Esej powstał na prośbę Europejskiego Centrum Solidarności i wygłoszony został przez prof. Stefana Chwina podczas uroczystości Epitafium pamięci ofiar Grudnia ’70 w 35. rocznicę odsłonięcia pomnika Poległych Stoczniowców 1970, która odbyła się 16 grudnia 2015 roku w ogrodzie zimowym Europejskiego Centrum Solidarności w Gdańsku.

Porozumienia sierpniowe często bywają utożsamiane z tylko jednym dokumentem – porozumieniem podpisanym 31 sierpnia 1980 roku między Komisją Rządową wicepremiera Mieczysława Jagielskiego a Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym na czele z Lechem Wałęsą w Gdańsku. Tymczasem dzień wcześniej analogiczne porozumienie z przedstawicielami władz podpisał kierowany przez Mariana Jurczyka MKS w Szczecinie. Stało się tak mimo podjętych uprzednio między oboma strajkującymi ośrodkami ustaleń o wspólnym, solidarnym strajkowaniu. Było to następstwem zarówno określonego splotu okoliczności w finałowych godzinach strajku w stolicy Pomorza Zachodniego, jak również relacji strajkujących gdańszczan i szczecinian w szerszym ujęciu. Porozumienie szczecińskie miało też znaczące konsekwencje. W szkicu podjęto drobiazgową analizę nakreślonych powyżej zagadnień.

Strajk robotników w Stoczni Gdańskiej im. Lenina w sierpniu 1980 roku oprócz znacznego poparcia społecznego spotkał się z uznaniem, wsparciem oraz pomocą ze strony jedynej niezależnej od władz komunistycznych organizacji w PRL, Kościoła katolickiego. Wśród jego przedstawicieli nie zabrakło duchownych „zza klasztornej furty” – zakonników, których na terytorium diecezji gdańskiej nie brakowało. Gdańscy dominikanie, franciszkanie konwentualni, jezuici, pallotyni, reformaci, oblaci i wielu innych w różnym zakresie oraz stopniu zaangażowania włączyli się w działania na rzecz NSZZ „Solidarność”. Działania te dotyczyły związku zawodowego oraz rodzącego się przy Solidarności ruchu społecznego. Związek i ruch otrzymały wsparcie zakonników nie tylko poprzez opiekę duszpasterską, ale również przez organizowane na ich rzecz zbiórki pieniężne, współudział oraz organizację niezależnego życia artystycznego, pisarskiego, wydawniczego czy pomoc represjonowanym członkom Solidarności i ich rodzinom.

Artykuł przedstawia przebieg śledztwa i procesu liderów Konfederacji Polski Niepodległej. Postępowanie wobec nich toczyło się w latach 1980–1982, najpierw przed Sądem Okręgowym w Warszawie, a po wprowadzeniu stanu wojennego przed Sądem Warszawskiego Okręgu Wojskowego. Opierając się na materiałach archiwalnych, opisano wyjątkowy jak na realia PRL proces polityczny. Aresztowanie 23 września 1980 roku Leszka Moczulskiego, a w kolejnych tygodniach wielu członków kierownictwa KPN, zapoczątkowało falę represji skierowaną wobec KPN. W momencie powstawania masowego ruchu społecznego Solidarności władze komunistyczne zdecydowały się na uderzenie w KPN, by organizacja ta nie miała wpływu na kształt związku. Na natychmiastową pacyfikację „sił kontrrewolucyjnych” w PRL naciskało między innymi moskiewskie kierownictwo, które zachęcało polskie kierownictwo do szybkiej rozprawy nie tylko z KPN. Władze PRL zastanawiały się wówczas także nad wytoczeniem procesu członkom KSS „KOR”, ale z obawy przed masowymi protestami z tego zrezygnowały. W przypadku KPN uznano, że protesty będą na tyle skromne, że proces polityczny będzie mógł się odbyć. W artykule przeanalizowano, w jaki sposób liderzy KPN bronili się na sali rozpraw, z jaką łatwością dezawuowali zarzuty oparte na wątpliwym materiale dowodowym. Innym opisywanym kontekstem są nie tylko krajowe, ale także zagraniczne echa procesu. Wybrany temat pozwolił ukazać na konkretnym przykładzie, jak w dobie rewolucji Solidarności wyglądał proces uniezależniania się sądownictwa od nacisków partyjnych.

Fragmenty książki Les Juifs, la Pologne et Solidarność, Denoël, Paris 1984.

Przełożył i opracował Michał Warchala

Przekład obejmuje s. 27–28, 34–65, 161–174. Drobne skróty pochodzą od tłumacza.

Mieczysław Rakowski, wieloletni redaktor naczelny tygodnika „Polityka” oraz prominentny reprezentant partyjnych „liberałów” w łonie PZPR, od lutego 1981 roku pełnił funkcję wicepremiera w rządzie Wojciecha Jaruzelskiego. Na skutek biegu wydarzeń w kolejnych miesiącach stał się z jednej strony jedną najbardziej medialnych postaci ekipy Jaruzelskiego, ale jednocześnie wraz z narastającym konfliktem wewnętrznym jego polityczne pole manewru dramatycznie się zawęziło. Ilustratywnym dowodem jest rola odgrywana przez niego w ścisłej elicie władzy w pierwszych miesiącach stanu wojennego. Zdanie Rakowskiego niewiele znaczyło, ale on sam nie zdecydował się na odejście z ekipy. Swoje polityczne ambicje pełnienia formalnej władzy Rakowski przypłacił towarzyską izolacją i środowiskowym ostracyzmem. 

W artykule ukazano oceny wydarzeń z lat 1980–1983 formułowane przez Ryszarda Reiffa, znanego działacza stowarzyszenia PAX. W pierwszej części artykułu zaprezentowano krótki życiorys polityka oraz jego koncepcje polityczne w latach 1945–1980. W kolejnej części omówiono szeroko działalność Reiffa w okresie 1980–1981, ze szczególnym uwzględnieniem jego propozycji powołania tak zwanej Wielkiej Koalicji. Tworzyłyby ją związek zawodowy Solidarność, Kościół oraz ówczesne władze. Plan ten nie został zrealizowany. Po wprowadzeniu stanu wojennego Reiff został usunięty ze stronnictwa i rozpoczął współpracę z podziemną Solidarnością. W ostatniej części tekstu zaprezentowano oceny dotyczące stanu wojennego oraz rozważania dotyczące realizmu politycznego. Zdaniem Reiffa stan wojenny był fałszywą alternatywą wobec interwencji radzieckiej. Zahamował też możliwość przeprowadzenia reform gospodarczych; spowodował emigrację miliona młodych osób oraz zablokował rozwój społeczeństwa obywatelskiego.

Artykuł omawia zjawisko ukrywania się przed internowaniem działaczy Solidarności oraz działaczy innych ugrupowań opozycyjnych w czasie stanu wojennego w Polsce (1981–1983). Wielu z tych działaczy ukrywało się w prywatnych mieszkaniach, niekiedy należących również do instytucji kościelnych.

W artykule zaprezentowana została droga życiowa dziennikarza Jerzego Zieleńskiego. Omówione zostały jego wojenne losy, postawa powojenna, relacje z komunistyczną policją polityczną, kariera dziennikarska i działalność opozycyjna. Artykuł wpisuje się debatę historiograficzną o ewolucji postaw wobec systemu komunistycznego inteligencji w czasach PRL.

Artykuł opisuje podziemną działalność wydawniczą grupy osób skupionych wokół Joanny i Andrzeja Gwiazdów w latach osiemdziesiątych XX wieku oraz historię tworzonych przez nich pism „Skorpion” i „Poza Układem”. Autor opisuje genezę i funkcjonowanie obu pism, analizuje ich linię programową i przybliża treść wybranych artykułów. Tekst oparty jest na archiwalnych egzemplarzach pism i na relacjach osób zaangażowanych w ich powstawanie. To pierwsze opracowanie historyczne na ten temat, a także przyczynek do – przygotowywanej przez Piotra Brzezińskiego – biografii politycznej Joanny i Andrzeja Gwiazdów.

Jednym z istotnych problemów, jakie stanęły przed państwami byłego bloku wschodniego u progu przemian ustrojowych, było określenie roli oraz miejsca służb specjalnych w nowej rzeczywistości politycznej. Droga prowadzonych reform zależała przede wszystkim od „sposobu odchodzenia od komunizmu”, poziomu doświadczenia i wiedzy rządzących na temat reformy służb specjalnych, a także zaangażowania ekipy rządzącej w zmiany przeprowadzane w tym obszarze. To między innymi te czynniki decydowały o tym, czy przyjęty model rozwiązań instytucjonalnych przyjmował kształt „opcji zerowej” (budowania służb od podstaw), czy też „kontynuacji” (pozostawienia dotychczasowych rozwiązań i dostosowaniu ich do warunków nowego reżimu). Należy zauważyć jednak, że owe modele stanowią jedynie dwa antynomiczne typy, między nimi występuje zaś wiele form gradualistycznych (hybrydalnych), w których mieszają się różne koncepcje dotyczące budowy nowych służb, ulokowania ich w strukturze władz państwowych, metod działania, doboru personelu. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie rozwiązań zastosowanych w Polsce i okoliczności powstania Urzędu Ochrony Państwa w 1990 roku.

W powszechnej opinii sondaże wyborcze w czasie kampanii z kwietnia–czerwca 1989 roku były tylko domeną obozu władzy. Jak się okazuje, to jeden z kolejnych mitów tego okresu. Swoje sondaże przeprowadzały też Komitety Obywatelskie lub inne organizacje, które starały się odczytać nastroje społeczne tego czasu. W artykule zostają omówione te sondaże, ich wyniki oraz będące ich efektem decyzje podejmowane przez zleceniodawców.

Ze względu na plebiscytowy charakter wyborów z czerwca 1989 roku przyszłych posłów i senatorów opozycyjnego Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego de facto wyłoniono w kwietniu tego roku, kiedy zamykano listy wyborcze Komitetu Obywatelskiego. Te swoiste prawybory miały różny przebieg w różnych częściach kraju i nie były wolne od sporów (zarówno na szczeblu regionalnym, jak i na linii „teren”–Warszawa). W wyborach nie wystartowała zresztą część czołowych działaczy opozycji, idąc za przykładem Lecha Wałęsy. Ten ostatni był jednak mocno obecny w kampanii wyborczej osób reprezentujących Komitet Obywateski, których wyróżnikiem – w zdecydowanej większości – było wspólne zdjęcie z przewodniczącym Solidarności. Niewątpliwie ta nie zawsze w pełni demokratycznie wyłoniona solidarnościowa drużyna osiągnęła w wyborach sukces, obsadzając niemal wszystkie miejsca w Sejmie i Senacie PRL, które potencjalnie mogła zdobyć. Wybrani do parlamentu przedstawiciele opozycji utworzyli w nim Obywatelski Klub Parlamentarny.

Artykuł analizuje kulisy tworzenia rządu Tadeusza Mazowieckiego oraz wewnętrzne dyskusje w obozie solidarnościowym poprzedzające to wydarzenie. Kluczowym zagadnieniem jest opisanie relacji łączących poszczególne organy związku zawodowego: jego przewodniczącego, władze krajowe oraz klub parlamentarny. Dynamika funkcjonowania obozu solidarnościowego w tym okresie antycypowała konflikty, które doprowadziły ostatecznie do jego rozpadu. Artykuł oparty jest głównie na źródłach archiwalnych: dokumentacji Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego oraz Krajowej Komisji Wykonawczej NSZZ „Solidarność”.

Laudacja wygłoszona w Dworze Artusa 28 października 2019 roku z okazji przyznania Europejskiemu Centrum Solidarności Medalu św. Wojciecha.