2392-0106 Z nadwarciańskiego dworu na nowojorskie salony. Działalność Erazma Józefa Jerzmanowskiego (1844-1909) From the Warta Manor House to the New York Salons. The Activity of Erazm Józef Jerzmanowski (1844-1909) Więch Arkadiusz Stanisław author Uniwersytet Jagielloński w Krakowie 03bqmcz70 Correspondence to: Arkadiusz Stanisław Więch 15 06 2022 IX 2022 311 326 Copyright © 2022 2022 <p>Przedmiotem tekstu jest zaprezentowanie postaci Erazma Józefa Jerzmanowskiego (1844-1909) oraz prowadzonej przez niego działalności. Pochodził on ze starej rodziny szlacheckiej zamieszkującej tereny Wielkopolski Wschodniej i Kujaw. Był urodzonym w Ziemi Kaliskiej powstańcem styczniowym, emigrantem, wynalazcą i biznesmenem. Jedną z najważniejszych postaci amerykańskiej przemysłu gazowego lat 80. i 90. XIX wieku. Zgromadził spory majątek, który przeznaczał na cele filantropijne i pomoc społeczności polskiej zarówno emigracyjnej jak i mieszkającej na ziemiach polskich pod zaborami. W testamencie ustanowił powstanie fundacji, której rozmiar i znaczenie porównywane zostały przez Stanisława Tarnowskiego do fundacji Alfreda Nobla.</p> 2 Archiwum Nauki Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, Spuścizna Erazma Józefa Jerzmanowskiego 3 Archiwum Narodowe w Krakowie, Hipoteka Krakowska 4 Archiwum Narodowe w Krakowie, Akta notariusza Wiktora Brzeskiego 5 Archiwum Państwowe w Łodzi, Rok 1844, zespół 1711 6 Archiwum Parafialne w Rdutowie, Akta Stanu Cywilnego parafii rzymskokatolickiej w Rdutowie z 1844 roku 7 Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, Archiwum Hotelu Lambert 8 Biblioteka Jagiellońskich w Krakowie, Wycinki z gazet polskich i obcych dotyczące działalności (głównie filantropijnej) E. J. Jerzmanowskiego w latach 1886-1894 9 Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, Korespondencja Erazma Józefa Jerzmanowskiego z Karolem Lewakowskim z lat 1898-1909 11 Białynia-Chołodecki J (1913), Pamiętnik z powstania styczniowego. W pięćdziesiątą rocznicę wypadków, Lwów 12 Boniecki A. (1906), Herbarz Polski, cz. 1: Wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich, t. 9, Warszawa 13 Herbarz Kaspra Niesieckiego S. J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów rękopisów, dowodów urzędowych i wydana przez Jana Nep. Bobrowicza, t. 3, Lipsk 1839 14 Herby rycerstwa polskiego przez Bartosza Paprockiego zebrane i wydane r. p. 1584, Kraków 1858 15 Leszczyc Z. (1908), Herby szlachty polskiej, Poznań 16 Potocki (J. A. Bałaszewicz) (1973), Raporty szpiega, t. 2, Warszawa 17 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 12, pod red. B. Chlebowskiego, Warszawa 1892 19 Modrzejewska. Listy, t. 1: Korespondencja Heleny Modrzejewskiej i Karola Chłapowskiego 1859-1886, oprac. A. Kędziora, E. Orzechowski, Warszawa 2015. 21 „Ameryka” – 1891, 1901 22 „Ameryka-Echo” – 1905 23 „Dziennik Chicagowski” – 1891, 1895 24 „Gazeta Lwowska” – 1894 25 „Gazeta Narodowa” – 1886, 1891, 1894 26 „Goniec Wielkopolski” – 1886 27 „Krynica” – 1888 28 „L’Osservatore Romano” – 1889 29 „Nafta” – 1894 30 „New York Daily Tribune” – 1896 31 „Nowa Reforma” – 1894, 1898, 1901 32 „Wiarus” – 1891 34 Biernacki A. (1991), Erazm Jerzmanowski i jego fundacja, „Blok-Notes Literacki im. A. Mickiewicza”, nr 10 35 Frančić M. (1964), Jerzmanowski Franciszek, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 11, pod red. E. Rostworowski, Wrocław-Warszawa-Kraków 36 Hulewicz J. (1964), Jerzmanowski Erazm Józef, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 11, pod red. E. Rostworowskiego, Wrocław-Warszawa-Kraków 37 Łotysz S. (2013), Wynalazczość Polska w Stanach Zjednoczonych, Warszawa 38 Nejman E. H. (2013), Szlachta Sieradzka XIX wieku. Herbarz, Zduńska Wola 39 Pachoński J. (1864), Jerzmanowski Jan Paweł, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 11, pod red. E. Rostworowskiego, Wrocław-Warszawa-Kraków 40 Palca I., Radwan D. (2011), „Msza weteranów” Wincentego Wodzinowskiego, „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa”, nr 20 41 Piątkowska D. (2002), Polskie kościoły w Nowym Jorku, Nowy Jork-Opole 42 Więch A. S. (2013), Realizacja chrześcijańskiej idei miłości bliźniego – wokół katolicyzmu Erazma Józefa Jerzmanowskiego [w:] Erazm Józef Jerzmanowski (1844–1909). 43 Życie w służbie idei, red. J. Biernat OSA, A. S. Więch, Kraków-Prokocim Więch A. S. (2018), Działalność Erazma Józefa Jerzmanowskiego jako przykład autokreacji. 44 Wokół problematyki mecenatu końca XIX wieku, [w:] Prokocim dawniej i dziś, red. T. Ściężor, Kraków 45 Więch A. S. (2019), Polski Nobel. Działalność Erazma Józefa Jerzmanowskiego i dzieje fundacji jego imienia (do 1938 roku), Kraków