2391-890X Sieć archiwów ukraińskich od 1917 do 1960 r.: reformy w strukturze i zarządzaniu The archival branch of Ukraine from 1917 to 1960: Structural and management reforms Levchenko Larysa author State Archival Service of Ukraine Correspondence to: Larysa Levchenko 14 01 2020 Tom VII 2020 172 204 Copyright © 2020 2020 <p>Artykuł omawia zmiany w strukturze i zarządzaniu archiwalną siecią Ukrainy w latach 1917– 1960. Służba archiwalna i sieć archiwów niepodległej Ukrainy rozpoczęła swoją historię we wrześniu 1917 roku po utworzeniu Oddziału Archiwalno-Bibliotecznego w Departamencie sztuki Sekretariatu Generalnego; jest to data potwierdzona przez wielu ukraińskich uczonych, która pozwala nam stwierdzić, że sieć archiwów Ukrainy ma 100-letnią historię. Zmiany w strukturze sieci archiwalnej i jej kierownictwie zależały od polityki partii komunistycznej, reformy podziału administracyjnego i terytorialnego oraz struktury władz publicznych, a także od ewolucji poglądów na temat roli i miejsca archiwów w społeczeństwie. Historię sieci archiwalnej w latach 1917–1960 można podzielić na następujące etapy: w latach 1917–1921 archiwiści Ukrainy zaproponowali projekt stworzenia scentralizowanej sieci archiwów Ukrainy; w latach 1921–1928 utworzono organy zarządzające archiwami Sowieckiej Ukrainy, które prowadziły stosunkowo niezależną politykę w sferze archiwalnej; dla okresu 1929-1938 charakterystyczna jest walką ukraińskich archiwistów o niezależność od organów archiwalnych RFSSR i ZSRR, włączenie ukraińskich archiwów do systemu archiwów ZSRR, początek represji i przemieszczanie dokumentów z archiwów Ukrainy do centralnych archiwów RSFSR. W omawianym okresie powstała nowoczesna struktura ukraińskiej sieci archiwalnej, podzielona na archiwa centralne, regionalne, okręgowe i miejskie, powstał także system archiwów partyjnych; w latach 1938–1960 archiwa Ukrainy były podporządkowane NKVS (Ministerstwu Spraw Wewnętrznych), dokumenty archiwalne wykorzystywano do celów operacyjnych NKVS, a wielu archiwistów było represjonowanych. Dopiero podczas Odwilży Chruszczowa (1960) archiwa Ukrainy uniezależniły się od NKVS, rozpoczynając nowy etap ich historii.</p> 2 The Central State Archives of Supreme Bodies of Power and Government of Ukraine, People’s Ministry of Education of Ukrainian People’s Republic, Kyiv, 1917–1918, fond 2581, opys 1, sprava 12. 3 The Central State Archives of Supreme Bodies of Power and Government of Ukraine,The Ministry of Education of Ukrainian State, Kyiv, 1918–1919, fond 2201, opys 4, sprava 2. 4 The Central State Archives of Supreme Bodies of Power and Government of Ukraine,The Main Administration on Arts and National Culture of Ukrainian People’s Republic, 1918–1920, fond 3689, opys 1, sprava 17. 5 The Central State Archives of Supreme Bodies of Power and Government of Ukraine,The Ministry of Education of Ukraine, 1917–2000, fond 166, opys 1, sprava 512, 680, 709; opys 2, sprava 16. 6 The Central State Archives of Supreme Bodies of Power and Government of Ukraine,The Main Archival Administration under the Council of Ministers of Ukrainian RSR, 1918–1993, fond 14, opys 1, sprava 6, 9, 18, 21, 22, 161, 2335; opys 2, sprava 6. 7 The Central State Archives of Supreme Bodies of Power and Government of Ukraine,The Cabinet of Ministers of Ukraine, 1918–1999, fond 2, opys 1, sprava 591. 8 The Central State Historical Archives of Ukraine, Hrushevskies, 1830–1958, fond 1235, opys 1, sprava 1056. 9 The Institute of Manuscript of the Vernadsky National Library of Ukraine, Fond XXIX, sprava 1823. 10 The State Archives of Mykolaiv region, The Mykolaiv provincial division of people education, 1920–1923, fond R-98, opys 1, sprava 20. 11 The State Archives of Mykolaiv region, The Mykolaiv provincial archival commission on withdrawal and utilization of archival materials, 1920–1922, fond R-97, opys 1, sprava 3. 12 The State Archives of Mykolaiv region, The Archival Division under Administration of the Executive Committee of the Mykolaiv Oblast Council of People Deputy, 1932–1988, fond R-1002, opys 1, sprava 11, 14; opys 2, sprava 12, 16. 14 ‘Arhivnoedelo’, iss. II(19), Moscow 1929. 15 ‘Bûletenʹ Ukrcentrarhìva’, t. 1(3), Kharkiv 1926. 16 ‘Bûletenʹ Ukrcentrarhìva’, t. 1–2, Kharkiv 1925 17 ‘Bûletenʹ Ukrcentrarhìva’, t. 9–10(11–12), Kharkiv, June 25, 1926 18 ‘Zbìrnik postanov ì rozporâdženʹ Urâdu Ukraïnsʹkoï Radânsʹkoï Respublìki’, t. 7–8, 1956. 19 ‘Zbìrnik uzakonenʹ ta rozporâdženʹ Robìtničo-Selânsʹkogo urâdu Ukraïni’, t. 46, 1922. 20 ‘Zbìrnik uzakonenʹ, rozporâdženʹ ì ìnstrukcìj v arhìvnìj spravì’, t. 1, iss. 2, Kharkiv 1927. 21 ‘Zbìrnik uzakonenʹ, rozporâdženʹ ì ìnstrukcìj v arhìvnìj spravì’, iss. II, Kharkiv 1928. 22 ‘Naukovo-ìnformacìjnij bûletenʹ FN URSR”, t. 2(32), 1958. 23 ‘Pam`âtki”, t. 1, Kyiv 1998. 24 ‘Praviladlâ posetitelej čitalʹnyh zalov gosudarstvennyh arhivov SSSR’, September 19, 1945. 25 ‘Praviladlâ posetitelej čitalʹnyh zalov gosudarstvennyh arhivov SSSR’, September 19, 1945. 26 ‘Sobranieuzakonenij i rasporâženij Raboče-Krestʹânskogo Pravitelʹstva Ukrainy’, t. 1, January 1–18, 1922. 27 ‘Sobranieuzakonenij i rasporâženij Raboče-Krestʹânskogo Pravitelʹstva Ukrainy’, t. 31, Part 1, June 26, 1925. 28 ‘Tipovojspisok arhivnyh materialov, vydelâemyh v otdely sekretnyh fondov centralʹnyh, respublikanskih,  kraevyh i oblastnyh gosudarstvennyh arhivov’, Moscow 1939. 30 Andrìêvsʹka L., Vìdznačennâ 90-rìččâ stvorennâ v Ukraïnì sistemi deržavnih arhìvnih ustanov, ‘Arhìvi Ukraïni’ 2008, vol. 1–2(260), sìčenʹ-kvìtenʹ. 31 Arhìvna ta bìblìotečna sprava v Ukraïnì dobi vizvolʹnih zmaganʹ (1917 – 1921 rr.): Zbìrnik naukovih pracʹ, red. V.S. Lozicʹkij, Kiïv 1998. 32 Borâk G., Matâš Ì., Formuvannâ sistemi arhìvnih ustanov ta rozvitok ukraïnsʹkoï arhìvìstiki, [in:] Arhìvnì ustanovi Ukraïni. Dovìdnik, vol. 1, Kiïv 2005. 33 Čajkovsʹkij A.S., Arhìvna sprava v Ukraïnì u 1938–1960 rr., ‘Arhìvi Ukraïni’ 2014, vol. 6(294): listopad-grudenʹ. 34 Dubik M., Arhìvna sprava v okupovanìj Ukraïnì [avtoref. dis. ... kand. ìst. nauk], Kiïv 1997. 35 Homič Ì., Ìstorìâ arhìvnoï spravi v Ukraïnì u drugìj polovinì 1960-h–2010 rr. (ìstorìografìâ), ‘Studìï z arhìvnoï spravi ta dokumentoznavstva’ 2012, vol. 20. 36 Horhordina T., Istoriâ Otečestva i arhivy, 1917–1980-e gg., Moskva 1994. 37 Kuzʹmenko V., Deržavnìarhìvi na Ukraïnì za roki radânsʹkoï vladi, ‘Ukraïnsʹkij ìstoričnij žurnal’ 1978, vol. 5. 38 Kot S.Ì., Nestulâ O.O., Ukraïnsʹkì kulʹturnìcìnnostì v Rosìï: perša sproba povernennâ, 1917–1918, Kiïv 1996. 39 Makìenko O., Rolʹosoblivoï Vseukraïnsʹkoï arhìvnoï komìsìï ta ïï mìscevih ìnstitucìj u rozvitku arhìvnoï spravi v regìonah Ukraïni, ‘Studìï z arhìvnoïspravi ta dokumentoznavstva’ 2015, vol. 22–23. 40 Matâš Ì., Arhìvna sprava v Ukraïnì 1917–1921 rr.: osobi, podìï, zdobutki, ‘Pam`âtki’ 1998, vol. 1. 41 Matâš Ì., Proekti arhìvnoï reformi: osnovnì položennâ ta sprobi vtìlennâ, ‘Arhìvi Ukraïni’ 2008, vol. 1–2(260). 42 Mìtûkov O.G., Radânsʹke arhìvne budìvnictvo na Ukraïnì (1917–1973), Kiïv 1975. 43 Mìtûkov O.G., Radânsʹke arhìvne budìvnictvo na Ukraïnì v 1923–1925 rr. Stvorennâ Êdinogo deržavnogo arhìvnogo fondu URSR, ‘Arhìvi Ukraïni’ 1974, vol. 3. 44 Mìtûkov O.G., Radânsʹke arhìvne budìvnictvo na Ukraïnì v 1925–1930 rr. ì Ì-j Vseukraïnsʹkij z`ïzd arhìvnih pracìvnikìv, ‘Arhìvi Ukraïni’ 1974, vol. 4. 45 Mìtûkov O.G., Radânsʹke arhìvne budìvnictvo na Ukraïnì v 1932–1937 rr., ‘Arhìviukraïni’ 1975, vol. 1. 46 Mìtûkov O.G., Radânsʹke arhìvne budìvnictvo v zahìdnih Oblastâhukraïnsʹkoï RSR, ‘Arhìviukraïni’ 1979, vol. 5. 47 Mìtûkov O.G., 60 rokìv arhìvnìj spravì v Ukraïnsʹkìj RSR, ‘Arhìvi Ukraïni’ 1978, vol. 3. 48 Maksakov V.V., Istoriâ i organizaciâ arhivnogo dela VSSSR (1917–1945), Moskva 1969. 49 Moskovčenko N., Pravovì zasadi rozvitku arhìvnoï spravi v Ukraïnì(1919–1932 rr.), ‘Studìï z arhìvnoï spravi ta dokumentoznavstva’ 2004 ,vol. 11. 50 Moskovčenko N., Rozvitok arhìvnoï spravi v Ukraïnì (1919–1932 rr.) [disertacìâ kand. ìst. nauk: 51 NAN Ukraïni; Ìnstitut ukraïnsʹkoï arheografìï ta džereloznavstvaìm. M.S. Gruševsʹkogo], Kiïv 2003. 52 Moskovčenko N., Z ìstorìï stvorennâ centralʹnih tamìscevih arhìvìv Ukraïni, ‘Studìï z arhìvnoï spravi ta dokumentoznavstva’ 2003, vol. 9. 53 Nìkìtìn V.K., Arhìvne zakonodavstvo SRSR ì arhìvna sprava v SRSR. Lekcìâ 1, Odesa-Harkìv 1931. 54 Pìlʹkevič S.D., 40 rokìv radânsʹkogo arhìvnogo budìvnictva na Ukraïnì, [in:] Z ìstorìï arhìvnogo budìvnictva na Ukraïnì. Zbìrnik statej, prisvâčenij40-rìččû radânsʹkogo arhìvnogo budìvnictva na Ukraïnì, Harkìv 1958. 55 Pirìg R.Â., Dokumentalʹna spadŝina Kompartìïukraïni: problemi ìntegracìï v sistemu deržavnoï arhìvnoï službi, ‘Konstanti: Alʹmanah socìalʹnih doslìdženʹ’ 1996, vol. 2(5). 56 Rubača M.A., Dìâlʹnìstʹ Centralʹnogo Arhìvnogo Upravlìnnâ j čergovìzavdannâ arhìvnogo budìvnictva, ‘Bûletenʹ Ukrcentrarhìvu’ 1926, vol. 9–10(11–12), 5 červnâ 1926. 57 Sebta T., Krajoveupravlìnnâ arhìvìv, bìblìotek ì muzeïv pri rajhskomìsarì Ukraïni: ìstoričnijnaris naris, ‘Arhìvi Ukraïni’ 2009, vol. 3–4(264): travenʹ-serpenʹ. 58 Ŝedrina D.S., Z ìstorìï vstanovlennâ ì rozvitku partìjniharhìvìv na Ukraïnì, ‘Ukraïnsʹkij ìstoričnij žurnal’ 1978, vol. 5. 59 Vodolažčenko O., Barvìnsʹkij V., Korotkij narisìstorìï arhìvnoï spravi na Ukraïnì ta dìâlʹnostì Ukrcentrarhìvaza 1924 rìk, ‘Arhìvnasprava’ 1925, vol. 1, p.