2392-0106 Pomnik-ołtarz polskich zakładników w lesie rzuchowskim A Memorial-Alter of Polish Hostages in the Rzuchów Forest Babik Magdalena author Muzeum byłego niemieckiego Obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem Correspondence to: Magdalena Babik 15 06 2022 IX 2022 213 228 Copyright © 2022 2022 <p>Pierwsze z powojennych upamiętnień wzniesionych na terenie lasu rzuchowskiego dedykowano polskim zakładnikom rozstrzelanym przez hitlerowców jesienią 1939 roku. Na przestrzeni ponad siedemdziesięciu lat pomnik poddano licznym aktualizacjom i formalnym przeobrażeniom, od usypania kopca ziemnego, obmurowania mogiły, ustawienia kolejno trzech płyt nagrobnych po koncepcję z ołtarzem. Niezwykle intersująco przedstawia się historia krzyża, obecnego pierwotnie na mogile. Krzyż z początku skromny znak pamięci, następnie nieatrakcyjny wizualnie, a nawet nielegalny, zostaje usunięty. Na fali solidarnościowej odnowy powrócił na mogiłę. Artykuł na podstawie niepublikowanych wcześniej materiałów źródłowych w ujęciu chronologicznym przedstawia proces kształtowania się pamięci o ofiarach z powiatu kolskiego, polskich zakładnikach, w kontekście miejsca zagłady w lesie rzuchowskim.</p> 2 Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Przedsiębiorstwo Państwowe Pracownie Sztuk Plastycznych w Warszawie 3 Archiwum Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie, Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce,  4 Archiwum Muzeum byłego niemieckiego Obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem, Kopie protokołów przesłuchań świadków; 5 Archiwum Muzeum byłego niemieckiego Obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem, Projekt techniczno-roboczy na uporządkowanie i właściwą ekspozycję miejsca straceń w Chełmnie nad Nerem (1961); 6 Archiwum Muzeum byłego niemieckiego Obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem, Projekt techniczno-roboczy na uporządkowanie miejsca straceń (projekt zamienny) w Chełmnie nad Nerem (1962); 7 Archiwum Muzeum byłego niemieckiego Obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem, Pisma i ich kopie; zakładowa ewidencja pomników 8 Archiwum Państwowe w Poznaniu, Zarząd Okręgowy Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w Poznaniu 9 Archiwum Państwowe w Poznaniu Oddział w Koninie, Starostwo Powiatowe Kolskie (w Kole) 10 Archiwum Państwowe w Poznaniu Oddział w Koninie,  Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Koninie 12 „Gazeta Kolska” – 1991 13 „Przegląd Kolski” – 2010 14 „Przegląd Wielkopolski” – 2012 16 Aust M. (2013), Polska obsesja historyczna? Jak „historia croisée” i komparatystyka pozwalają zrewidować pewien stereotyp, [w:] Polsko-niemieckie miejsca pamięci, t. 4, Refleksje metodologiczne, red. R. Traba, H.H. Hahn, Warszawa 17 M. Golka (2009), Wstęp, w: tenże, Pamięć społeczna i jej implanty, Warszawa Grabowski A. (2019), O nich należy pamiętać. Biogramy zasłużonych mieszkańców Dąbia, Dąbie 18 Grzanka M., Grzegorczyk A. (2016), Dzieje niepamięci. Powojenne losy terenu byłego obozu zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem, [w:] Znaki (nie)pamięci. Teoria i praktyka upamiętniania w Polsce, red. M. Fabiszak, A.W. Brzezińska, M. Owsiński, Kraków 19 Grzegorczyk A., Wąsowicz P. (2016), Obóz zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem. Przewodnik po Miejscu Pamięci, Chełmno 20 Gulczyński J. (1991), Obóz śmierci w Chełmnie nad Nerem, Konin 21 Janicki K. (2018), Polscy zakładnicy – pierwsze ofiary Lasu Rzuchowskiego, Chełmno 22 Jerzy Mikiprowicz, [w:] Kolski słownik biograficzny, red. E. Jaśkowski i in. (2014), Koło Kozajda A. (2018), Kolskie więzienie, „Rocznik Kolski”, nr 11 23 Łuczak A., Pietrowicz A. (2009), Wstęp, [w:] Polityczne oczyszczanie gruntu. Zagłada polskich elit w Wielkopolsce (1939-1941), A. Łuczak, A. Pietrowicz, Poznań 24 Mazur Z. (2004), Upamiętnienia w latach 1945–1948 ofiar niemieckiej okupacji, „Przegląd Zachodni”, nr 4 25 Mujta J.S. (2007), Monografia powiatu kolskiego. Przeszłość i teraźniejszość, Koło 26 Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa. Lata wojny 1939-1945 (1988), materiał pod kierunkiem C. Czubryt-Borkowskiego oprac. Z. Czarnocki i in., wyd. 4 rozsz. i uzup., Warszawa 27 Serwański E. (2004), Wielkopolska w cieniu swastyki [w:] Zbrodnie niemieckie w Wielkopolsce w latach 1930-1945, red. M. Libicki i R. Wryk, Poznań 28 Smykowski M. (2020), Peryferie Chełmna nad Nerem. Materializacje (nie)pamięci, [w:] Nie-miejsca pamięci 1. Nekrotopografie, pod. red. R. Syndyk i in., Warszawa 29 Sziling J. (1992), Hitlerowcy wobec inteligencji na ziemiach polskich włączonych do Rzeszy, [w:] Eksterminacja inteligencji Łodzi i jego okręgu łódzkiego 1939–1940, pod red. A. Galińskiego i M. Budziarka, Łódź. 30 Świadectwa Zagłady. Obóz w Chełmnie nad Nerem. Getto wiejskie Czachulec (2014), wstęp i oprac. Ł. Pawlicka-Nowak przy współudziale J. Adamskiej, Gdańsk 31 Traba R. (2021), Czytanie krajobrazu: Westerplatte i Kulmhof w Chełmnie nad Nerem [w:] Historia jako pokusa. Spojrzenie przez pryzmat Westerplatte, pod red. J. Marszalca, Gdańsk 32 Schellner E., (2020), Sprawozdanie z badań archeologicznych prowadzonych podczas prac remontowych ścieżek dla zwiedzających na terenie Muzeum byłego niemieckiego Obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem, Konin 34 https://chelmno-muzeum.eu/upamietnienie-zakladnikow-polskich-2  (dostęp 2021) 35 http://izbica-kujawska.com/informacje/parafia_ewangelicka_administratorzy.php (dostęp 2021) 36 https://poznan.ipn.gov.pl/pl7/aktualnosci/83295,Uroczystosci-80-rocznicy-rozstrzelania-przez-Niemcow-polskich-zakladnikow-w-Lesi.html  (dostęp 2021)