Artykuł prezentuje przegląd koncepcji teoretycznych mieszczących się w paradygmacie niepełnosprawności jako metody, zaaplikowanych do refleksji nad tekstami kultury. Omówiono: kalekopoznanie, dismediację, kalekujacą technonaukę, ekspercką wiedzę wyrastającą z niepełnosprawności, kalekującą wiedzę oraz kalekie autorstwo. Wskazano, że elementem łączącym te koncepcje jest odejście od analizy reprezentacji w literaturze, filmie czy mediach i potraktowanie niepełnosprawności oraz wynikającej z jej doświadczenia wiedzy jako narzędzi analitycznych. Przykładem zastosowywania wyrastającej z niepełnosprawności teorii jest analiza przypadku: poprzez koncepcję skurczenia i aktywistycznych afordancji, zaproponowan e przez Arseli Dokumaci, odczytany został na nowo przełom dźwiękowy w kinie z lat 20. i 30. XX wieku i jego oddziaływanie na amerykańskich głuchych widzów w pierwszych latach po wprowadzeniu dźwięku. Z jednej strony udźwiękowienie kina miało negatywny wpływ na tę publiczność, powodując skurczenie jej filmowego środowiska i pozbawiając ją afordancji zrozumiałości filmu. Z drugiej strony miało też kreatywny aspekt, gdyż doprowadziło do powstania głuchej widowni. W reakcji na utratę dostępu do dźwiękowego kina głusi widzowie podjęli aktywistyczne afordancje: naciski na producentów filmowych, podtrzymywanie recepcji i dystrybucji filmów niemych, kosmopolityczne widzostwo, tłumaczenia migowe na żywo oraz oglądanie uprzedzone lekturą recenzji filmów w głuchej prasie. Do opisania tych praktyk wprowadzono w artykule kategorię głuchego widzostwa.

Artykuł omawia koncepcję geografii niepełnosprawności jako krytyczno-emancypacyjnej perspektywy, budowanej od lat 90. XX wieku w obszarze studiów o niepełnosprawności oraz studiów nad przestrzenią. Geografia niepełnosprawności jest odpowiedzią badaczy przestrzeni na wezwanie do krytycznej metaanalizy, która umożliwia dostrzeżenie związków między doświadczeniem niepełnosprawności a przestrzenią. Temat relacji między osobą z niepełnosprawnością, jej ciałem-umysłem i przestrzenią pojawia się w wielu tekstach kultury, w tym w narracjach emancypacyjnych, opartych na osobistym doświadczeniu i pełniących funkcje poznawczą i emancypacyjną. Przykładami tego rodzaju narracji są autoetnografie lub opisy podróży tworzone przez osoby z niepełnosprawnościami, na przykład narracje podróżnicze Marka Kalbarczyka, autoetnografia Patrycji Polczyk i eseje autobiograficzne z antologii Placing Disability. Personal Essays of Embodied Geography (2024). Zarówno geografia niepełnosprawności, jak i narracje emancypacyjne zwracają uwagę na zależność między niepełnosprawnością a przestrzenią, między ucieleśnieniem i umiejscowieniem. Dostrzeganie i omawianie tej zależności jest ważnym uzupełnieniem dla epistemicznych i aktywistycznych działań na rzecz praw osób z niepełnosprawnościami.

Artykuł przedstawia w zarysie historię holokaustu g/Głuchych oraz refleksję na temat wybranych współczesnych tekstów kultury, które nawiązują do opisanych traumatycznych wydarzeń, a jednocześnie zostały stworzone przez osoby g/Głuche lub sojusznicze oraz są dostępne dla osób nieposługujących się językiem migowym. Moje rozważania pokazują, jak społeczności osób g/Głuchych w krajach anglosaskich i w Polsce odzyskują pamięć o swojej historii i przepisują narracje historyczne z własnej perspektywy, często podkreślając korzyści wynikające z bycia osobą Głuchą, wkład osób Głuchych w kulturę i opór Głuchych. Choć omawiane teksty kultury często kładą nacisk na więzi g/Głuchych postaci z innymi represjonowanymi mniejszościami kulturowymi, zazwyczaj unikają utożsamiania ich z osobami niepełnosprawnymi. Przedstawiona na tym tle interpretacja fragmentów sztuki Kaite O’Reilly warstwa po warstwie, które dotyczą holokaustu g/Głuchych oraz współczesnego problemu ograniczania autonomii reprodukcyjnej kobiet g/Głuchych i z niepełnosprawnościami, otwiera przestrzeń do refleksji nad budowaniem sojuszy i solidarności między społecznościami osób g/Głuchych i osób z niepełnosprawnościami.

Tematem podjętych rozważań jest relacja między aspektem społecznym (konstruującym kontekstowo uwarunkowane postrzeganie niepełnosprawności, związanym z różnorodnymi praktykami traktowania osób z niepełnosprawnościami) a dramatycznym (rozgrywającym i dekonstruującym sposoby mówienia oraz myślenia o niepełnosprawności, a więc przechwytującym do świata przedstawionego komunikację społeczną i odnoszącym się bezpośrednio do wspomnianych praktyk za pomocą określonych chwytów). Materiału do tak zaprojektowanej analizy dostarcza utwór dramatyczny pisany z myślą o scenie teatralnej dla trzech aktorek z niepełnosprawnościami, peeling autorstwa Kaite O’Reilly. Filologiczną analizę ujęto w ramy krytycznych i feministycznych studiów o niepełnosprawności. Podjęte zostały przede wszystkim zagadnienia wielopoziomowej przemocy wobec kobiet z niepełnosprawnościami (zarówno instytucjonalnej, kulturowej, jak i eugenicznej). Autorka funkcjonalizuje nawiązanie do Trojanek Eurypidesa i wskazuje paralele między metateatralną historią a doświadczeniem aktorek. Doświadczenie to jest artykułowane za pomocą różnorodnych środków i form wypowiedzi, co poddała analizie.

Autorka analizuje Sagę księżycową Marissy Meyer w perspektywie kulturowych studiów nad ciałem oraz koncepcji tożsamości hybrydycznej – jako przykład literatury young adult (YA) wykorzystującej motyw cyborgicznego ciała kobiecego do eksploracji dylematów tożsamościowych okresu dorastania. Bada, jak modyfikowane technologicznie ciało bohaterki funkcjonuje jako pole napięć między dyskursami: transhumanistycznym, posthumanistycznym, feministycznym i postfeministycznym, a także w jaki sposób odzwierciedla społeczne mechanizmy kontroli, wykluczenia i stygmatyzacji. Tekst łączy analizę literaturoznawczą i koncepcje z obszarów: transhumanizmu, posthumanizmu, feminizmu korporalnego i postfeminizmu oraz refleksję nad dyskursami niepełnosprawności. Rozważania prowadzą do wniosku, że cyborgiczna bohaterka ujawnia sprzeczności projektów transhumanistycznych: jednocześnie „udoskonalona” i dyskredytowana, ofiara biopolitycznej kontroli i somatofobii, postrzegana jako zagrożenie. Jej ciało odsłania kulturowe mechanizmy kształtowania norm kobiecości oraz logikę postfeministycznego uzależnienia samoakceptacji od męskiego spojrzenia. Jednocześnie protagonistka ucieleśnia posthumanistyczną płynność podmiotowości i negocjuje znaczenie protez – zarówno cielesnych, jak i pamięciowych – jako elementu własnej tożsamości. Artykuł dowodzi, że literatura YA może być laboratorium krytycznej refleksji nad technologią, cielesnością i władzą.

Na początku artykułu została naszkicowana istota egalitarnej, inkluzyjnej polityki Szwecji, która obejmuje regulacje prawne i językowe dotyczące między innym niepełnosprawności. Następnie pokrótce zaprezentowano obecność zagadnienia niepełnosprawności w szwedzkiej literaturze dziecięcej. Zasadniczą część artykułu stanowi multimodalno-kognitywna analiza książki obrazkowej Rullstolsskolan z roku 2018, napisanej przez Pię Hammargren, Sarę Hansson i Jenny Tollstern z ilustracjami Theo Johannessona. Zwrócono w niej uwagę na charakterystykę dziecięcych bohaterów z ograniczonymi funkcjami ruchu, relacje władzy, sprawczość dzieci oraz brak lub obecność przekonań umacniających ableizm. Została ona opublikowana przez specjalizujące się w tematyce niepełnosprawności wydawnictwo Funkibator i jak wykazała analiza jest wolna od ableistycznych uprzedzeń. Autorzy nie opierają werbalno-wizualnej narracji na kategorii różnicy, co cechuje inne podobne utwory dla dzieci, a zarazem stanowi ważny namysł dla przyszłych autorów książek obrazkowych.

Artykuł analizuje sposoby reprezentacji nienormatywnych ciał w grach wideo z perspektywy studiów o niepełnosprawności. Punktem wyjścia jest kategoria widzialności–rozumianej nie tylko jako estetyczna obecność, lecz przede wszystkim jako performatywność wpisana w mechanikę rozgrywki. Na przykładach gier Wolfenstein II: The New Colossus (MachineGames 2017), Dishonored 2 (Arkane Studio, 2016) oraz Dishonored: Death of the Outsider (2017) oraz wybranych odsłon serii Mortal Kombat (Nether Realm Studios) pokazano strategie uwidaczniania i ukrywania niepełnosprawności. Tekst podkreśla, że gry mogą utrwalać stereotypy (heroizacja, maskowanie, fetyszyzacja), ale także oferować alternatywne i emancypacyjne formy widzialności, w których inność staje się integralnym elementem narracji i działania.

Artykuł jest fragmentem rozdziału książki José Alaniza Resurrection. Comics in Post-Soviet Russia (Columbus: Ohio State University Press 2022). Esej analizuje postsowieckie rosyjskie komiksy, autorstwa twórców z niepełnosprawnością i bez niepełnosprawności, ukazujące niepełnosprawność umysłową/fizyczną. Autor problematyzuje w nim kilka głównych kwestii związanych z niepełnosprawnością we współczesnej kulturze rosyjskiej i omawia wyzwania związane z przedstawianiem niepełnosprawności w werbalnym/wizualnym medium komiksowym w Rosji. Esej skupia się na twórczości Julii Nikitiny, zwłaszcza na krótkiej historii komiksowej Schism , oraz pierwszej rosyjskiej powieści graficznej poświęconej tematyce niepełnosprawności, zatytułowanej I Am an Elephant, autorstwa Władimira Rudaka (poruszającego się na wózku inwalidzkim) i artystki Len Uzhinovej.

Artykuł prezentuje przegląd koncepcji teoretycznych mieszczących się w paradygmacie niepełnosprawności jako metody, zaaplikowanych do refleksji nad tekstami kultury. Omówiono: kalekopoznanie, dismediację, kalekujacą technonaukę, ekspercką wiedzę wyrastającą z niepełnosprawności, kalekującą wiedzę oraz kalekie autorstwo. Wskazano, że elementem łączącym te koncepcje jest odejście od analizy reprezentacji w literaturze, filmie czy mediach i potraktowanie niepełnosprawności oraz wynikającej z jej doświadczenia wiedzy jako narzędzi analitycznych. Przykładem zastosowywania wyrastającej z niepełnosprawności teorii jest analiza przypadku: poprzez koncepcję skurczenia i aktywistycznych afordancji, zaproponowan e przez Arseli Dokumaci, odczytany został na nowo przełom dźwiękowy w kinie z lat 20. i 30. XX wieku i jego oddziaływanie na amerykańskich głuchych widzów w pierwszych latach po wprowadzeniu dźwięku. Z jednej strony udźwiękowienie kina miało negatywny wpływ na tę publiczność, powodując skurczenie jej filmowego środowiska i pozbawiając ją afordancji zrozumiałości filmu. Z drugiej strony miało też kreatywny aspekt, gdyż doprowadziło do powstania głuchej widowni. W reakcji na utratę dostępu do dźwiękowego kina głusi widzowie podjęli aktywistyczne afordancje: naciski na producentów filmowych, podtrzymywanie recepcji i dystrybucji filmów niemych, kosmopolityczne widzostwo, tłumaczenia migowe na żywo oraz oglądanie uprzedzone lekturą recenzji filmów w głuchej prasie. Do opisania tych praktyk wprowadzono w artykule kategorię głuchego widzostwa.

Artykuł omawia koncepcję geografii niepełnosprawności jako krytyczno-emancypacyjnej perspektywy, budowanej od lat 90. XX wieku w obszarze studiów o niepełnosprawności oraz studiów nad przestrzenią. Geografia niepełnosprawności jest odpowiedzią badaczy przestrzeni na wezwanie do krytycznej metaanalizy, która umożliwia dostrzeżenie związków między doświadczeniem niepełnosprawności a przestrzenią. Temat relacji między osobą z niepełnosprawnością, jej ciałem-umysłem i przestrzenią pojawia się w wielu tekstach kultury, w tym w narracjach emancypacyjnych, opartych na osobistym doświadczeniu i pełniących funkcje poznawczą i emancypacyjną. Przykładami tego rodzaju narracji są autoetnografie lub opisy podróży tworzone przez osoby z niepełnosprawnościami, na przykład narracje podróżnicze Marka Kalbarczyka, autoetnografia Patrycji Polczyk i eseje autobiograficzne z antologii Placing Disability. Personal Essays of Embodied Geography (2024). Zarówno geografia niepełnosprawności, jak i narracje emancypacyjne zwracają uwagę na zależność między niepełnosprawnością a przestrzenią, między ucieleśnieniem i umiejscowieniem. Dostrzeganie i omawianie tej zależności jest ważnym uzupełnieniem dla epistemicznych i aktywistycznych działań na rzecz praw osób z niepełnosprawnościami.

Artykuł przedstawia w zarysie historię holokaustu g/Głuchych oraz refleksję na temat wybranych współczesnych tekstów kultury, które nawiązują do opisanych traumatycznych wydarzeń, a jednocześnie zostały stworzone przez osoby g/Głuche lub sojusznicze oraz są dostępne dla osób nieposługujących się językiem migowym. Moje rozważania pokazują, jak społeczności osób g/Głuchych w krajach anglosaskich i w Polsce odzyskują pamięć o swojej historii i przepisują narracje historyczne z własnej perspektywy, często podkreślając korzyści wynikające z bycia osobą Głuchą, wkład osób Głuchych w kulturę i opór Głuchych. Choć omawiane teksty kultury często kładą nacisk na więzi g/Głuchych postaci z innymi represjonowanymi mniejszościami kulturowymi, zazwyczaj unikają utożsamiania ich z osobami niepełnosprawnymi. Przedstawiona na tym tle interpretacja fragmentów sztuki Kaite O’Reilly warstwa po warstwie, które dotyczą holokaustu g/Głuchych oraz współczesnego problemu ograniczania autonomii reprodukcyjnej kobiet g/Głuchych i z niepełnosprawnościami, otwiera przestrzeń do refleksji nad budowaniem sojuszy i solidarności między społecznościami osób g/Głuchych i osób z niepełnosprawnościami.

Tematem podjętych rozważań jest relacja między aspektem społecznym (konstruującym kontekstowo uwarunkowane postrzeganie niepełnosprawności, związanym z różnorodnymi praktykami traktowania osób z niepełnosprawnościami) a dramatycznym (rozgrywającym i dekonstruującym sposoby mówienia oraz myślenia o niepełnosprawności, a więc przechwytującym do świata przedstawionego komunikację społeczną i odnoszącym się bezpośrednio do wspomnianych praktyk za pomocą określonych chwytów). Materiału do tak zaprojektowanej analizy dostarcza utwór dramatyczny pisany z myślą o scenie teatralnej dla trzech aktorek z niepełnosprawnościami, peeling autorstwa Kaite O’Reilly. Filologiczną analizę ujęto w ramy krytycznych i feministycznych studiów o niepełnosprawności. Podjęte zostały przede wszystkim zagadnienia wielopoziomowej przemocy wobec kobiet z niepełnosprawnościami (zarówno instytucjonalnej, kulturowej, jak i eugenicznej). Autorka funkcjonalizuje nawiązanie do Trojanek Eurypidesa i wskazuje paralele między metateatralną historią a doświadczeniem aktorek. Doświadczenie to jest artykułowane za pomocą różnorodnych środków i form wypowiedzi, co poddała analizie.

Autorka analizuje Sagę księżycową Marissy Meyer w perspektywie kulturowych studiów nad ciałem oraz koncepcji tożsamości hybrydycznej – jako przykład literatury young adult (YA) wykorzystującej motyw cyborgicznego ciała kobiecego do eksploracji dylematów tożsamościowych okresu dorastania. Bada, jak modyfikowane technologicznie ciało bohaterki funkcjonuje jako pole napięć między dyskursami: transhumanistycznym, posthumanistycznym, feministycznym i postfeministycznym, a także w jaki sposób odzwierciedla społeczne mechanizmy kontroli, wykluczenia i stygmatyzacji. Tekst łączy analizę literaturoznawczą i koncepcje z obszarów: transhumanizmu, posthumanizmu, feminizmu korporalnego i postfeminizmu oraz refleksję nad dyskursami niepełnosprawności. Rozważania prowadzą do wniosku, że cyborgiczna bohaterka ujawnia sprzeczności projektów transhumanistycznych: jednocześnie „udoskonalona” i dyskredytowana, ofiara biopolitycznej kontroli i somatofobii, postrzegana jako zagrożenie. Jej ciało odsłania kulturowe mechanizmy kształtowania norm kobiecości oraz logikę postfeministycznego uzależnienia samoakceptacji od męskiego spojrzenia. Jednocześnie protagonistka ucieleśnia posthumanistyczną płynność podmiotowości i negocjuje znaczenie protez – zarówno cielesnych, jak i pamięciowych – jako elementu własnej tożsamości. Artykuł dowodzi, że literatura YA może być laboratorium krytycznej refleksji nad technologią, cielesnością i władzą.

Na początku artykułu została naszkicowana istota egalitarnej, inkluzyjnej polityki Szwecji, która obejmuje regulacje prawne i językowe dotyczące między innym niepełnosprawności. Następnie pokrótce zaprezentowano obecność zagadnienia niepełnosprawności w szwedzkiej literaturze dziecięcej. Zasadniczą część artykułu stanowi multimodalno-kognitywna analiza książki obrazkowej Rullstolsskolan z roku 2018, napisanej przez Pię Hammargren, Sarę Hansson i Jenny Tollstern z ilustracjami Theo Johannessona. Zwrócono w niej uwagę na charakterystykę dziecięcych bohaterów z ograniczonymi funkcjami ruchu, relacje władzy, sprawczość dzieci oraz brak lub obecność przekonań umacniających ableizm. Została ona opublikowana przez specjalizujące się w tematyce niepełnosprawności wydawnictwo Funkibator i jak wykazała analiza jest wolna od ableistycznych uprzedzeń. Autorzy nie opierają werbalno-wizualnej narracji na kategorii różnicy, co cechuje inne podobne utwory dla dzieci, a zarazem stanowi ważny namysł dla przyszłych autorów książek obrazkowych.

Artykuł analizuje sposoby reprezentacji nienormatywnych ciał w grach wideo z perspektywy studiów o niepełnosprawności. Punktem wyjścia jest kategoria widzialności–rozumianej nie tylko jako estetyczna obecność, lecz przede wszystkim jako performatywność wpisana w mechanikę rozgrywki. Na przykładach gier Wolfenstein II: The New Colossus (MachineGames 2017), Dishonored 2 (Arkane Studio, 2016) oraz Dishonored: Death of the Outsider (2017) oraz wybranych odsłon serii Mortal Kombat (Nether Realm Studios) pokazano strategie uwidaczniania i ukrywania niepełnosprawności. Tekst podkreśla, że gry mogą utrwalać stereotypy (heroizacja, maskowanie, fetyszyzacja), ale także oferować alternatywne i emancypacyjne formy widzialności, w których inność staje się integralnym elementem narracji i działania.

Artykuł jest fragmentem rozdziału książki José Alaniza Resurrection. Comics in Post-Soviet Russia (Columbus: Ohio State University Press 2022). Esej analizuje postsowieckie rosyjskie komiksy, autorstwa twórców z niepełnosprawnością i bez niepełnosprawności, ukazujące niepełnosprawność umysłową/fizyczną. Autor problematyzuje w nim kilka głównych kwestii związanych z niepełnosprawnością we współczesnej kulturze rosyjskiej i omawia wyzwania związane z przedstawianiem niepełnosprawności w werbalnym/wizualnym medium komiksowym w Rosji. Esej skupia się na twórczości Julii Nikitiny, zwłaszcza na krótkiej historii komiksowej Schism , oraz pierwszej rosyjskiej powieści graficznej poświęconej tematyce niepełnosprawności, zatytułowanej I Am an Elephant, autorstwa Władimira Rudaka (poruszającego się na wózku inwalidzkim) i artystki Len Uzhinovej.