W artykule poruszono problematykę formowania i funkcjonowania monumentalnych postmodernistycznych kościołów jako form mocnych w przestrzeni osiedli mieszkaniowych z lat 70. i 80. XX wieku. Celem przedstawionych w artykule badań jest diagnoza potrzeb lokalnych społeczności dotycząca obecności kościoła w kontekście jego formy w środowisku zamieszkania. Badanie wykonano na bazie eksperymentów formalnych i przestrzennych reprezentatywnych dla polskiej architektury sakralnej tamtych lat. Wśród metod badawczych dominuje analiza porównawcza przykładów, obok kwerendy literaturowej i badań in situ. Analizie poddano trzy obiekty: w Warszawie, Wadowicach i Wrocławiu.

Artykuł porusza zagadnienie współistnienia sacrum i profanum w przestrzeni publicznej w środowisku mieszkaniowym, w świetle badań życia publicznego i kompozycji urbanistycznej. Podjęty problem badawczy dotyczy potrzeby istnienia przestrzeni sacrum o tradycyjnej formie miejskiego placu w wielkich osiedlach mieszkaniowych. Odpowiedź oparto na badaniu placu przed kościołem Wniebowstąpienia Pańskiego na Ursynowie Północnym w Warszawie pod kątem relacji sacrum i profanum i jej wpływu na warunki życia na osiedlu mieszkaniowym. Przeprowadzono badania genezy formy placu, uwarunkowań prawa miejscowego oraz praktyk partycypacyjnych, a także aktywności w przestrzeni placu na podstawie obserwacji in situ w latach 2004-2022. Wyniki badania wskazują na istnienie potrzeby miejskiej przestrzeni publicznej, która nie jest uzewnętrzniana w obecnych praktykach miejskich i partycypacyjnych.

Celem artykułu jest ukazanie problematyki związanej z sakralizacją i desakralizacją przestrzeni w miastach, na przykładzie Krakowa i Lwowa. Przez setki lat były to miasta położone w obrębie Polski, doświadczone rozbiorami, a rozdzielone – w zakresie przynależności państwowej – po II wojnie światowej. Lwów włączono do ZSRR, zaś Kraków pozostał w Polsce. Po roku 1990 Lwów stał się jednym z ważniejszych miast niepodległego państwa ukraińskiego. Kilkadziesiąt lat socjalizmu w wydaniu radzieckim (Lwów) i w wydaniu PRL (Kraków) wpłynęło mocno na oblicze „uświęconych” przestrzeni, w tym powstawania nowych i dewastacji już istniejących. Analiza historii przestrzeni miejskich Krakowa i Lwowa wykazała, że zachodzi ciągły proces sakralizacji, desakralizacji i resakralizacji niektórych obszarów, w zależności od aktualnie obowiązującej ideologii bądź doktryny społeczno-politycznej czy religijnej. Jednocześnie, na przykład w Krakowie, istnieją na niejako miejsca „święte”, których nie naruszyły burzliwe zawieruchy dziejowe. Aby pokazać czym jest sacrum przestrzeni miejskich, autorzy podjęli próbę wypracowania naukowej metodyki wskazywania takich miejsc.

U podstaw rozwiązań architektoniczno-urbanistycznych i funkcjonalno-przestrzennych środowiska mieszkaniowego leżą działania z myślą o człowieku i jego potrzebach. Obok wielu aspektów szczególne znaczenie w przestrzeni życia i funkcjonowania człowieka ma miejsce święte – locus sacer (jego funkcja, forma i treści ideowe) – dedykowane publicznie miejscu kultu, w którym następuje zetknięcie z sacrum. W artykule przedstawiono sacrum na gruncie kulturowym, na płaszczyźnie zmaterializowanej i usymbolizowanej, z odniesieniem do współczesnej praktyki architektonicznej, z analizą innowacyjnego podejścia i metafor w kształtowaniu nowych form zmieniającego się kościoła katolickiego XXI wieku. Za sprawą charakterystycznego ukształtowania pełnią one rolę znamiennego wyznacznika przestrzenno -funkcjonalnego sprzyjającego identyfikacji, integracji i odczuwaniu przynależności do wspólnoty miejsc oraz stanowią specjalną przestrzeń o wymiarze azylu, służącą dobrej relacji i właściwej organizacji środowiska mieszkaniowego. W tym kontekście zainteresowania badawcze skoncentrowano na realizacjach zlokalizowanych w całkowicie odmiennych przestrzeniach zamieszkiwania człowieka: w hybrydowej megametropolii (miasto-państwo Singapur) oraz jako zapowiedź kolejnego tematu i analiz dopełniających przekrojową prezentację – w nowej dzielnicy mieszkaniowej niewielkiego europejskiego miasta (Freiburg, Niemcy).

Każdy człowiek funkcjonuje w przestrzeni sfer sacrum i profanum – rzeczywistości materialnej i pozamaterialnej, posiadających wiele znaczeń i interpretacji oraz stanowiących nieodłączne pole ludzkiej aktywności. Analizując skomplikowaną sieć powiązań i zależności sacrum-profanum, zauważono celowość lokalizacji locus sacer i jego specjalnego zaznaczenia w przestrzeni architektoniczno-urbanistycznej środowiska mieszkaniowego XXI wieku. Dowiedziono, że projektowanie kościoła we współczesnym skomercjalizowanym świecie nie należy do zadań łatwych, gdyż jego nowoczesna funkcjonalność wymaga od projektanta, oprócz ujęcia ideologii, wizji kościoła, tradycji i motywów biblijnych, zwrócenia uwagi na nowe sposoby kultu i najnowsze osiągnięcia technologiczne. Z tego względu współczesne sacrum znacząco odbiega od tradycyjnego modelu świątyni, co przedstawiono w dokonanych w artykule analizach. Objęta badaniem koncepcja przestrzenno-funkcjonalna ukazuje tę różnorodność, a zabiegi projektowe uwydatniają walory architektury i wymiar locus sacer. Artykuł powstał jako dopełnienie badań skoncentrowanych w niniejszym opracowaniu na analizach sacrum powstałego w nowej dzielnicy mieszkaniowej we Freiburgu w Niemczech.

Zmiany w duszpasterskim nastawieniu Kościoła po II Soborze Watykańskim, w szczególności zaś odnowa liturgii, zaowocowały mnogością form i rozwiązań przestrzennych w architekturze sakralnej. Odmiennie niż historycznie, nowe świątynie nie pełnią we współczesnych układach urbanistycznych roli dominującej. Autorki poddają analizie wybrane przestrzenie sakralne pod kątem ich kompozycji w strukturach miejskich, koncentrując się na ich formie, usytuowaniu, uniwersalizmie, czytelności w wymiarze symbolicznym, a także wyrazie przestrzennym łączącym pierwiastki tradycji i nowoczesności. W ramach studium przypadków autorki omawiają wybrane przykłady kościołów europejskich wybudowanych po 2000 roku.

Obecność obiektów sakralnych w strukturze miasta jest zazwyczaj dobrze widoczna. Świątynie i kaplice dopełniają przestrzenie publiczne, stanowiąc o ich wyjątkowości. Prócz reprezentacji wymiaru duchowego i religijności, wszystkie działające zgodnie z przeznaczeniem obiekty sakralne należą do grupy budynków użyteczności publicznej, zatem powinny cechować się dobrym dostępem i logiczną dystrybucją w tkance miasta. Obecnie badania poświęcone dostępności obiektów usługowych w Krakowie są wycinkowe i nie tworzą kompleksowego obrazu. Celem niniejszej pracy jest uzupełnienie istniejącej luki badawczej przez wyjaśnienie, w jaki sposób kształtuje się dostępność obiektów kultu religijnego w relacji do środowiska mieszkaniowego Krakowa. Metoda badawcza opiera się na koncepcji stref buforowych w celu wskazania obszarów o różnym stopniu dostępności do badanych obiektów. Rezultaty analiz ukazują aktualną dystrybucję obiektów sakralnych w tkance miasta. Dodatkowo wyniki badań umożliwiły identyfikację obszarów mieszkaniowych o bardzo dobrej i akceptowalnej dostępności, jak również tych, znajdujących się poza wyznaczonymi buforami.