nr 16–17

2024–2025

Data publikacji: 15.05.2026

Licencja: CC BY-SA 4.0

Redakcja

Redaktor naczelny dr Przemysław Ruchlewski

Zastępca redaktora naczelnego dr Jakub Kufel

Sekretarz redakcji Judyta Bielanowska

Dodatkowi redaktorzy dr Konrad Knoch, Tomasz Kozłowski, Michał Przeperski

Zawartość numeru

STUDIA

Fenomen polskiej opozycji demokratycznej drugiej połowy lat siedemdziesiątych XX wieku

Aleksander Hall

Wolność i Solidarność, nr 16–17, 2024–2025, s. 8-17

https://doi.org/10.4467/25434942WS.25.001.23621

PDF

Czytaj więcej

Nie zaczęło się w Gdańsku, nie zaczęło się w Lublinie. Żyrardowskie strajki z lipca 1980 roku

Grzegorz Majchrzak

Wolność i Solidarność, nr 16–17, 2024–2025, s. 18-31

https://doi.org/10.4467/25434942WS.25.002.23622

W lipcu 1980 r. Żyrardów był jednym z najważniejszych ośrodków strajkowych w Polsce. W tym niewielkim mieście pracę przerwały wówczas praktycznie wszystkie największe zakłady pracy. Najdłużej strajkowały te największe, związane z przemysłem włókienniczym i zatrudniające głównie kobiety. Przyczynami tych protestów była nie tylko kolejna – wprowadzona z dniem 1 lipca – podwyżka cen, ale również niższe pensje wypłacone w czerwcu tego roku, kiepskie zaopatrzenie Żyrardowa w podstawowe produkty (np. spożywcze) i złe warunki pracy (m.in. brak odzieży roboczej, kiepskie oświetlenie, przeciekające dachy) oraz docierające – dzięki żyrardowianom zatrudnionym w Zakładach Mechanicznych „Ursus” w Warszawie – informacje o podwyżkach wywalczonych przez pracowników stołecznego zakładu. Strajki kończyły się porozumieniami, zawieranymi głównie z dyrekcjami zakładów pracy. W ich wyniku protestujący wywalczyli m.in. podwyżki płac, często jednak niewielkie. Wynikało to z faktu, że nie byli zorganizowani – strajki wybuchały spontanicznie, a protestujący nie tworzyli komitetów strajkowych.

PDF

Czytaj więcej

Działania Służby Bezpieczeństwa wobec „Solidarności” w latach 1980–1989

Grzegorz Majchrzak

Wolność i Solidarność, nr 16–17, 2024–2025, s. 32-54

https://doi.org/10.4467/25434942WS.25.003.23623

„Solidarność”, zarówno w okresie swojej legalnej działalności (między wrześniem 1980 r. a grudniem 1981 r.), jak i nielegalnej (głównie podziemnej) do 1989 r. była przedmiotem działań Służby Bezpieczeństwa. Funkcjonariusze SB inwigilowali jej działaczy oraz poszczególne struktury. Starali się wpływać – głównie za pomocą posiadanej agentury – na jej działalność. W latach 1980–1981 Służba Bezpieczeństwa nie osiągnęła jednak poważniejszego sukcesu – z tego powodu peerelowskie władze zdecydowały się na wprowadzenie stanu wojennego. Większa była jej skuteczność w działaniach wobec „Solidarności” działającej nielegalnie (najpierw w podziemiu, a potem jawnie). Na szczęście, mimo – jak informowali sami funkcjonariusze – coraz większej kontroli nad nią, do wyjątków należały sytuacje, kiedy Służba Bezpieczeństwa była w stanie sterować działalnością organów solidarnościowych. Zdecydowanie większe sukcesy funkcjonariusze odnosili w zakresie zdobywania informacji o planach czy zamierzeniach „Solidarności” i jej liderów.

PDF

Czytaj więcej

Andrzej Milczanowski (1939–2024). Szkic do portretu opozycjonisty czasów PRL

Michał Siedziako

Wolność i Solidarność, nr 16–17, 2024–2025, s. 55-74

https://doi.org/10.4467/25434942WS.25.004.23624

Artykuł omawia opozycyjną aktywność Andrzeja Milczanowskiego w okresie PRL. Autor przedstawia drogę tytułowego bohatera do opozycji demokratycznej oraz kolejne etapy jego opozycyjnego zaangażowania: od tzw. opozycji przedsierpniowej, przez legalną działalność w „Solidarności” w latach 1980–1981, podziemie solidarnościowe, aż po schyłek lat 80. XX w., kiedy wraz z początkiem przemian ustrojowych w Polsce i powrotem „Solidarności” do legalnego działania sam Milczanowski wycofał się z działalności w związku.

PDF

Czytaj więcej

Rewolucja „Solidarności” w relacjach włoskiej i francuskiej prasy komunistycznej

Artur Troost

Wolność i Solidarność, nr 16–17, 2024–2025, s. 75-89

https://doi.org/10.4467/25434942WS.25.005.23625

Artykuł porównuje relacje prasowe organów dwóch zachodnich partii komunistycznych, konkretnie włoskiej i francuskiej (odpowiednio PCI i PCF), badając ich stosunek do wydarzeń Sierpnia 1980 i powstania „Solidarności”. Pojawienie się niezależnego ruchu robotniczego oraz jego konflikt z władzami komunistycznymi postawiły PCF i PCI w trudnej sytuacji – usiłowały one pogodzić lojalność wobec „bratniej partii” z sympatią dla związku zawodowego, reprezentującego klasę robotniczą, której ideologia marksistowska przyznawała kierowniczą rolę w państwie. Autor przedstawia zarówno pojawiające się na łamach głównych komunistycznych gazet sprawozdania z rozwoju wydarzeń w Polsce, jak i podejmowane przez nie wysiłki interpretacyjne, ewoluujące wraz ze zmianami w oficjalnych stanowiskach partyjnych. W wielu aspektach narracja obu ugrupowań była taka sama – podobnie wyjaśniano wyborcom/czytelnikom źródła kryzysu Polski Ludowej i zgodnie apelowano o współpracę władz oraz związkowców. Istniały jednak istotne różnice i artykuł zawiera również analizę tych rozbieżności.

PDF

Czytaj więcej

Sierpień ’80 na znaczkach poczt niezależnych z lat 1980–1989. Kanon symboli, motywów i tradycji

Jerzy Klimczak

Wolność i Solidarność, nr 16–17, 2024–2025, s. 90-103

https://doi.org/10.4467/25434942WS.25.006.23626

Artykuł podejmuje temat reprezentacji wydarzeń z sierpnia 1980 r. na znaczkach poczt niezależnych z lat osiemdziesiątych XX w. Począwszy od poczt strajkowych, przez obozowe aż do podziemnej analizowane są wspólne oraz unikatowe motywy odwołujące się do Sierpnia ’80 oraz idei mu przyświecających. Analizie zostało poddanych niemal trzysta znaczków z zasobu historycznego Europejskiego Centrum Solidarności w Gdańsku.

PDF

Czytaj więcej

Insurekcyjny anarchizm w Polsce – przypadek Ludowego Frontu Wyzwolenia

Grzegorz Piotrowski

Wolność i Solidarność, nr 16–17, 2024–2025, s. 104-121

https://doi.org/10.4467/25434942WS.25.007.23627

Zmiana reżimu w 1989 r. przekształciła niemal wszystkie elementy życia w Polsce, a ruch anarchistyczny nie był wyjątkiem. Niniejszy artykuł skupia się na Ludowym Froncie Wyzwolenia, pierwszej powojennej polskiej grupie anarchistycznej, która używała przemocy jako swojego modus operandi. Jej działania zostały masowo odrzucone przez resztę polskiego ruchu anarchistycznego, a w szczególności przez Federację Anarchistyczną, która stała się dominującą organizacją w Polsce. Funkcjonowanie Ludowego Frontu Wyzwolenia było i nadal jest przedmiotem kontrowersji. Jednym z zarzutów jest to, że była to operacja specjalna sponsorowana przez nowo utworzoną cywilną służbę kontrwywiadowczą.

PDF

Czytaj więcej