Naszkicowano szósty etap rozwijania czasopisma Studia Historiae Scientiarum (wcześniejsza nazwa Prace Komisji Historii Nauki PAU).

Podano informacje o uzyskanym przez czasopismo wyróżnieniu w ramach ministerialnego programu „Wsparcie dla czasopism naukowych 2019–2020” (w kwietniu 2019 r.), ewaluacji czasopisma w „ICI Master Journal List 2017” (opublikowanej u końca 2018 r.) i „Wykazie czasopism MNiSW 2019” (opublikowanym 31 lipca 2019 r.), indeksacji czasopisma w bazie Scopus (od września 2019 r.), wdrożeniu usługi Similarity Check (Crossref), pracach nad aktualizacją strony internetowej czasopisma w OJS (3.1.2.1) oraz liczbie zagranicznych autorów i recenzentów bieżącego tomu czasopisma.

Marian Smoluchowski (1872–1917) był wybitnym polskim fizykiem, znanym m.in. jako pionier fizyki statystycznej. Jego krótka praca o historii fizyki w Polsce stanowi pionierskie opracowanie tego zagadnienia, była cytowana wiele razy, tworząc punkt wyjścia do dalszych badań nad historią fizyki w Polsce. Należy jednakże podkreślić, że nigdy nie poddano systematycznej analizie zagadnienia roli historii nauki w działalności naukowej Smoluchowskiego. W niniejszej pracy skupiono się na trzech obszarach działalności związanych z historią nauki: badawczym, dydaktycznym i filozoficznym. Wskazano, że doniosłość historii nauki dla Smoluchowskiego brała się z jej kulturowego znaczenia. Historia nauki odegrała ważną rolę w procesie krystalizacji koncepcji filozoficznych wybitnego fizyka, a także w dydaktyce fizyki, ukazując wewnętrzną dynamikę rozwoju nauki i inspirując do nowych odkryć. To ostatnie zagadnienie jest ściśle związane ze specyficznym podejściem metodologicznym Smoluchowskiego do fizyki, nazwanym przez niego „romantyzmem nauki”. W artykule wskazano nie tylko, że Smoluchowski jest pionierem historii fizyki w Polsce, ale też że przygotował podstawy dla przyszłego rozwoju tej dyscypliny.evelopment of this field of research.

W drugiej części artykułu kontynuujemy przedstawianie indywidualnych losów matematyków polskich (w szerokim sensie) oraz kształtowanie się nowoczesnego polskiego środowiska matematycznego na tle wydarzeń pierwszej wojny światowej. W szczególności skupiamy się na sytuacji matematyków polskich w Cesarstwie Rosyjskim (także tych związanych z reaktywowanym przez Niemców Uniwersytetem Warszawskim i utworzoną jeszcze przez Rosjan Politechniką Warszawską) i innych krajach.

Uniwersytet w Wilnie (w języku angielskim: Vilna, obecnie: Vilnius w Republice Litewskiej), założony w 1579 r. przez Stefana Batorego, króla Polski i wielkiego księcia Litwy, był ośrodkiem polskiej botaniki w latach 1780–1832 oraz 1919–1939. W tym ostatnim okresie funkcjonował pod nazwą Uniwersytet Stefana Batorego (w języku angielskim: Stefan Batory University).

W latach 1919–1939 zorganizowano następujące zakłady związane z botaniką: Botaniki Ogólnej, Farmakognozji i Hodowli Roślin Lekarskich, Systematyki Roślin, Ogród Botaniczny, Ogród Roślin Lekarskich oraz Muzeum Przyrodnicze.

W ośrodku wileńskim pracowali wybitni uczeni, m.in. Jakub Mowszowicz (1901–1983), fitogeograf i fitosocjolog; Jan Muszyński (1884–1957), botanik i farmaceuta; Bronisław Szakien (1890–1938), cytolog i mykolog; Piotr Wiśniewski (1881–1971), fizjolog oraz Józef Trzebiński (1867–1941), mykolog i fitopatolog. Badacze roślin ogłosili drukiem ok. 300 publikacji (w tym ok. 100 naukowych) dotyczących głównie morfologii i anatomii, cytologii, fizjologii roślin, florystyki (florystycznej geografii roślin), systematyki (taksonomii) roślin naczyniowych, mykologii i fitopatologii, ekologii zbiorowisk roślinnych (fitosocjologii), a także etnobotaniki i historii botaniki. Uniwersytet Stefana Batorego był również ważnym ośrodkiem nauczania i popularyzacji botaniki w tym regionie Europy.

Celem artykułu jest opracowanie historii botaniki na Uniwersytecie Stefana Batorego w latach 1919–1939.

Historia cierpień i emigracji matematyków wywołanych przez nazistów jest bardzo niekompletna, jeśli nie weźmiemy pod uwagę szkoły polskiej, chyba najbardziej tętniącej życiem, a zarazem najbardziej prześladowanej europejskiej szkoły matematycznej lat trzydziestych XX wieku. Polska emigracja matematyczna przyczyniła się – podobnie jak emigracja niemieckojęzyczna – do rozwoju matematyki w krajach przyjmujących, szczególnie w Stanach Zjednoczonych.

Artykuł jest przyczynkiem do dyskusji na temat niektórych dokumentów archiwalnych z dwóch konkretnych źródeł, które jak dotąd stosunkowo mało interesowały historyków matematyki. Są to akta Society for the Protection of Science and Learning (SPSL) w Bodleian Library w Oxfordzie w Wielkiej Brytanii oraz akta związane z Asylum Fellowship Plan organizowanym przez Harlowa Shapleya, astronoma z Harvard University, obecnie w posiadaniu Harvard University Archives.

W artykule omówiono, jakie możliwości oferowały amatorskie badania młodemu Towarzystwu Naukowemu im. Szewczenki działającemu w Galicji Wschodniej; ograniczono się do opisu działalności tego Towarzystwa w latach 1892–1914.

Towarzystwo zamierzało się szybko rozwinąć w ukraińską akademię nauk, ale brakowało mu do tego niezbędnych zasobów. Pomocą służyła istniejąca już sieć ukraińskich stowarzyszeń, która przyczyniła się do rozwoju wymiany naukowej.

Przed rozpatrzeniem szczegółów programów badawczych, przeanalizowano możliwości wykorzystania koncepcji nauki obywatelskiej w kontekście końca XIX i początku XX wieku. Przedstawiono relację między „naukowcami” a „amatorami” na podstawie przykładów z biografii zaangażowanych naukowców i działaczy, zwłaszcza Wołodymyra Hnatiuka działającego w Komisji Etnograficznej i Stanisława Dniestrianskiego działającego w Komisji Statystycznej.

Aby zrozumieć specyficzne relacje łączące Hnatiuka z jego siecią kolekcjonerów folkloru, ich projektami, celami oraz możliwościami, badania Hnatiuka zostały porównane z badaniami statystycznymi zainicjowanymi przez Stanisława Dniestrianskiego.

W oparciu o dokumentację archiwalną i opublikowane źródła przeanalizowano niektóre projekty badawcze z perspektywy z jednej strony „nauki narodowej”, a z drugiej „wiedzy lokalnej”.

Artykuł sugeruje, że ukraińscy badacze amatorzy intensywnie przyczynili się do budowania świadomości narodowej i regionalnej w wielonarodowym imperium.

W latach 20. XX wieku młoda Republika Radziecka odrzuciwszy stary układ społeczny zwróciła się ku badaniom przeszłości. Zamiast współpracować z profesjonalnymi historykami, nowy reżim zapoczątkował całą gamę dużych projektów partycypacyjnych pod kontrolą instytucji politycznych i publicznych, których celem było stworzenia nowej, rewolucyjnej historii. W tym artykule zamiast podchodzić do tego tematu w kategoriach ideologii i pamięci, umieściłem go w kontekście historii nauki. Skupiając się na przypadku związków zawodowych, sugeruję rozważenie wczesnego sowieckiego, nieakademickiego pisarstwa historycznego jako formie radykalnej nauki obywatelskiej. Mimo że związkowcy nie mieli kierunkowego wykształcenia, odważyli się wykorzystać metodę naukową w swoich badaniach zwieńczonych pozytywnymi rezultatami. Przykład ten pozwala nam kwestionować opozycję między amatorami i profesjonalistami w dziedzinie nauki obywatelskiej.

W artykule podajemy przykłady modeli matematycznych, obecnie niemal zapomnianych, które jeszcze kilkadziesiąt lat temu odgrywały wielką rolę w dydaktyce matematyki. Z końcem XIX wieku powstała prężna produkcja tych modeli na użytek szkół i uczelni. W Muzeum UJ zachowały się w doskonałym stanie trzy takie modele.

Trwający już ponad sto lat spór o to, czy odkryty przez Jędrzeja Śniadeckiego, a nieuznany przez jemu współczesnych pierwiastek Vestium jest odpowiednikiem rutenu, wydaje się dziś bardzo trudny do rozstrzygnięcia. Sam ten spór, który w istocie rzeczy sprowadza się do ustalenia pierwszeństwa odkrycia, nabiera w świetle historii chemii – a zwłaszcza historii badań surowej platyny – zupełnie innego znaczenia. W tym kontekście okazuje się bowiem, że Jędrzej Śniadecki był pierwszym uczonym, który starał się udowodnić istnienie szóstego platynowca. Czas pokazał, że miał rację. Późniejsze wyodrębnienie metalicznego rutenu przez Karla Ernsta Clausa tylko tę rację potwierdziło.

Autor omawia archiwalną spuściznę Williama Johna Rose’a (1885–1968), kanadyjskiego slawisty, historyka i socjologa, pokazując jej przydatność do badań nad historią nauki oraz relacjami uczonych polskich z uczonymi z krajów anglosaskich. Ze względu na oddalenie Vancouver od Polski kolekcja zgromadzona w Archiwum Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej nie była do tej pory przedmiotem zainteresowań polskich uczonych, warta jest jednak zauważenia ze względu na swoje bogactwo i różnorodność tematyczną.

Artykuł bada zapomniane osiągnięcia Władysława Natansona (1864–1937) związane z powstaniem statystyki Bosego-Einsteina.

W części wstępnej artykułuwskazano rozbieżne perspektywy badawcze, jakie przyjmowano w opisie historii statystyki Bosego-Einsteina, a także autorskie zintegrowane ujęcie tego zagadnienia, które eliminuje wady tych rozbieżnych perspektyw.

Wspomniane zintegrowane ujęcie zastosowano następnie do opisania osiągnięć Władysława Natansona (1864–1937), związanych z powstaniem statystyki Bosego-Einsteina.

Dokonania Natansona przedstawiono na tle i w kontekście dyskusji, jakie toczyły się (stosunkowo sporadycznie) wśród różnych grup badaczy: historyków i filozofów nauki, fizyków, socjologów wiedzy naukowej w XX i XXI w.

Dyskusje uporządkowano oraz przedstawiono kompletną listę publikacji Natansona dotyczących omawianego zagadnienia. Wskazano także strategię rzetelnego cytowania przez Natansona bibliografii dotyczącej wyjaśnienia rozkładu promieniowania ciała doskonale czarnego i pokrewnych zagadnień; uzupełniono listę naukowców, którzy znali publikacje Natansona; skorygowano wiele błędnych lub uproszczonych stwierdzeń na temat Natansona i znaczenia jego publikacji, wyjaśniono kwestię prekursorstwa jego osiągnięć etc.

Przypomniano już znane konwencje terminologiczne: „statystyka Bosego” i „statystyka Bosego-Einsteina”, jak również niedawno wprowadzone: „statystyka Plancka-Bosego” (1984), „statystyka Natansona” (1997, 2013), „statystyka Natansona-Bosego-Einsteina” (2005) oraz „statystyka Plancka-Natansona-Bosego-Einsteina” (2011).

Wprowadzono nowe konwencje terminologiczne: „statystyka Boltzmanna-Plancka-Natansona” i „statystyka Boltzmanna-Plancka-Natansona-Bosego-Einsteina”.

Skutkiem pobocznym tych badań jest odkrycie, iż socjolog Robert K. Merton – autor określenia „efekt św. Mateusza” – wybrał tę nazwę, posługując się błędnymi przesłankami i dlatego należy nazywać ten efekt nazwiskiem jego faktycznego odkrywcy.

Do artykułu dołączone są cztery dodatki: pierwszy – przedstawia rozważania z zakresu metodologii historii i historii nauk ścisłych, drugi – komentarz dotyczący użycia terminów: „statystyka Bosego”, „statystyka Bosego-Einsteina”, „statytyska Einsteina-Bosego” oraz „statystyka Plancka-Bosego, trzeci – bardzo ważny list Maxa Plancka do Władysława Natansona z 25 stycznia 1913 r, a czwarty – fragmenty dwóch listów Sommerfelda do Rubinowicza z 1 października 1919 i 1 listopada 1919.

Do lat 50. XX w. nie uwzględniano w przyjętym schemacie badawczym pierwszych dowodów przemawiających za istnieniem kalcytoniny-tyrokalcytoniny. Jednakże, znajomość przez José Fernándeza Nonídeza (z hiszpańskiej szkoły histologii, który zmarł w Augusta (Georgia, USA) w 1947 r.) komórek pęcherzykowych tarczycy ssaków doprowadziła go do zaawansowanego rozumienia tarczycy jako odrębnego narządu endokrynnego, wydzielającego kalcytoninę. W artykule opublikowanym w 1932 r. Nonídez wyjaśnił, że prekursor wydzielania znajdował się w cytoplazmie komórek tarczycy.

W 1973 r. hiszpańska grupa z Instituto Gregorio Marañón (Madryt), prowadząca badania nad ektopowym wydzielaniem kalcytoniny, zidentyfikowała prekursora odpowiedzialnego za biosyntezę kalcytoniny. Niemniej jednak, biorąc pod uwagę nieformalną władzę związaną z komunikacją między naukowcami, znaczący wkład Nonídeza został absolutnie odrzucony i nie zdobył uznania w tej grupie społecznej. Upowszechnianie usług wiedzy naukowej spowodowało, że przyznano priorytet odkrycia grupie młodych naukowców zajmujących się badaniami pro-kalcytoniny.

Podkreślono charakter i zakres nieformalnej komunikacji w krajach, które wykorzystują różne środki dla zagwarantowania autonomii i niezależności uprawnień państwowych.

Niezależnie od uwarunkowań politycznych artykuł koncentruje się na konkurencji między dwoma różnymi podejściami w nauce, szczególnie ważnymi dla postępu w medycynie: perspektywą przedstawioną w badaniach eksperymentalnych w naukach podstawowych (u zwierząt) i modelach opracowanych w naukach klinicznych.

W artykule przedstawiono wprowadzenie do tematyki sesji roboczej „Polskie czasopisma naukowe z dyscyplin: «historia i filozofia nauki» oraz «naukoznawstwo» – aktualne wyzwania”, zorganizowanej przez Komisję Historii Nauki PAU w Krakowie w dniu 25 czerwca 2019 r., wraz z konkretnymi propozycjami rozwiązań organizacyjno-redakcyjnych dla czasopism i wydawnictw oraz rozwiązań legislacyjnych dotyczących zasad ewaluacji czasopism.

1. fakt istnienia ujemnej korelacji między oceną czasopisma w „Wykazie czasopism MNiSW 2019” a oceną czasopisma na „ICI Journal Master List 2014–2017” dla czasopism z historii i historii nauki;
2. fakt, że obecność czasopisma w DOAJ nie podniosła oceny ministerialnej czasopisma;
3. fakt, że ocena czasopisma w bazie danych Scopus nie wpłynęła w znaczący sposób na wzrost oceny ministerialnej: ocena ta zależy od dyscypliny i subdyscypliny;
4. fakt, że czasopisma z listy programu ministerialnego „Wsparcie dla czasopism naukowych 2019–2020” (WCN 2019–2020) oraz ERIH+ otrzymały od 20 do 70 punktów; ich ministerialna ocena zależy od dyscypliny i subdyscypliny.

Przedstawiono kilka uzupełniających uwag do tekstu Mariusza W. Majewskiego o Instytucie Metalurgii i Metaloznawstwa Politechniki Warszawskiej oraz o roli prof. Jana Czochralskiego, by pokazać, że temat nie został wyczerpany a pewne sformułowania wymagają korekty.

Niniejszy artykuł jest odpowiedzą na polemiczny komentarz dr. Pawła E. Tomaszewskiego, opublikowany w bieżącym tomie czasopisma Studia Historiae Scientiarum 18 (2019), dotyczący wcześniejszego artykułu autora (M.W. Majewskiego) na temat prac Instytutu Metalurgii i Metaloznawstwa przy Politechnice Warszawskiej oraz uzupełnień do biografii Jana Czochralskiego, opublikowanego w poprzednim tomie czasopisma.

Jest dobrze wiadomo, każda próba opracowania historii jakiegokolwiek zagadnienia wymaga podjęcia krytyki źródeł historycznych i pozyskanie informacji zgromadzonej w źródłach archiwalnych, prasie oraz memuarystyce wymaga od badacza podjęcia rzetelnej pracy porównawczej. Jednakże, problem powstaje wówczas, gdy autor przyszłej publikacji dysponuje tylko nielicznymi źródłami, a nawet tylko jednym – tak było w przypadku badań autora (M.W. Majewskiego).

Autor udzielił odpowiedzi na nurtujące dr. Pawła E. Tomaszewskiego wątpliwości dotyczące finansowania budowy i wyposażenia Instytutu Metalurgii i Metaloznawstwa przy Politechnice Warszawskiej oraz pochodzenia i prac Jana Czochralskiego. Przybliżono również problematykę Zakładów Hohenlohe SA, „Wspólnoty Interesów” i Wspólnoty Interesów Górniczo-Hutniczych SA.

Autor postuluje przeprowadzenie systematycznej zespołowej kwerendy zarówno prasoznawczej, jak i archiwalnej dotyczącej Jana Czochralskiego, a także udostępnienie badaczom archiwów prywatnych dotyczących tej postaci. Pozwoli to tworzyć bardziej ugruntowane źródłowo syntezy historyczne Jana Czochralskiego.

Artykuł opisuje przebieg sesji roboczej „Polskie czasopisma naukowe z dyscyplin: «historia i filozofia nauki» oraz «naukoznawstwo» – aktualne wyzwania” (Kraków, 25 czerwca 2019 r.), zorganizowanej przez Komisję Historii Nauki PAU.

Omówiona została działalność Komisji Historii Nauki PAU w roku 2018/2019. Przedstawiono spisy: posiedzeń naukowych, konferencji i sesji naukowych, nowych Członków Komisji oraz nowych publikacji.

Omówiona została działalność Komisji Historii Nauki PAU w roku 2018/2019. Przedstawiono spisy: posiedzeń naukowych, konferencji i sesji naukowych, nowych członków Komisji oraz nowych publikacji.