Artykuł porusza kwestię roli światła i ciemności jako narzędzia kreowania znaczeń metaforycznych i abstrakcyjnych architektury. Lekcje światła i ciemności architektury to sposób definiowania przestrzeni architektonicznej za pomocą zjawiska, którego natura jest trudna do wyrażenia a istota umyka rozpoznaniu. Pomaga nam w tym jedynie odczytanie i interpretacja wzorców z dalekiej i bliższej przeszłości.

We wnętrzach sakralnych światło jest budulcem współtworzącym formę  i nastrój świątyni. Jednocześnie jest materią ulotną i podlegającą nieustającym zmianom. Iluminacja we wnętrzu świątyni pełni nie tylko funkcję użytkową i estetyczną, odcina od zewnętrznego świata i tworzy nastrój, ale przede wszystkim kieruje uwagę na najważniejsze miejsce w kościele - ołtarz. We wszystkich epokach historycznych przypisywano światłu w kościołach szczególne znaczenie. Dziś, gdy czynnik wizualny zdominował tradycyjne, bogate w treści elementy narracyjne, światło pozostało jednym z ostatnich kreatorów sakralności miejsc kultu.

Tadao Ando należy do współczesnych twórców, którzy w szczególny sposób wykorzystują atuty naturalnego światła w architekturze. Światło w jego projektach jest nieodzownym elementem determinującym plastyczny wyraz abstrakcyjnej architektury, opartej na ascetycznej geometrii form. Sztuka iluminacji wnętrz prezentowana przez Ando sprawia wrażenie, jakby to struktura budynku była podporządkowana światłu i materii. Nie bez przyczyny jako główny środek wyrazu wybrany został gładki beton – materiał, który pod wpływem promieni słonecznych nadaje purystyczny charakter nie tylko lapidarnym formom brył, ale także utrzymanym w estetyce japońskiego minimalizmu wnętrzom. Światło traktowane koherentnie z betonową materią należy uznać tu za podstawowy czynnik determinujący estetyczny zamysł dla głównej idei budowli. Na przykładzie twórczości Ando omówiono znaczenie i rolę naturalnego światła w celu osiągania wyrafinowanych efektów plastycznych dla architektury, którą zwykło się dziś nazywać „betonową”.

Jak projektować w ramach istniejących zespołów zabudowy XIX wiecznego miasta, miasta wzniesionego dla uzyskania maksymalnych zysków właścicieli fabryk i nieruchomości na wynajem. W ramach prac projektowych rewitalizowanych przestrzeni miasta poprzemysłowego, realizując założenia programowe PROREVITA autorzy próbowali uzyskać nowe innowacyjne rozwiązania projektowe dotyczące problemu występowania światła w architekturze. Artykuł przedstawia proces badawczy dochodzenia do rozwiązań finalnych, tak aby realizując zadane funkcje odpowiedzieć na pytania czym jest światło, jaka jest jego rola i jakie są sposoby realizacji konkretnych zadań w trudnych warunkach podwórek-studni śródmiejskich miejskich kamienic. Spróbowano usystematyzować hierarchię potrzeb w postaci katalogu koniecznych procesów i kolejnych kroków podejmowanych w podobnych sytuacjach przestrzennych. Jednocześnie wskazano miejsca najbardziej odpowiedzialne za efekty przestrzenne i wartości kulturowe w ramach procesu wydobywania poprzez światło nowych wartości budownictwa historycznego i kwalifikowanego jako zasób architektonicznego łódzkiego dziedzictwa kulturowego. 

Systemy upraw stosowane w części istniejących miejskich farm pionowych wykorzystują wyłącznie albo głównie światło naturalne. Występują technologie oparte na użyciu światła naturalnego i sztucznego oraz bez dostępu światła słonecznego, wykorzystujące do wzrostu roślin tylko sztuczne źródła światła. Stosowane są lampy LED, kompaktowe lampy fluorescencyjne, metalohalogenkowe i świetlówki. Prowadzi się badania dotyczące wpływu różnych barw światła lamp LED na jakość i tempo wzrostu roślin. Ich wyniki pozwalają stwierdzić, że przy użyciu niektórych systemów upraw z zastosowaniem oświetlenia lampami LED w miejskich farmach pionowych uzyskuje się plony kilkukrotnie większe niż w tradycyjnym gospodarstwie o porównywalnym areale. Zjawiskiem towarzyszącym stosowaniu światła sztucznego jest możliwość wystąpienia efektu zanieczyszczenia światłem.

Światło – człowiek nie umie bez niego żyć. W dawnych czasach były to tylko promienie słoneczne lub ogień. Dziś możemy w pełni wykorzystać rozwój technologii i stosować światło sztuczne. Zarówno w architekturze i urbanistyce gra ono istotną rolę. Gra światła i cienia stwarza wiele możliwości dla kreowania przestrzeni potrzebnej dla naszej egzystencji. Naturalne warunki klimatyczne zwłaszcza ilość dni słonecznych warunkują wykorzystanie światła dziennego dla potrzeb współczesnego człowieka. Wykorzystywanie światła naturalnego jest istotne w różnych strefach klimatycznych. W krajach basenu Morza Śródziemnego m.in. w Syrii światło jest trochę inaczej traktowane niż chociażby w Polsce czy krajach Skandynawskich. Światło nocne natomiast uzależnione jest od jego barwy i natężenia tak istotnego w rozwiązaniach architektonicznych i urbanistycznych.

Mgła i półmrok budzą wyobraźnię pisał Juhani Pallasmaa. XX i XXI wiek to czas postępującego  zanieczyszczenia świetlnego. Ciemność obserwowana w naturze jest dziś stanem w mieście niespotykanym. Jednocześnie rozwijają się działania twórcze konstytuujące się poprzez świetlne eksperymenty. Ograniczenie światła pełni dziś rolę intencjonalnie stosowanego zabiegu formalnego stanowiącego o narracji znaczeniowej dzieła. Architektura eksploatuje zarówno światło jak i mrok, a interpretacji każdej z tych kategorii można dokonać poprzez odniesienie do jej przeciwieństwa. Autorka bada zastosowanie ciemności i półmroku w architekturze, a także symbolikę światła i cienia, zarówno jako środków  sobie przeciwstawnych, jak i tworzących wspólnie pełnię kompozycji. 

O ile w przeszłości światłu w architekturze nieodłącznie towarzyszył cień, zadaniem współczesnego architekta jest zwykle jedynie dbałość o doświetlenie budynku. Brak zacienionych przestrzeni przez stosowanie rozległych przeszkleń i równomiernego, sztucznego oświetlenia to brak tajemnicy – pola dla wyobraźni. Pozbawienie architektury cienia oznacza zatarcie granic pomiędzy wnętrzem i zewnętrzem, dniem i nocą, światem rzeczywistym i wirtualnym oraz nadzór społeczny. Budynki, których twórcy oprócz światła operują także „materią” cienia jako elementem narracji architektonicznej nie są częstymi przykładami. Można do nich zaliczyć realizacje Daniela Libeskinda, Fumihiko Maki, Eduardo Menisa, Stevena Holla. Tworząc odpowiedni nastrój przekazują symboliczne treści. 

Artykuł przybliża problematykę współczesnych aranżacji konserwatorskich w zabytkowym budownictwie mieszkaniowym. Światło w kontekście budynków zabytkowych stanowi rozległą tematykę, którą można podzielić na dwie grupy. Pierwszą z nich jest światło dzienne, drugą światło sztuczne. Zarówno światło pochodzenia naturalnego – dzienne, jak i pochodzenia antropogenicznego – sztuczne, można rozpatrywać w kontekście wnętrza oraz zewnętrza budynku. Na przykładzie wybranych dziewięciu obiektów zlokalizowanych w Krakowie zilustrowano współczesne rozwiązania dotyczące światła z uwzględnieniem wyżej wskazanego podziału.

W każdym okresie historycznym światło w budownictwie sakralnym odgrywało ważną mistyczną rolę. W architekturze sakralnej  drugiej połowy XX wieku także obserwujemy poszukiwanie różnorodnych sposobów oświetlenia wnętrz , aby uzyskać nastrój skupienia i ciszy konieczny  dla wprowadzania odmiennego klimatu niż w innych obiektach użyteczności publicznej. Już Le Corbusier w trzech swoich realizacjach sakralnych preferował raczej przyciemnienie niż prześwietlanie wnętrz. Współczesne  metody kompozycji oraz nowe materiały pozwalają poszukiwać odbić światła dziennego, wielokrotnie jego specyficznego dozowania i refleksów, wywołujących oczekiwane przez projektantów  wyjątkowe doznania  oderwania od rzeczywistości. Przemyślane oświetlenie wnętrza sakralnego zapewnia odpowiedni do kontemplacji i modlitwy nastrój skupienia i wyciszenia.

Światło, to naturalne, jak i to sztuczne jest niezbywalnym tworzywem architektury, na równi z drewnem, kamieniem, betonem, cegłą, stalą i szkłem. Tak było od zarania ludzkości, tak jest i obecnie, nawet w czasach prymatu technologii nad tym, co Rasmussen nazywał „odczuwaniem architektury”. W obiektach mieszkalnych, biurowych, czy przemysłowych światło spełnia przede wszystkim rolę utylitarną. Jego dostęp do poszczególnych pomieszczeń określony jest dokładnymi przepisami, które mówią także o wartościach światła sztucznego potrzebnego do oświetlenia każdego m2 powierzchni, w zależności od funkcji. Monumentalne, czy kameralne, budowle sakralne oraz te poświęcone kulturze są szczególnym polem do eksperymentowania ze światłem. Pomaga ono budować emocje, konieczne do właściwego odbioru dzieła architektonicznego. Wydobywa kształty, podkreśla kolory i właściwości materiału. Artykuł będzie poświęcony roli światła w budowaniu formy architektonicznej na przykładzie ikonicznych obiektów kultury, z uwzględnieniem przykładów polskich.

Tematem artykułu jest analiza wybranych modernistycznych przykładów kompozycji architektury mieszkaniowej, w których dostrzec można wpływy i inspiracje wynikające z chęci wykorzystania sposobów operowania światła słonecznego. Analizy przeprowadzono w odniesieniu do rozwiązań urbanistycznych oraz architektonicznych. Zapewnienie właściwych warunków doświetlenia światłem słonecznym, obok potrzeby stworzenia dogodnych warunków przewietrzania, dostępu do terenów rekreacyjnych i innych uwarunkowań higieniczno-sanitarnych, stały się w początkach XX w. jednym z fundamentów ruchu modernistycznego. W artykule omówiono – z perspektywy dostępu do światła słonecznego, kolejne formy rozwoju kompozycji urbanistycznej (nowy typ kwartału zwartego, kompozycje liniowe, układy wolnostojące i punktowe). W odniesieniu do rozwiązań architektonicznych omówiono rozbieżne (co do sposobu wykorzystania  światła słonecznego) przykłady z północy Europy – gdzie zapotrzebowania na nie jest szczególnie duże, oraz z południa Europy – gdzie architekci poszukiwali form pozwalających na częściowe zacienie. W końcowej części artykułu przeanalizowano współczesne tendencje występujące w architekturze nowego modernizmu, gdzie wykorzystanie światła słonecznego stanowi także inspirację w tworzeniu rozwiązań architektonicznych. 

Różnorodność zaprojektowanych i zrealizowanych form coraz częściej staje się pretekstem do poszukiwań kolejnych rozwiązań przestrzennych. Architekci prześcigają się w szkicowaniu budowli, które dzięki wykorzystaniu słońca stają się coraz bardziej trójwymiarowe i przestrzenne. Światło odgrywa tu szczególną rolę. Przede wszystkim światło dzienne. Sprawia, że architekt uzyskuje wielowarstwowy efekt w odbiorze bryły z zewnątrz i wewnętrznych przestrzeni. Dla wielu projekty takich mistrzów jak Tadao Ando są inspiracją w wykorzystaniu światła. Inni zapatrują się w trójwymiarowości budowli Stevena Holla czy Morphosis. Dwa z lokalnych przykładów prób poszukiwania głębi, użycia światła czy zabawy cieniem i płaszczyznami to budynek recepcyjny, zaprojektowany w Krakowie i kościół we Wrocławiu. W przypadku budynku w Krakowie, nieco hybrydowa funkcja dwóch sprzecznych wydaje się elementów stała się pretekstem do niecodziennych rozwiązań nie tylko funkcjonalnych ale i przestrzennych, w których główną rolę odgrywało światło, cień, odbicia, refleksy i zieleń. Kościół we Wrocławiu również podąża za grą światła i cienia budując przestrzenie pełne powagi, pokory i modlitwy.

W ciągu ostatniego wieku znacznie polepszyły się warunki mieszkaniowe w polskich miastach. Problem powojennego deficytu rozwiązała tzw. wielka płyta. Rozległe tereny przeznaczone pod budowę osiedli umożliwiły projektowanie budynków w znacznych odległościach, co zapewniało mieszkańcom intymność i lepsze doświetlenie wnętrz. Wraz z przemianą ustroju w Polsce, nastąpiła zmiana w sposobie projektowania osiedli, które zaczęły przybierać formę kolaży z przypadkowo zestawionych ze sobą obiektów. Drastyczne zmniejszenie odległości między budynkami oraz różne sposoby na maksymalne zabudowanie działek inwestycyjnych, negatywnie wpłynęły na jakość mieszkań. Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na niski stopień doświetlenia pomieszczeń mieszkalnych w budynkach wielorodzinnych, wzniesionych w ciągu ostatniej dekady. Jak pokazują liczne przykłady rozwijających się krakowskich osiedli, problemem nie jest jedynie brak bezpośrednich promieni słonecznych we wnętrzu mieszkania, ale brak nawet rozproszonego światła naturalnego. Pogarszającej się sytuacji sprzyja bezwzględny rynek nieruchomości oraz postępująca liberalizacja prawa budowlanego.

Celem badań prezentowanych w artykule jest: 1) wskazanie możliwości wykorzystania oświetlenia naturalnego i sztucznego w kompozycji urbanistycznej oraz 2) wskazanie współczesnych rozwiązań urbanistycznych i krajobrazowych w miastach (głównie przestrzeni publicznych), stanowiących wybitne przykłady wykorzystania oświetlenia naturalnego i zastosowania oświetlenia sztucznego.

Barwa, zwana przez Le Corbusiera córką światła, jest współcześnie jednym z istotnych elementów kreowania środowiska zbudowanego zarówno z obiektów architektonicznych jak i ich otoczenia. Wzrasta również jej rola w kształtowaniu nocnego wizerunku budynków i przestrzeni. Celem artykułu jest przedstawienie różnych aspektów użycia w oświetleniu barwy czerwonej (R), uważanej za najsilniej oddziałującą na człowieka, na tle rozważań na temat barwnej iluminacji w środowisku zbudowanym. Czerwone oświetlenie przestrzeni miejskich może, obok wypełniania zadań funkcjonalnych i estetycznych, budzić w obserwatorach również określone odczucia emocjonalne, a także w różny sposób wpływać na ich zachowanie i modyfikować reakcje czy oceny, poprzez silne działanie na wyobraźnię i wywoływane skojarzenia. Na wybranych przykładach zostaną przeanalizowane różne zastosowania iluminacji z wykorzystaniem barwy czerwonej w zewnętrznej przestrzeni architektonicznej: symboliczne, funkcjonalne oraz dekoracyjne.

Działanie architekta polega na przekształcaniu przestrzeni. Wprowadza, zmienia lub likwiduje jej elementy co wpływa na kompozycję, a więc i wartościowanie formalne obrazu. Niemożliwe jest optymalne zakomponowanie wszystkich ujęć przestrzeni trójwymiarowej, są jednak zwykle charakterystyczne punkty obserwacji, z których ujęcia traktowane są jako wizytówki, stają się ikonami kojarzonymi z pewnymi miejscami na świecie. W ramach takich spektakularnych ujęć wyróżnić można charakterystyczne elementy idealnej kompozycji: dominanty i akcenty, harmonijne tło i kolory, zrównoważoną grę czynników jednoczących i różnicujących. Tę teoretycznie możliwą do zaprojektowania kompozycję1, w rzeczywistości dodatkowo kształtuje światło. Oświetlenie dzienne wyostrza ją lub tonuje, czasem dodaje spektakularne efekty np. przez kontrświatło. Natomiast światło sztuczne może zmienić kompozycję przestrzeni w zasadniczy sposób, kryjąc lub eksponując jej fragmenty malując całkowicie nowe obrazy z innymi dominantami i tłami. Dzięki nocnemu oświetleniu nowych wartości nabierają przestrzenie często niedoceniane za dnia lub potęgowana jest sława już uznanych.