2544-0853 Budownictwo i architektura od powstania Zakopanego do odzyskania przez Polskę niepodległości Construction and architecture from the creation of Zakopane to Polish independence Moździerz Zbigniew author Wydział Architektury, Państwowa Podhalańska Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Targu Correspondence to: Zbigniew Moździerz zmozdzierz@muzeumtatrzanskie.pl 18 05 2020 Numer 1/2020 2020 89 106 Copyright © 2020 2020 <p>Pierwsze wzmianki o Zakopanem pochodzą z początku XVII w. Od końca lat 30. XIX w. lecznictwo klimatyczne przyczyniło się do rozwoju Zakopanego jako miejscowości letniskowej i uzdrowiskowej. Przyspieszenie rozwoju nastąpiło w końcu XIX w. dzięki popularyzacji walorów klimatycznych miejscowości. W 1886 r. miejscowość uzyskała status stacji klimatycznej. W tym czasie w Zakopanem rozpowszechniała się architektura w tzw. stylu szwajcarskim, a Stanisław Witkiewicz zapoczątkował batalię o „styl góralski” w miejscowej architekturze. Kolejny „skok cywilizacyjny” nastąpił na początku XX w., po doprowadzeniu kolei do samego Zakopanego. W centrum wsi zaczęły pojawiać się budynki murowane.</p> 1 Antoniewicz W., Bacówki, szałasy mieszkalne i produkcyjne oraz szopy pasterskie Tatr Polskich i Podtatrza, [w:] Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, t. 6: Architektura i zabudowa pasterska Tatr Polskich i Podhala oraz góralska sztuka plastyczna, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966, s. 119–328. 2 Białas W., Budarka, [w:] Zakopane – czterysta lat dziejów, pod red. R. Dudkowej, t. 1, Kraków 1991, s. 578–599. 3 Białkiewicz Z.J., Feliks Księżarski (1820–1884). Krakowski architekt epoki historyzmu, Księgarnia Akademicka, Kraków 2008. 4 Chrzanowski T., Kornecki M., Sztuka ziemi krakowskiej, Kraków 1982. 5 Jabłońska T., Styl zakopiański Stanisława Witkiewicza, Olszanica 2009. 6 Jost H., Dzieje górnictwa i hutnictwa w Tatrach Polskich, Zakopane 2004. 7 Jost H., Kuźnice zakopiańskie, Warszawa 1993. 8 Jostowa W., Z zagadnień budownictwa podhalańskiego. Na marginesie organizacji skansenu, „Etnografia Polska”, 5/1962, s. 135–162. 9 Kracik J., Mała prehistoria zakopiańskiej parafii, „Rocznik Podhalański”, 6/1992, s. 33–52. 10 Krygowski W., Dzieje Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, Warszawa–Kraków 1988. 11 Matlakowski W., Budownictwo ludowe na Podhalu, Lwów 1892. 12 Moździerz Z., Architektura i rozwój przestrzenny Zakopanego 1600–2013, Wydawnictwa TMT, Zakopane 2013. 13 Moździerz Z., Dwór Homolacsów w Kuźnicach, „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego”, 18/2009 [wyd. 2010], s. 51–62. 14 Moździerz Z., Dwór Tatrzański. O pierwszej siedzibie Towarzystwa Tatrzańskiego pod Giewontem, „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego”, 18/2009 [wyd. 2010], s. 63–94. 15 Moździerz Z., Geneza i rozwój stylu zakopiańskiego, [w:] Dom „Pod Jedlami” Pawlikowskich, Wydawnictwa MT, Zakopane 2003, s. 13–100. 16 Moździerz Z., Historia zakopiańskich wodociągów i kanalizacji (1895–1992), [w:] Zakopiańskie wodociągi i kanalizacja 1905–2005, pod red. J.M. Roszkowskiego, Zakopane 2006, s. 13–178. 17 Moździerz Z., Kościół Najświętszej Rodziny w Zakopanem, Zakopane 2006. 18 Moździerz Z., „Murowanice” w stylu zakopiańskim, [w:] Gmach Muzeum Tatrzańskiego, Wydawnictwa MT, Zakopane 2005, s. 13–104. 19 Moździerz Z., O powstaniu „Bazaru Polskiego” w Zakopanem, [w:] W stulecie Bazaru Polskiego. Henryk Grohman i grafika Młodej Polski, Zakopane 2011, s. 4–11. 20 Moździerz Z., Od szałasu do apartamentowca, „Góry – Literatura – Kultura”, 9/2015, s. 93–117. 21 Moździerz Z., Początki architektury sakralnej w Zakopanem, [w:] 150 lat organizacji parafialnej w Zakopanem (1847–1997), pod red. M. Rokosza, Kraków 1998, s. 123–148. 22 Moździerz Z., Początki stylu zakopiańskiego, [w:] T. Jabłońska, Z. Moździerz, „Koliba”, pierwszy dom w stylu zakopiańskim, Zakopane 1994, s. 13–18. 23 Moździerz Z., Podhalańskie budownictwo ludowe, „Góry – Literatura – Kultura”, 4/2001, s. 71–98. 24 Moździerz Z., Stanisława Witkiewicza klucz do stylu zakopiańskiego, „Góry – Literatura – Kultura”, 2/1996, s. 107–114. 25 Moździerz Z., Styl zakopiański w architekturze i sztuce sakralnej, [w:] Kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa w Jaszczurówce (1907–2007), pod red. Z. Moździerza, Zakopane 2007, s. 7–48. 26 Olszewski A.K., Nowa forma w architekturze polskiej 1900–1925. Teoria i praktyka, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967. 27 Olszewski A.K., Poszukiwanie stylu narodowego w architekturze polskiej ostatniego stulecia, „Architektura”, 3–4/1977, s. 55–66. 28 Pinkwart M., Długołęcka-Pinkwart L., Zakopane. Przewodnik historyczny, Bielsko-Biała 2003. 29 Pytel Z., Witkiewiczowska architektura sakralna w Zakopanem, uzup. i red. Z. Moździerz, Zakopane 1999. 30 Ross J., Architektura drewniana w polskich uzdrowiskach karpackich (1835–1914), [w:] Sztuka 2. połowy XIX wieku. Materiały sesji SHS, Łódź, listopad 1971, Warszawa 1973, s. 151–172. 31 Szafer T.P., Tatrzańskie bacówki pasterskie, [w:] Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, t. 6: Architektura i zabudowa pasterska Tatr Polskich i Podhala oraz góralska sztuka plastyczna, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966, s. 91–117 [reprint pod zm. tyt.: Z genezy tatrzańskiego dachu, „Architektura Współczesna Ziem Górskich”, 1/1993, s. 19–80]. 32 Śmiałowski R., Architektura i budownictwo w Tatrach Polskich, Warszawa 1959. 33 Tołłoczko Z., Jeszcze o „stylu zakopiańskim” i jego wpływie na architekturę modernistyczną. Przyczynek do kwestii zaniku ludowej inspiracji w architekturze końca XX wieku, „Czasopismo Techniczne”, 1–A /2000, s. 16–25. 34 Tondos B., Styl zakopiański i zakopiańszczyzna, Wrocław 2004. 35 Witkiewicz S., Styl zakopiański, z. 2: Ciesielstwo, Lwów 1911. 36 Zieliński J., Wpływ stylu zakopiańskiego na rozwój regionalizmu w architekturze polskiej – próba retrospekcji, [w:] Aktualne problemy planistyczne i architektoniczne w zespołach architektury regionalnej i ich sąsiedztwie. Materiały z III Ogólnopolskiego Sympozjum Architektury Regionalnej, pod red. Z. Radziewanowskiego, J. Zielińskiego, Kraków–Zakopane 1982, s. 183–213. 37 Żychoń S., Elementy struktury przestrzennej Polskiego i Słowackiego Podtatrza, Kraków 1970. 38 Żychoń S., Rozwój przestrzenny i budownictwo, [w:] Zakopane. Czterysta lat dziejów, t. 1, Kraków 1991, s. 419–482.