Naszkicowano dziesiąty etap rozwijania czasopisma Studia Historiae Scientiarum (wcześniejsza nazwa Prace Komisji Historii Nauki PAU).

Podano m.in. informacje o ewaluacji czasopisma w „ICI Master Journal List 2021” (koniec 2022 r.), CWTS Journal Indicators 2022 (5 czerwca 2023), w SCImago Journal Rankings 2022 (oparty o dane z bazy Scopus z kwietnia 2023) oraz w Scopus 2022 (aktualizacja 5 czerwca 2023 r.), a także liczbie zagranicznych autorów i recenzentów bieżącego tomu czasopisma.

W pracy klasyczne pojęcie symetrii ograniczone do obiektów geometrycznych (figur, brył), znajdujące swoje źródło w antycznej Grecji, zostało rozszerzone tak, by możliwe było badanie symetrii innych rodzajów obiektów. Poprzez wprowadzenie pojęcia granicznych grup punktowych i elementów kinematycznych charakteryzujących obiekt, którego symetria jest badana, określono, jakiego typu symetrie wykazują pole elektryczne i pole magnetyczne. Ustalono, że aby możliwe było zachodzenie jakiegoś zjawiska, to charakterystyczna symetria ośrodka musi być zgodna z charakterystyczną symetrią występującego w nim zjawiska. Stwierdzono, także, że elementy symetrii przyczyn muszą znaleźć odzwierciedlenie w symetrii wywołanych skutków.

Artykuł jest rozwinięciem wykładu plenarnego wygłoszonego 16 lutego 2023 r. w Auli Polskiej Akademii Umiejętności z okazji 550-lecia urodzin Mikołaja Kopernika i 150-lecia pierwszego publicznego posiedzenia Akademii Umiejętności w Krakowie.

Formułuje on odpowiedź na kluczowe pytanie: „Dlaczego nadal interesuje nas Mikołaj Kopernik?” i dotyczy wielowymiarowej przestrzeni zagadnień, których składowymi są człowiek – społeczeństwo – kultura (nauka, teologia i religia, sztuki piękne) – idee, pojęcia – czas – przestrzeń i to wszystko w zmiennych kontekstach historycznych.

Tematyka ta ujmowana jest z pespektywy metodologii nauk historycznych i historii nauk ścisłych, historii, historii i filozofii nauk ścisłych, historii idei, kosmologii naukowej i kosmologii ogólnokulturowej, historii sztuki i kultury, historii teologii i religii, historii pamięci, historii politycznej i geopolitycznej, socjologii i kulturoznawstwa: kulturowej roli wielkich bohaterów / geniuszy i pracy zbiorowej w kulturze, roli obchodów okolicznościowych oraz postaci Kopernika jako „marki reklamowej”.

Pozostała część artykułu przedstawia autorską krytyczną analizę poglądów Kuhna na temat tzw. rewolucji kopernikańskiej, które to poglądy stanowiły podstawę schematu rozwoju nauki przedstawionego przez Kuhna w Strukturze rewolucji naukowych (1962), najsłynniejszej dotąd na świecie monografii nauk społeczno-humanistycznych.

Krytyka obejmuje genezę, treść i recepcję poglądów Kuhna oraz rozwoju jego interpretacji; czyniona jest ona z perspektywy metodologii nauk historycznych i metody naukowej, którą autor określa mianem hipotetyczno-dedukcyjnej metody myślenia korespondencyjnego.

Krytyka oparta jest na nadal aktualnych wcześniejszych publikacjach autora (i ich twórczym rozwinięciu, gdyż nie ogranicza się tylko do omówienia tych publikacji), które z reguły zostały niezauważone przez badaczy myśli T.S. Kuhna, choć powstały w rzeczywistym światowym centrum badań kopernikańskich i są dostępne darmowo w sieci internetowej.

Fakt ten skłania autora do wysunięcia przypuszczenia o poważnym niedorozwoju badań Kuhnowskich w skali międzynarodowej oraz o istnieniu w aktualnych środowiskach naukowych silnych uprzedzeń i barier, takich jak np. prymat liczby cytowań (i innych wskaźników bibliometrycznych) nad analizą treści publikacji, efekt Mateusza, efekt rzekomych i faktycznych centrów i peryferiów naukowych, mentalne pozostałości barier zimnej wojny oraz niedorozwój komunikacji naukowej.

Model, o którym mowa, przewiduje trzy możliwe reakcje na pojawienie się anomalii: (i) konserwatywne propozycje hipotez pomocniczych w ramach istniejącego paradygmatu, (ii) reinterpretację zagadkowych rezultatów eksperymentalnych i nierewolucyjne wzbogacenie istniejącego paradygmatu o nową hipotezę oraz (iii) rewizję niektórych presupozycji, która jest równoznaczna z rewolucją naukową w pełnym tego słowa znaczeniu. Wybór między członami tej alternatywy zależy od sukcesu lub niepowodzenia bardziej konserwatywnych strategii oraz zakresu zamierzonych zastosowań teorii będącej w centrum zainteresowania. W proponowanym ujęciu niewspółmierność nie zakłóca komunikacji między zwolennikami różnych paradygmatów. Ponadto, pozwala ono objaśnić i oddalić kilka innych kontrowersyjnych składników stanowiska Kuhna ze Struktury rewolucji naukowych, jak tezę o stratach eksplanacyjnych przy zmianie paradygmatu, potępienie konserwatywnych postaw wobec anomalii czy jego poglądu na temat możliwości współistnienia konkurencyjnych paradygmatów. Co ważniejsze, zostanie pokazany bagatelizowany przez Kuhna związek między zmianą paradygmatu a dążeniem do prawdy.

Periodyzacja służy do podziału danej gałęzi nauki na krótsze, w miarę jednorodne okresy. Pierwsza część niniejszej pracy zawiera analizę kilku dotychczasowych periodyzacji dziejów botaniki w Polsce: jedną z końca XVIII w., dwie z XIX w. i sześć z XX w. Wykazano, że podziały te opierały się na kryteriach w większości niezwiązanych z dziejami nauki o roślinach w Polsce, jak panowanie królów, wydarzenia polityczne za granicą, wydarzenia polityczne na ziemiach polskich czy zagraniczne wydarzenia naukowe.

Podstawą niniejszej propozycji periodyzacji historii botaniki w Polsce jest analiza przygotowanych do Słownika biograficznego botaników polskich życiorysów 1773 botaników i botaników amatorów, którzy w przeszłości działali na ziemiach polskich. Efektem było wydzielenie okresów, w których większa część botaników uprawiała daną dziedzinę botaniki.

Periodyzacja ta obejmuje 6 faz: I – od połowy XIV w. do ostatniej ćwierci XVI w., II – od ostatniej ćwierci XVI w. do ostatniej ćwierci XVIII w., III – 1. i 2. ćwierć XIX w., IV – 3. i 4. ćwierć XIX w., V – 1 i 2. ćwierć XX w. oraz VI – ostatnie półrocze XX w. i pierwsze 2 dekady XXI w.

Każda z faz I–V została scharakteryzowana. Natomiast ze względu na przepisy prawne o ochronie danych osobowych nie było można analizować życiorysów osób żyjących i dostępne fragmentaryczne dane trudno było porównać z odpowiadającymi im danymi z poprzednich faz. Z tego powodu faza VI nie została scharakteryzowana.

Usystematyzowano i przeanalizowano dorobek naukowy profesora Zieglera w dziedzinie hutnictwa stali, w szczególności w określaniu wytrzymałości stali w zależności od warunków ich krystalizacji, badaniu dyfuzji zanieczyszczeń w stalach, co stało się podstawą rozwoju technologii odlewania ciągłego, jednego z najważniejszych światowych wynalazków XX wieku.

Oceniono także jego wkład organizacyjny i dydaktyczny w kształcenie kadr naukowo-inżynierskich dla przemysłu metalurgicznego.

Artykuł zawiera ciekawe zapomniane i mało znane fakty z historii metalurgii i kształcenia kadr z wyższym wykształceniem inżynieryjno-technicznym w placówkach oświatowych znajdujących się na terytorium współczesnej Ukrainy i Polski.

W 1928 roku powstał w Polsce Fundusz Kultury Narodowej. Była to państwowa instytucja powstała z inicjatywy uznanego działacza oświatowego i naukowego Stanisława Michalskiego, którą poparli Józef Piłsudski i Prezydent RP Ignacy Mościcki.

W artykule przedstawiono – stanowiące swoisty portret – analizy dotyczące zagranicznych instytucji wsparcia twórczości naukowej i kulturalnej, publikowane w roczniku „Nauka Polska”. Ukazano podobieństwa i różnice między polskim Funduszem a zagranicznymi instytucjami w sferze organizacyjnej oraz w praktycznej działalności.

Artykuł przedstawia historię badań botanicznych i mykologicznych Babiej Góry, jednego z najcenniejszych obszarów przyrodniczych w Polsce.

Pierwsze publikowane informacje o roślinach znajdują się już w opisach Jana Długosza z XV w., a następnie w renesansowych opracowaniach Marcina z Urzędowa (XVI w.) i Szymona Syreniusza (XVII w.). W XIX w., szczególnie w jego drugiej połowie, ukazały się opracowania dostarczające danych o wartości naukowej dotyczące roślin naczyniowych, zarodnikowych, grzybów (w tym porostów).

Wśród znanych postaci eksplorujących w tym czasie przyrodę babiogórską znaleźli się: Stanisław Staszic, Feliks Berdau, Wilibald Besser, Eugeniusz Janota, Pál Kitaibel, Antoni Rehman, Josef August Schultes, Albrecht von Sydow i inni. Za naukowego odkrywcę Babiej Góry uważany jest Hugo Zapałowicz, który w 1880 r. wydał pierwszą obszerną monografię poświęconą szacie roślinnej Babiej Góry.

Utworzenie rezerwatów przyrody w latach 20. XX w., a na-stępnie parku narodowego w II połowie  XX w. zintensyfikowało i usystematyzowało badania botaniczne tego masywu.

Autorami pierwszych monografii o zbiorowiskach roślinnych w XX w. byli Edward Ralski i Jan Walas.

W artykule przedstawimy działalność Komisji Historii Matematyki powołanej przez Zarząd Główny PTM. Od 1997 do 2000 roku nieprzerwanie przewodniczyła Komisji dr Zofia Pawlikowska-Brożek – dr matematyki UJ w zakresie historii matematyki – uczennica wielce zasłużonego dla upowszechniania i badań nad historią matematyki wybitnego matematyka oraz cenionego dydaktyka prof. dra hab. Zdzisława Opiala (1930–1974).

Na podstawie dokumentów, które autor otrzymał do dyspozycji od Przewodniczącej Komisji, przedstawimy w jaki, sposób działalność Komisji przyczyniła się do inicjonowania badań nad historią matematyki i do powstania profesjonalnego środowiska historyków matematyki w Polsce.

Historia matematyki w Krakowie jest dyscypliną dobrze znaną od czasów Ludwika A. Birkenmajera (1855–1929). Jego działania z powodzeniem kontynuował Z. Opial. Problematyka krakowskiego ośrodka historyków matematyki została przedstawiona m.in. w pracach (Domoradzki 2020; Kokowski 2020). Istotną inspiracją dla działań Komisji były inicjatywy podejmowane przez Zakład Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN w porozumieniu z Komitetem Historii Nauki i Techniki PAN, w pracach wspomnianych gremiów aktywnie uczestniczyła Przewodnicząca Komisji.

Materiały prezentowane w pracy obejmują także okres przed powołaniem Komisji.

Sanfte Chemie, czyli miękka chemia, to koncepcja naukowo-filozoficzna opracowana w latach 80. XX w. pod auspicjami niemieckiej partii Zielonych (Die Grünen). Jej celem była całkowita i głęboko idąca przebudowa w duchu ekologicznym nie tylko przemysłu chemicznego, ale i nauk chemicznych jako takich. Sympatycy miękkiej chemii wzywali do ukucia nowej metody naukowej krytykując supremację tego, co określali mianem baconowsko-kartezjańskiej filozofii nauki. Mimo że sam projekt szybko wypadł z łask władz partii ze względu na jego radykalizm, historia fundamentów epistemologicznych, na których zbudowana została miękka chemia daje wgląd w wizję nauk chemicznych proponowaną przez pionierów ruchów ekologicznych oraz twórców koncepcji takich jak sustainability.

Artykuł poddaje analizie źródła sanfte Chemie, naświetlając mnogość i złożoność różnorodnych tradycji naukowych, filozoficznych, politycznych i ideologicznych, z których czerpali jej twórcy. Zbadanie narracji snutych na temat nauk empirycznych w pracach na temat miękkiej chemii pozwala lepiej zrozumieć późniejsze wybory polityczne dotyczące nauki, przemysłu i środowiska u naszych zachodnich sąsiadów. Co więcej, wydaje się, że nietypowy kontekst, z których wyrosła sanfte Chemie, daje jej przewagę nad późniejszymi modnymi trendami w naukach chemicznych, takimi jak zielona chemia, które często funkcjonują w filozoficznej próżni.

Celem artykułu jest postawienie pytania o relację pomiędzy filozofią a praktyką nauki i przede wszystkim o to, czy inna chemia jest możliwa.

Jeśli chodzi o konceptualne i eksperymentalne znaczenie Delbrücka, badam jego migrację od fizyki do biologii, a tym samym jego wpływ na rozwój MB. Podkreślam jego rolę jako centralnej postaci „The Phage Group”, czyli nieformalnej grupy naukowców, która wykorzystywała bakteriofagi jako eksperymentalne modele do badania pochodzenia i dziedziczności życia. Delbrück i „The Phage Group” wywarli ogromny wpływ na rozwój MB, którego kulminacją była wspólna nagroda Nobla w 1969 r. za odkrycia dotyczące mechanizmu replikacji i struktury genetycznej wirusów.

Ponadto badam komplementarność podejścia Delbrücka do wyjaśnień biologicznych. Komplementarność w biologii zakłada, że zjawiska biologiczne mogą wymagać stosowania wzajemnie wykluczających się opisów, ale wspólnie niezbędnych do zrozumienia procesów życiowych. Badam podejście Delbrücka do komplementarności, w szczególności debatę między redukcyjnymi i antyredukcyjnymi interpretacjami na jego temat. Opowiadam się za tą drugą interpretacją, sugerując, że Delbrück rozwinął antyredukcyjny pogląd na wyjaśnienia biologiczne, opowiadając się za niezależnym statusem wyjaśnień różnych dyscyplin biologicznych. Ponadto zajmuję się podejściem komplementarności w świetle antyredukcyjnej interpretacji ostatnich osiągnięć w MB, w szczególności możliwości znalezienia podejścia komplementarności w biologii systemowej, epigenetyce i selekcji granic.

Pomimo powszechności szalek Petriego, co zaskakujące, istnieje błąd, który jest wszechobecny w całej literaturze biomedycznej, a mianowicie błędna pisownia jako „szalka petriego”. To nie jest trywialna kwestia, ponieważ ta szalka nosi imię naukowca Juliusa Richarda Petri, więc wielka litera „P” nie powinna być reprezentowana jako mała litera „p”.

Ważne jest, aby ostrzec doświadczonych badaczy biomedycznych, a także szerszą opinię publiczną, która może używać tego terminu, o potrzebie dokładnego używania terminu Petri, aby uszanować jego historyczne podstawy. Aby docenić zakres tego błędu w literaturze biomedycznej, wyszukiwanie w PubMed w 2022 r. pod kątem szalki Petriego lub szalki Petriego ujawniło 50 wyników wyszukiwania, z których 24 (lub 48%) dotyczyło tej drugiej, błędnej formy w tytule lub abstrakcyjne. Sugeruje to, że ten błąd, który wymaga korekty, może być szeroko rozpowszechniony w literaturze biomedycznej.

Artykuł jest wynikiem pracy rozpoczętej w 2022 r. i mającej na celu stworzenie „Wykazu polskich czasopism historycznych (ocenionych wedle reguł) Pracowni Naukoznawstwa IHN PAN” zawierającego zintegrowaną i transparentną ocenę techniczno-bibliometryczną czasopism.

W artykule przedstawiono wyniki przeglądu 216 czasopism polskich z dziedziny „historia i archiwistyka” pod kątem ich osiągnięć techniczno-bibliometrycznych zgodnie z zasadami modelu ewaluacji Pracowni Naukoznawstwa IHN PAN (2021), w skali 0–200 punktów.

Wyniki porównano z punktacją ministerialną według rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z 21 grudnia 2021 r. i 17 lipca 2023 r.

Artykuł przedstawia: a) uaktualnienie zasad oceny czasopism w modelu ewaluacji opracowanym w Pracowni Naukoznawstwa IHN PAN, b) punktacje czasopism z historii nauki według wykazów czasopism MNiSW (2017), MEiN (2021), MEiN (2023), PN IHN PAN (2022) oraz PN IHN PAN (2023), c) porównanie punktacji czasopism z historii i z historii nauki w wykazach czasopism: ministerialnych i PN IHN PAN, a także Scopus, DOAJ, Index Copernicus International, PKP Preservation Network i Keepers Register.

Konkluzją artykułu jest otwarty apel do Ministra Edukacji i Nauki o nadanie w najbliższej aktualizacji ministerialnego wykazu czasopism 200 punktów czasopismu „Studia Historiae Scientiarum” i 140 czasopismu „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, gdyż czasopisma te, poświęcone tematyce historii nauki, nie ustępują pod względem osiągnięć polskim czasopismom historycznym, które uzyskały już 200 i 140 punktów decyzją Ministra Edukacji i Nauki z dnia 17 lipca 2023.

Po 1945 r. możliwości podróżowania na socjalistycznych Węgrzech stały się bardziej ograniczone, a węgierscy naukowcy i badacze mogli wyruszać na swoje wyprawy tylko z wielkim trudem, pokonując wiele przeszkód i dysponując ograniczonymi środkami finansowymi.

W niniejszym opracowaniu przedstawiam pięciu takich odważnych i zdeterminowanych węgierskich podróżników: geografa i badacza krasów Dénesa Balázsa, biologa, ekologa i profesora Jánosa Balogha, mieszkającego w Stanach Zjednoczonych inżyniera i sportowca ekstremalnego Steve’a Bezuka, transylwańskiego pisarza Ödöna Jakabosa oraz „pielgrzyma Székely’a”, Tibora Székely’ego pisarza podróżniczego, muzealnika i esperantysty z Wojwodiny.

Wszyscy oni – dzięki indywidualnym osiągnięciom naukowym, odkryciom, wytrwałości i ludzkiej postawie – stali się godnymi spadkobiercami wybitnych węgierskich odkrywców i podróżników minionych stuleci.

Omówiona została działalność Komisji Historii Nauki PAU w roku akademickim 2022/2023.

Przedstawiono spisy: posiedzeń naukowych, konferencji, sesji i seminariów naukowych oraz nowych publikacji.