Piotr Gołdyn

Niemal każda miejscowość ma w swoich dziejach osoby, które zapisały się w niej w sposób szczególny. Bez wątpienia taką postacią w przypadku Kun (pow. turecki) był Alfred Delong – nauczyciel, strażak, społecznik. Był twórcą wielu organizacji społecznych w tej miejscowości – między innymi straży pożarnej. Był budowniczym domu ludowego, w którym swoją siedzibę miała również szkoła. Gros jego życia związane było z wojskiem i jako żołnierz złożył ofiarę swojego życia w bitwie nad Bzurą, we wrześniu 1939 r. Mieszkańcy nie zapomnieli jednakże jego zasług i uczynili go patronem miejscowej szkoły. Niestety pełne otworzenie jego biografii napotyka na przeszkody ze względu na skąpą ilość materiału źródłowego. Zachowała się tylko teczka personalno-odznaczeniowa w zasobie Centralnego Archiwum Wojskowego w Warszawie-Rembertowie, która posłużyła za podstawę opracowania niniejszego artykułu. Pozostały tylko szczątkowe materiały dotyczące jego pracy jako nauczyciela i jako strażaka.

W każdym zawodzie, w tym również nauczycielskim, znajdą się ludzie wybitni, którzy poświęcają się nie tylko pracy, ale aktywni są także na polu społecznym. Do takich z pewnością należał Czesław Maciejewski (1881-1976). Był absolwentem Seminarium Nauczycielskiego w Łęczycy i przez ponad 40 lat nauczycielem w Kowalewie. Oprócz działalności dydaktycznej i wychowawczej poświęcił się także działalności społecznej, zakładając wiele organizacji, jak choćby straż ogniową, kółko rolnicze czy związki zawodowe. Uczył w różnych okresach, które cechowały się innymi okolicznościami społeczno-politycznymi. W każdych warunkach potrafił się znaleźć i aktywnie uczestniczyć w życiu szkoły, wsi, powiatu.

Dzieje polskiej oświaty łączą się z dziejami zgromadzeń zakonnych, szczególnie widać to w przypadku edukacji elementarnej. Na terenie północnych powiatów Wielkopolski Wschodniej działały w pierwszej połowie XX wieku siostry ze Zgromadzenia Służek NMP Niepokalanej, które w ochronkach i schroniskach zakładanych przez miejscowych ziemian zajmowały się opieką nad dziećmi. Równocześnie oddziaływały na okoliczną ludność. Pomagały także chorym. Swoje placówki posiadały w takich miejscowościach jak: Kazimierz Biskupi, Grodziec, Nieświatów, Jóźwin, Słaboludz, Maliniec i Uniejów. Ich bytność w tym regionie skończyła się w latach dziewięćdziesiątych XX. Ostatnią placówką, którą opuściły był Uniejów. Jeszcze w połowie XX wieku zamknęły pozostałe z wymienionych placówek. Warto odtworzyć, choć skrótowo, działalność oświatową i społeczną zgromadzenia w północnej części wschodniej Wielkopolski, która dla zdecydowanej większości lokalnego społeczeństwa stanowi białą kartę.

Z powodu braku materiałów źródłowych, umożliwiających odtworzenie dziejów poszczególnych miast, instytucji, stowarzyszeń i organizacji sięga się dziś często do prasy, która staje się czasami jedynym źródłem informacji. Tak też jest w przypadku Grzegorzewa i działających na jego terenie stowarzyszeń, które kształtowały obraz życia społecznego. „Gazeta Kolska” ukazywała się w latach 1932-1939 i obejmowała swym zasięgiem powiat kolski, na terenie którego leżał wówczas Grzegorzew. Z jej łam dowiadujemy się o kilku ważnych w owym czasie organizacjach, które kreowały obraz życia społecznego w tej osadzie. Organizacje opierają się jednak na działaniach ludzi, stąd też „Gazeta Kolska” podkreślała zaangażowania członków poszczególnych stowarzyszeń, wśród których byli księża, nauczyciele, lekarze, strażacy, samorządowcy.

Odtwarzanie dziejów szkolnictwa i oświaty w Polsce okresu II Rzeczypospolitej jest procesem ciągłym, mimo powstania już wielu opracowań szczegółowych i ogólnych. Nadal brak jest jednakże badań w węższym zakresie, jak choćby regionalnym. Wynika to przede wszystkim z braku dostępnych materiałów źródłowych. Paradoksalnie po wielu latach odnajdują się na przykład akta szkół czy nauczycieli w miejscach, w których ich być nie powinno. Tak odnalazły się akta szkoły w Wiesiołowie, które przechowywane były na strychu szkoły w Karszewie. Na ich podstawie możliwe było cząstkowe odtworzenie dziejów tej placówki obejmujących okres od 1918 do 1938 r., to jest do momentu likwidacji szkoły.

Ostatnim przedwojennym burmistrzem Goliny był Feliks Jóźwiak (1896-1969). Wcześniej był nauczycielem, brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Ranny w oko, nie mógł już wrócić do zawodu nauczycielskiego. Prowadził działalność gospodarczą. Był aktywnym na polu społecznym – działał w różnych stowarzyszeniach, w tym również w Ochotniczej Straży Pożarnej. Wybrany burmistrzem Goliny sprawował ten urząd do wybuchu II wojny światowej. Był trzykrotnie żonaty.

Jednym z palących problemów tuż po zakończeniu II wojny światowej była reaktywacja szkolnictwa, przede wszystkim na poziomie powszechnym. Nie było to zadanie łatwe z kilku zasadniczych powodów. Brakowało bazy lokalowej, cześć budynków uległa bowiem zniszczeniu w czasie wojny, brakowało podstawowego wyposażenia – ławek, stołów. Uczniowie nie mieli podstawowych pomocy naukowych – zeszytów, książek. Często pisano na starych niemieckich drukach. Równie źle wyglądała kwestia kadrowa. Brakowało nauczycieli. Ci przedwojenni, albo byli wywiezieni do obozów, albo na roboty. Często podejmowali również pracę w innych szkołach. W podobnej sytuacji była większość szkół w Wielkopolsce Wschodniej, a tym samym w gminie Kazimierz Biskupi. Powyższy artykuł ukazuje zabieganie nauczycieli o reaktywację i w miarę normalne funkcjonowanie szkół powszechnych właśnie na terenie gminy Kazimierz Biskupi. 

W dziejach każdej miejscowości są osoby, które w jakiś sposób się wyróżniały, czy to przez pracę czy działalność społeczną. W przypadku Rychwała z pewnością taką postacią był Wacław Jedyński. Był on nauczycielem i kierownikiem szkoły. Aktywny był także w szeregach straży pożarnej. Udzielał się politycznie i działał w samorządzie na poziomie miejskim i powiatowym. Nie był postacią nieskazitelną. Wchodził w konflikty z innymi mieszkańcami miasteczka. Kończyło się to upomnieniem ze strony władz oświatowych, a czasami nawet sprawami sądowymi. Można powiedzieć, że był postacią barwną i przypomnienie jego biografii jest ze wszech miar wskazane.