Agnieszka Wypych

W pracy przedstawiono zestawienie i najważniejsze wyniki prac dotyczących klimatu obszarów zurbanizowanych położonych we wklęsłych formach terenu. W pierwszej kolejności zaprezentowano publikacje poświęcone roli rzeźby terenu w kształtowaniu miejskich warunków termicznych. W tej części opracowania przedstawiono zagadnienia dotyczące m.in. spływów katabatycznych, miejskiej wyspy ciepła (MWC) oraz związków MWC z bioklimatem miasta i inwersjami termicznymi. Zwrócono uwagę na publikacje podejmujące temat w miastach zagranicznych oraz polskich, z wyszczególnieniem Krakowa. W drugiej części opracowania skupiono się na wpływie rzeźby terenu na procesy topoklimatyczne warunkujące rozprzestrzenianie się zanieczyszczeń powietrza na obszarach zurbanizowanych. Wskazano czynniki meteorologiczne wpływające na imisję zanieczyszczeń w miastach położonych w warunkach zróżnicowanej rzeźby terenu, omawiając je w świetle zagranicznych i polskich badań. Podkreślono wpływ m.in. inwersji termicznych oraz cyrkulacji atmosferycznej w różnych skalach przestrzennych na kształtowanie dynamiki dyspersji i stężeń zanieczyszczeń powietrza. Dyskutowano nad strukturą miejskiej warstwy granicznej w terenach o zróżnicowanej orografii – w godzinach nocnych zasięg nocnej warstwy stałej równowagi atmosfery jest większy we wklęsłych formach terenu, a charakter miasta opóźnia rozwój inwersji radiacyjnych, faworyzując występowanie inwersji wzniesionych. Omówiono ponadto występujące w miastach dolinnych katabatyczne spływy powietrza, kontestujące zwykle ze znajdującą się na obszarach miejskich zabudowę różnych typów, prowadząc zarówno do modyfikacji intensywności MWC, jak i do pogarszania możliwości wentylacyjnych terenu. Na podstawie obecnego stanu badań należy stwierdzić, że obszary zurbanizowane położone we wklęsłych formach terenu narażone są przede wszystkim na zwiększone obciążenie ciepłem w okresie letnim oraz na gorsze warunki dyspersji zanieczyszczeń, co może skutkować częstszymi epizodami smogowymi niż w miastach położonych na terenach płaskich.

Wzrost opadów atmosferycznych przyspiesza erozję gleby, zwiększa też transport zawiesiny, zwłaszcza w zlewniach górskich. W obliczu zmieniających się warunków klimatycznych, w szczególności zwiększającej się intensywności zjawisk atmosferycznych, przy równocześnie silnej antropopresji, wiarygodna projekcja tych zmian w skali lokalnej jest kwestią kluczową m.in. dla zrównoważonego zarządzania usługami ekosystemowymi. Projekcje przyszłych zmian przeprowadzane są zazwyczaj dwuetapowo, gdzie w pierwszym etapie wykorzystywane są modele klimatyczne, a właściwa ocena wpływu tych zmian realizowana jest poprzez wykorzystanie modeli środowiskowych. Obydwa etapy przeprowadzane są zazwyczaj niezależnie i przez różne środowiska eksperckie. Celem pracy jest ocena wpływu, jaki wywiera dobór modeli i scenariuszy klimatycznych na wyniki modelowania środowiskowego. Na przykładzie zlewni górnej Raby dokonano szacowania ładunku zawiesiny dostarczanej do zbiornika z wykorzystaniem wybranych scenariuszy zmian. Różnice w opracowanych prognozach mogą sięgać nawet 6000 t zawiesiny rocznie. Uzyskane efekty udowadniają, że niewłaściwy dobór zmiennych modelu (w tym wypadku błędnie utworzona wiązka modeli klimatycznych) może prowadzić do skrajnych wyników i w rezultacie do niewłaściwego zarządzania środowiskiem przyrodniczym.