Artykuł podejmuje kwestię z zakresu ontologii polityki dotyczącą deformacji bytu politycznego, który przybierał różne formy: wspólnoty politycznej, polis, państwa. Od Arystotelesa różnorodni przedstawiciele realizmu umiarkowanego zajmowali się rzeczywistością polityczną, którą wyraża nade wszystko formuła ustroju politycznego. Badaniu rzeczywistości przyświeca maksyma operatio sequitur esse. Pozwoliła ona na stworzenie swoistej taksonomii ustrojów dobrych i zepsutych/zwyrodniałych. Skoro celem człowieka jest życie szczęśliwe, to podstawowe zagadnienie dotyczy odpowiedzi na pytanie, w jakich warunkach politycznych człowiek może być dobrym obywatelem. Dzięki temu polityka rozstrzyga także kwestie etyczne. Co jednak się dzieje w sytuacji odwrotnej, kiedy byt polityczny staje wobec problemu deformacji z powodu nadmiaru lub braku elementów konstytuujących porządek polityczny? Problem ten pojawił się na dobre w czasach nowożytnych, gdy zagadnienie deformacji przybrało postać rozprzężenia porządku politycznego, a nawet upadku państwa, jak było w przypadku I Rzeczypospolitej.

Termin „realizm polityczny”, często analizowany przez historyków myśli politycznej i teoretyków stosunków międzynarodowych, staje się problematyczny w dobie popularyzacji ujęć uzasadniających zależność „rzeczywistości”, także „politycznej”, od podmiotów ją poznających, a w jeszcze większym stopniu ją kształtujących skutkiem podejmowanych działań. Nie tyle rozpad rzeczywistości, ile jej uzależnienie od podmiotów ją konstruujących czyni kłopotliwym korzystanie z dawnych kategorii i rodzi potrzebę krytycznego namysłu nad nimi. Próba podjęta w tekście ma unaoczniać nie tylko konsekwencje porzucenia dawnych, „obiektywistycznych” podejść do rzeczywistości (choćby tylko pojęciowej), ale także powody, dla których pojawia się kłopotliwość z jednej, zaś potrzeba krytycznego namysłu, a może ustalania nowych kategorii, z drugiej strony.

Przedstawiona przez Josepha Schumpetera teoria demokracji jako metody selekcji elit politycznych pozostaje jednym z istotniejszych i jednocześnie najbardziej kontrowersyjnych punktów odniesienia we współczesnych dyskusjach poświęconych demokracji. Niniejszy artykuł dowodzi jednak, że Schumpeter buduje fałszywe przeciwstawienie między własną teorią a klasyczną teorią demokracji, za której eksponentów uznaje utylitarystów takich jak Jeremy Bentham i James Mill. Po pierwsze, większość zarzutów Schumpetera pod adresem utylitarystycznego ujęcia demokracji jest chybiona. Po drugie, istnieją pewne podobieństwa i linie ciągłości pomiędzy teorią demokracji głoszoną przez klasyczny utylitaryzm a teorią samego Schumpetera. W klasycznym utylitaryzmie obecny był na przykład wyraźny komponent elitarystyczny, który u Schumpetera uległ jeszcze wzmocnieniu na skutek uczynienia przezeń z (oligopolicznej) rynkowej konkurencji wzorca demokratycznej polityki. 

Tak zwany neofunkcjonalny paradygmat elitystyczny to najnowsza (choć rozwijana już od połowy lat 70. XX wieku) wersja teorii elity. Niemniej teoria elity wywodzi się jeszcze z końca XIX wieku – powstała w głębokim konflikcie z funkcjonowaniem systemu demokracji przedstawicielskiej. Włoscy „ojcowie założyciele” teorii elity (szczególnie Gaetano Mosca i Vilfredo Pareto) przeciwstawiali się pomysłom wprowadzenia powszechnego prawa wyborczego, a także wykorzystali nastroje głębokiego rozczarowania związane z procesem zjednoczenia Włoch (Risorgimento). Już w roku 1928 polski uczony Czesław Znamierowski zaprezentował pewne warunki zgodności między występowaniem elity a funkcjonowaniem ustroju demokratycznego. 

W ujęciu najważniejszych przedstawicieli tzw. neofunkcjonalnego paradygmatu elitystycznego (zwłaszcza Johna Higleya) pewne cechy elity stanowią jedno z kryteriów klasyfikacji demokratycznych systemów politycznych. Nawet współcześnie najczęściej występują na świecie elity podzielone (czy inaczej: sfragmentaryzowane). W takiej sytuacji elity funkcjonujące w danym państwie nie potrafią dojść do porozumienia (czy kompromisu) nawet w odniesieniu do podstawowych kwestii politycznych. Niewątpliwie lepiej, kiedy elity (przynajmniej najważniejsze elity w danym państwie) potrafią dojść ze sobą do porozumienia. Takie porozumienie może opierać się na podstawie wspólnie wyznawanej ideologii (tzw. elity ideologicznie zintegrowane), tak jak w ustrojach o charakterze totalitarnym. Z drugiej strony o wiele lepiej, kiedy podstawą integracji między elitami są wspólnie podzielane wartości demokratyczne (jak w modelu elit konsensualnie zintegrowanych). Już 30 lat temu w Polsce podczas negocjacji Okrągłego Stołu takie właśnie porozumienie zostało osiągnięte – w procesie porozumienia między elitami (elite settlements). other hand, the best situation can be achieved when such the cooperation between elites is based on some values of democratic order (like in consensually unified elites). Already 30 years ago in Poland during the Round Table negotiations such the compromise had been achieved – in process of the so-called elite settlements.

Artykuł konfrontuje koncepcje wiedzy oparte na pojęciu interpretacji z zagadnieniem realizmu. Ma na celu obronę tych koncepcji przed zarzutami ukazującymi interpretację jako niezobowiązujące refleksje oddalające nas od pojęcia rzeczywistości. Wskazuje też na fundamentalną sporność pojęcia realizmu. W konkluzjach zmierza do przedstawienia, odwołujących się do tradycji heremenutyki, koncepcji wiedzy eksponujących pojęcie interpretacji i rozumienia jako bardzo gruntownie uzasadnionej wersji realizmu, która swą nośność czerpie z doświadczenia języka, pozwalającego wyjść poza ramy naiwnie rozumianego realizmu, zawartego w powierzchownych i schematycznych koncepcjach obiektywności. Dowodzi również, jak poważne ograniczenia mogą stwarzać tego typu schematy w domenie myślenia o polityce.

Artykuł konfrontuje ze sobą stanowisko realistyczne i interpretacjonistyczne w filozofii nauk społecznych. Autor stawia tezę o pierwszeństwie interpretacji przed realistycznie pojmowaną ontologią, którą to tezę należy rozumieć na trzy sposoby. Po pierwsze, o tym, czym jest nauka (w tym nauki przyrodnicze), dowiadujemy się, interpretując praktyki badawcze podejmowane przez kulturowo usytuowane wspólnoty badania, nie zaś stawiając metafizyczne pytania o naturę rzeczywistości. Po drugie, w perspektywie interpretacjonizmu ogólny obraz rzeczywistości społecznej (i politycznej) jest pochodną zwycięstwa jednej ze stron w sporze interpretacyjnym między różnymi tradycjami ideologicznymi. Po trzecie wreszcie, proces badawczy w naukach społecznych nie jest zdeterminowany przyjętymi z góry założeniami o charakterze ontologicznym. Z tego względu zdaniem interpretacjonistów lepiej jest myśleć o badaniach społecznych, posługując się Gadamerowską metaforą koła hermeneutycznego lub pragmatyczną metaforą rozwiazywania problemów. 

Autor wychodzi z założenia, że obecnie można mówić o kryzysie paradygmatu realistycznego w refleksji nad polityką, który wydaje się związany z postmodernistyczną detotalizacją polityki nowoczesnej. Celem artykułu jest wskazanie i omówienie niektórych teoretycznych i praktycznych konsekwencji tego faktu, które autor wiąże przede wszystkim z redefinicją pojęcia polityczności. Nawiązując do teorii nowoczesności Ágnes Heller i Ferenca Fehéra, omawia on negatywne konsekwencje tego fenomenu, które wiąże z eskalacją postaw fundamentalistycznych i relatywistycznych, jak i przybliża koncepcję hermeneutyki politycznej, rozumianej jako swoiste antidotum na sygnalizowane wcześniej problemy.