Autor na tle zjawiska mowy nienawiści przedstawia główne zagrożenia dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego i naturalnego. Zawarta w artykule charakterystyka uwzględnia perspektywę historyczną oraz współczesne przykłady aktów grabieży i wandalizmu wymierzone w dobra kultury oraz dziedzictwo przyrodnicze.

Autorzy artykułu poruszają problematykę wandalizmu zabytków postrzeganego z perspektywy kryminologicznej. Przedstawiają ponadto prawnokarną kwalifikację czynów o charakterze wandalskim. Wskazują na wybrane czynniki etiologiczne tej patologii. Główny wątek rozważań poświęcony jest fenomenologii wandalizmu zabytków. Autorzy charakteryzują specyficzne formywandalizmu zabytków, występujące w szczególności w Polsce Północno-Wschodniej (Warmia, Mazury, Podlasie). Omówione zostały takie aspekty zjawiska jak: wandalizm ideologiczny, wandalizm zabytków archeologicznych, wandalizm przez zaniechanie oraz wandalizm krajobrazu kulturowego. Poprzez skonfrontowanie językowych i doktrynalnych definicji wandalizmu z występującymi w praktyce formami tego zjawiska autorzy formułują własną propozycję definicji wandalizmu zabytków.

Ochrona zabytków sztuki kościelnej, zarówno ruchomych, jak i nieruchomych, wymaga zgodnego współdziałania kompetentnych organów administracji kościelnej i publicznej. Wynika to z tego, że stanowią one istotną część dziedzictwa narodowego. Niestety, zabytki sztuki kościelnej dominują na liście tych, które najczęściej stają się przedmiotem przestępstw przeciwko dobrom kultury. W związku z tym konieczne jest instalowanie lub modernizowanie istniejących już zabezpieczeń, które zapewnią zabytkom sztuki kościelnej właściwą ochronę przed kradzieżą, zniszczeniem czy aktami wandalizmu.

Sygnatura nie jest obowiązkowym elementem obrazu, jednakże jej brak może obniżać jego wycenę rynkową. W drugiej połowie XX w. zjawisko podrabiania sygnatur przybrało rozmiary masowe, co wzbudziło zainteresowanie metodami ich identyfikacji. Zapożyczenie metod badawczych z pismoznawstwa okazuje się możliwe jedynie w przypadku badania sygnatur, które twórca „pamięta” w postaci wektorowej (pamięć proceduralna).

Na przestrzeni lat wzrosła liczba przestępstw popełnianych przeciwko zabytkom. Z tego względu kluczowe zadanie zapobiegania przestępczości przeciwko zabytkom spoczywa na państwie, zorganizowanym w odpowiednią strukturę wyspecjalizowanych organów, wyposażonych w odpowiednie uprawnienia i środki zapewniające im skuteczność działania. W tym zakresie szczególna rola przypada organom ochrony prawa, a wśród nich organom ścigania, ponieważ to m.in. od ich profesjonalizmu i szybkości działania zależy skuteczność w zwalczaniu przestępczości skierowanej przeciwko zabytkom. W niniejszym artykule przedstawione zostały uprawnienia i obowiązki Policji, Straży Granicznej i Krajowej Administracji Skarbowej w zakresie zwalczania przestępstw przeciwko zabytkom. Przytoczone zostały również regulacje prawne dotyczące udziału wojewódzkiego konserwatora zabytków w postępowaniu w sprawach o przestępstwa przeciwko zabytkom.

W dniu 25 maja 2017 r. została uchwalona ustawa o restytucji narodowych dóbr kultury. W art. 52 tej ustawy uregulowano przestępstwo utrudniania postępowania o zwrot zagranicznego narodowego dobra kultury. Jednocześnie ustawa o restytucji narodowych dóbr kultury dokonała zmian kilku ustaw, wprowadzając w ustawie z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach oraz w ustawie z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach przepisy dotyczące odpowiedzialności karnej za nielegalny wywóz za granicę (odpowiednio muzealium i materiału bibliotecznego). Autor omawia nowe przepisy karne zawarte w ustawie o restytucji narodowych dóbr kultury, w ustawie o muzeach oraz w ustawie o bibliotekach. W artykule dostrzeżono, że istnieje różny sposób określenia wysokości nawiązki w przepisach dotyczących nielegalnego wywozu zawartych w ustawie o muzeach, w ustawie o bibliotekach oraz w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Należy przyjąć, że kwota minimalnego wynagrodzenia potrzebna do ustalania wysokości nawiązki jest ustalana na podstawie art. 2 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę. Dostrzeżono, że konieczne jest podwyższenie sankcji za przestępstwo nielegalnego wywozu materiałów archiwalnych, uregulowane w ustawie z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. Zauważono, że wprowadzenie nowych przestępstw niewątpliwie wzmocniło system karnoprawnej ochrony dziedzictwa kultury.

Każdy system prawny ma adresatów norm (np. funkcjonariuszy publicznych) działających w konkretnej krajowej kulturze organizacyjno-prawnej, która może mieć istotny wpływ na zakres ochrony zabytków. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie roli zażalenia na postanowienie o odmowie wszczęcia dochodzenia jako prawnej formy działania wojewódzkiego konserwatora zabytków. Sytuacja, w której czyn zabroniony jest różnie oceniany w aspekcie prawnym przez sprawcę czynu i przez organ ścigania, nie budzi raczej powszechnego zdziwienia. Inaczej jest, gdy organ administracji publicznej działający na zasadach przewidzianych dla pokrzywdzonego i oskarżyciela posiłkowego oraz organ ścigania będący oskarżycielem publicznym mają odmienne poglądy na ściganie przestępstwa oraz np. zakres stosowania klauzuli znikomej społecznej szkodliwości czynu. Cele tej instytucji zażalenia wynikają z Kodeksu postępowania karnego, lecz poza tą ustawą znajduje się jeszcze jeden cel działania – cel edukacyjny, cel informacyjny – i jest to cel realizowany głównie wobec organów ścigania (Policja, prokuratura), a nie wobec sprawcy przestępstwa.

Wiarygodność cen jest niezbędna dla funkcjonowania każdego rynku, stąd wycena, a więc określanie wartości rynkowej obiektu, jest istotną czynnością dla rynku sztuki. Na polskim rynku sztuki nie wypracowano odpowiedniego modelu wyceny dzieł sztuki, a sama działalność ekspertów w zakresie wyceny pozostawia wiele wątpliwości. W artykule omówiono przyczyny tego stanu rzeczy oraz najważniejsze wady wycen. Jednocześnie wskazano podmioty, które mogą mieć odpowiednią wiedzę i umiejętności w sporządzaniu wycen dzieł sztuki. W szczególności zwrócono uwagę na działalność rzeczoznawców Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz ekspertów ds. rynku, z których dziś już korzystają muzea i instytucje publiczne. Zaproponowano przy tym niezbędne elementy, które powinna zawierać wycena dzieła sztuki.

Niniejszy tekst omawia wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 maja 2016 roku (sygn. akt Kp 2/15, OTK ZU nr A/2016, poz. 23) dotyczący zasad wpisywania zabytków ruchomych na Listę Skarbów Dziedzictwa. To nowa forma ochrony zabytków, która przez wiążącą się z nią znaczną ingerencję w prawo własności od początku budziła kontrowersje. Ich konsekwencją była analiza problemu przez Trybunał Konstytucyjny, który jednak w glosowanym orzeczeniu nie dopatrzył się niezgodności z postanowieniami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej dotyczącymi zasad poprawnej legislacji, prawa własności oraz podstaw do wywłaszczenia. W glosie co do zasady zaaprobowano wyrok Trybunału, niemniej jednak zwrócono uwagę na pewne nieścisłości orzeczenia, m.in. w zakresie argumentacji dotyczącej stosowania klauzul generalnych. Z kolei poprzez nawiązania do innych rozstrzygnięć judykatury oraz do poglądów doktryny ukazano istotę wyroku w szerszym kontekście.

Glosowany wyrok dotyczy istotnej kwestii z zakresu prawa ochrony zabytków, tj. ograniczeń prawa własności zabytków (ruchomych). Glosa stanowi aprobatę dla wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 25 maja 2016 r. W wyroku tym Trybunał Konstytucyjny stoi na stanowisku, że wprowadzone na mocy ustawy z dnia 10 lipca 2015 r. zmiany w ustawie z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, ograniczające prawo własności zabytków ruchomych poprzez ustanowienie nowej formy ich ochrony – wpisu na Listę Skarbów Dziedzictwa, nie stanowią na obecnym etapie nadmiernej ingerencji w prawo własności właściciela zabytku ruchomego.

W artykule w dużym zarysie przedstawiono warsztat konserwatora dzieł sztuki oraz starano się uzasadnić jego rolę i znaczenie w procesie weryfikacji autentyczności dzieła. Na rynku antykwarycznym pojawia się coraz więcej dzieł wątpliwych i można zaryzykować stwierdzenie, że nie ma obecnie aukcji, na której nie znalazłoby się dzieło o wątpliwej autentyczności. Dziwi fakt, że sprzedający dzieła sztuki, za które uzyskują wysokie sumy, nie podejmują próby badawczej oceny ich autentyczności. O ile w krajach zachodnich większość badań związanych z budową dzieła, techniką i technologią zarezerwowana jest dla fizyków i chemików, o tyle w Polsce sposób kształcenia konserwatora predysponuje go do działań zarówno stricte konserwatorskich, jak i badawczych na podstawie zdobytej na studiach wiedzy. Stąd w Polsce rola konserwatora jest szczególna, gdyż warsztat pojęciowy pozwala jemu dokonywać oceny przydatnej przy weryfikowaniu autentyczności dzieł sztuki, począwszy od oceny stanu zachowania umożliwiającego wyciągnąć wnioski pomocne przy ocenie autentyczności (analiza np. rodzaju i charakteru spękań oraz przyczyny ich powstania), poprzez analizy wizualne w świetle widzialnym (m.in. w świetle bocznym, przechodzącym, makrofotografie), ultrafiolecie (analiza fluorescencji werniksu, rodzaj użytej żywicy oraz pigmentów farb, ocena wtórnych nawarstwień oraz ingerencji konserwatorskich), w podczerwieni i analizy zdjęć rentgenowskich, a skończywszy na właściwej interpretacji wyników szczegółowych badań budowy. Konserwator dzieł sztuki ma dziś do dyspozycji szerokie spektrum badawcze, obejmujące m.in.: fluorescencję i reflektografię w ultrafiolecie, reflektogra-fię w podczerwieni, kolorową podczerwień, mikroskopię optyczną, radiografię, autoradiografię neutronową, techniki chromatograficzne, fluorescencję rentgenowską (XRF) oraz bardziej złożone metody badawcze, takie jak: neutronowa analiza aktywacyjna, spektroskopia ramanowska, spektroskopia w podczerwieni z transformacją Fouriera (FT-IR) i optyczna tomografia koherencyjna.

Celem artykułu jest ukazanie roli ekspertyz sygnatur w procesie ustalania atrybucji lub potwierdzania autentyczności obrazów na przykładzie dzieł Rembrandta van Rijn. Wyniki różnorodnych analiz, zmierzających do ustalenia atrybucji dzieła, rozpatrywane oddzielnie mogą nie dawać zadowalających rezultatów. Dopiero ich połączenie może prowadzić do uzyskania przekonania co do autentyczności dzieła. Badania autentyczności sygnatur przyczyniły się do odróżnienia twórczości Rembrandta od współczesnych mu kopii oraz późniejszych falsyfikatów. Eksperci z Rembrandt Research Project analizowali sygnatury pod kątem zgodności z okresem w twórczości mistrza, podobieństw w budowie znaków oraz poszukiwali symptomów ingerencji w sygnaturę. Należy zachować szczególną ostrożność przy określaniu pochodzenia dzieła, ponieważ podpis mistrza może widnieć również na pracach uczniów. Autentyczna sygnatura Rembrandta na obrazie ogranicza jednak grono potencjalnych autorów dzieła do kręgu uczniów lub samego mistrza.

Pomiar przestępczości przeciwko zabytkom, w szczególności przestępstw kradzieży i przywłaszczeń zabytków, jest znacznie utrudniony. Autor podjął próbę uzyskania od organów prowadzących statystyki przestępczości przeciwko zabytkom danych statystycznych. Skierował zapytania o udzielenie informacji publicznej do komendantów wojewódzkich Policji, Komendanta Stołecznego Policji, Komendanta Głównego Policji, Generalnego Konserwatora Zabytków, wojewódzkich konserwatorów zabytków oraz Ministerstwa Sprawiedliwości. W Policji w 2013 r. doszło do zmiany systemu informatycznego, stąd nie jest możliwe dokonanie jednolitej analizy przestępczości w skali dekady 2005-2015. Obydwa systemy różnią się bowiem kategoriami, pod którymi rejestrowane są przedmioty skradzione. Informacje z Komendy Głównej Policji, publikowane w czasopiśmie „Cenne, Bezcenne, Utracone” dały uogólniony obraz przestępczości. Krajowy wykaz zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę jest miarodajną bazą danych, jednakże nie wszystkie skradzione zabytki są zgłaszane do wykazu. Konserwatorzy zabytków przeważnie nie mają informacji na temat kradzieży zabytków i rzadko zgłaszają kradzieże do wykazu. W systemach prokuratury i sądów nie ma możliwości wyłonienia spośród wszystkich przestępstw wyłącznie tych, których przedmiotem czynności wykonawczej był zabytek lub dobro kultury. Nie wiadomo zatem, jaka jest rzeczywista liczba przypadków przestępstw skierowanych przeciwko zabytkom.

Problematyka niniejszego artykułu koncentruje się na karnoprawnej realizacji obowiązku rejestracji zbiorów danych osobowych Generalnemu Inspektorowi Ochrony Danych Osobowych (GIODO). Muzea tylko w niewielkim stopniu realizują postanowienia ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. z 2016 r., poz. 922), choć niektóre z nich powołały administratorów bezpieczeństwa informacji (ABI) oraz rejestrują u GIODO zbiory danych osobowych. Ważnym aspektem poczynionych rozważań jest analiza przeprowadzonego przez autorkę badania publicznego rejestru zbiorów danych osobowych GIODO, która wzbogacona została wynikami badania przeprowadzonego wśród muzeów posiadających ABI, a prowadzących niezarejestrowane zbiory danych osobowych.

Badając zjawisko przestępczości przeciwko dziedzictwu kulturowemu, można stosować różne metody w celu zdiagnozowania poziomu zagrożenia. Studium konkretnych przypadków przestępstw, których ofiara padają dobra kultury, w ujęciu rocznym pozwala dostrzec tendencje w działaniach sprawców oraz pomaga wypracować metody przeciwdziałania przyszłym zdarzeniom. Wieloletnie badania przypadków przestępstw godzących w dziedzictwo kulturowe umożliwiają w sposób komplementarny ocenę poziomu zagrożenia takimi czynami i zminimalizowania ryzyka ich występowania. W artykule przedstawiono wybrane przypadki przestępstw w 2016 r. na tle statystyk Policji, Służby Celnej oraz Straży Granicznej, wskazano również dane dotyczące prawomocnych skazań sprawców za czyny godzące w dziedzictwo kulturowe. Będące częścią cyklu corocznych analiz opracowanie obrazuje tendencje i zagrożenia zabytków oraz dóbr kultury w danym roku. Komplementarne przedstawienie informacji o zagrożeniu dziedzictwa kulturowego przestępczością jest istotne dla badań mających na celu wypracowanie strategii jego ochrony.