0066-6041 Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych O społecznych rolach archiwów we współczesnym dyskursie archiwalnym w Polsce na marginesie dyskusji panelowej „Archiwa w przestrzeni publicznej” Social roles of archives in contemporary archival discourse in Poland, as an addendum to the panel discussion “Archives in public space” Rosa Agnieszka author Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Correspondence to: Agnieszka Rosa arosa@umk.pl 28 02 2020 120 2019 149 167 Copyright © 2020 2020 <p>Celem artykułu jest podsumowanie refleksji na temat obecności archiwów w przestrzeni publicznej, postrzeganej jako realizacja ich funkcji lub ról społecznych, jaka ma miejsce w ostatnich latach w archiwalnym dyskursie naukowym w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem dyskusji, jaka się odbyła w czasie panelu „Archiwa w przestrzeni publicznej” na XX Powszechnym Zjeździe Historyków w Lublinie we wrześniu 2019 r. Do zgromadzenia danych została wykorzystana metoda analizy tekstów za pomocą techniki analizy jakościowej. Do analizy danych natomiast metoda analizy i krytyki piśmiennictwa, a także metoda dedukcji, która umożliwiła ocenę i weryfikację zgromadzonych informacji. W artykule odniesiono się do tematyki poruszanej na archiwalnych konferencjach naukowych w ostatnim roku, przeanalizowano najnowszą i podstawową literaturę opublikowaną na łamach polskich czasopism i w monografiach dotyczącą funkcji i społecznych ról archiwów, a także do współczesnych badań w paradygmacie antropologicznym w archiwistyce. Na bazie zgromadzonych danych odniesiono się do ogólnych wniosków, jakie płyną z dyskusji przeprowadzonej w czasie panelu „Archiwa w przestrzeni publicznej” w Lublinie. Przede wszystkim wskazano na rozbieżności w postrzeganiu ról i funkcji archiwów między archiwami (pracującymi w nich archiwistami) i elementami z ich otoczenia (głównie użytkownikami i współpracownikami archiwów), a także między archiwistami-praktykami i archiwistami-teoretykami.</p> 1 Ad fontes! – do źródeł! Od konkursu Co wiesz o Kaliszu? do konkursu Odkrywamy tajemnice Kalisza i regionu kaliskiego, oprac. A. Bestian-Zając, Kalisz 2014. 2 Archiwum jako warsztat pracy nauczyciela historii. Scenariusze lekcji dla nauczycieli szkoły podstawowej, gimnazjum i szkoły ponadgimnazjalnej, red. T. Stachurska-Maj i V. Urbaniak, Warszawa 2010. 3 Belka A., Kampania społeczna „Zostań rodzinnym archiwistą”, „Archeion” 2014, t. 115, s. 733–734. 4 Bewicz P., Zwrot archiwalny: fenomen archiwum we współczesnej humanistyce, praca doktorska napisana pod kierunkiem dr hab. Waldemara Chorążyczewskiego, prof. UMK, Zakład Archiwistyki, Toruń 2018. 5 Bewicz P., Sitkiewicz A., Zmagania z postmodernizmem i koncepcje archiwum według La Capry, Derridy i Foucaulta, „Archeion” 2015, t. 114, s. 98–110. 6 „Bez korzeni nie zakwitniesz” – Warszawa moją małą ojczyzną. Scenariusze lekcji dla nauczycieli szkoły podstawowej, gimnazjum i liceum, red. T. Stachurska-Maj, V. Urbaniak, Warszawa 2012. 7 Biernat Cz., Problemy archiwistyki współczesnej, Warszawa 1977, s. 332. 8 Chojecka J., Jabłońska M., Przestrzenie w archiwach. Archiwa w przestrzeni. Rzecz o obecności archiwów państwowych w świecie i społeczeństwie, https://xxpzhp.umcs.lublin.pl/Referaty/J.%20Chojecka%20M.Jablonska%20Przestrzenie%20w%20archiwach.%20Archiwa%20w%20przestrzeni%20(NDAP)%20%E2%80%93%205%20IX%202019.pdf [dostęp: 28.11.2019]. 9 Chorążyczewski W., O archiwistykę integralną, „Clio”, 2003, nr 3, s. 150–158. 10 Chorążyczewski W., Archiwista-teoretyk? Archiwozof? Archiwistyk?, „Problemy Archiwistyki” 2009, nr 3, s. 11–16, https://archiwa.gov.pl/images/docs/problemy/WChorazyczewski_3.pdf [dostęp: 17.11.2019]. 11 Chorążyczewski W., Metodologia archiwistyki: archiwistyka między nauką a refleksją, [w:] Archiwistyka na uniwersytetach, archiwistyka w archiwach, Toruńskie Konfrontacje Archiwalne, t. 1, red. W. Chorążyczewski, A. Rosa, Toruń 2009, s. 191–201. 12 Chorążyczewski W., Archiwum jako wykluczenie, czyli o pradawnych funkcjach archiwów, [w:] Nowe funkcje archiwów, red. I. Mamczak-Gadkowska, K. Stryjkowski, Poznań 2015, s. 22–27. 13 Chorążyczewski W., O zbliżeniu bibliotek i archiwów w związku z pełnieniem przez nie funkcji naukowej, [w:] Oblicza archiwów i współczesne wyzwania archiwistyki. Studia archiwistyczne, red. P.A. Czyż, D. Magier, Siedlce 2019, s. 21–42. 14 Chorążyczewski W., Teoria archiwalna. Skrypt dla studentów archiwistyki i zarządzania dokumentacją w roku akademickim 2018/2019 (praca niepublikowana), Toruń 2019, (rozdział: Funkcje a działalność archiwów), s. 45–53. 15 Chorążyczewski W., Funkcja a działalność naukowa archiwów (refleksja na marginesie studiów nad archiwistyką polską okresu międzywojennego), [w:] W 100-lecie polskich archiwów państwowych, red. I. Mamczak-Gadkowska, K. Skupieński, Poznań 2020, [w druku]. 16 Chorążyczewski W., Kilka uwag o wyszukiwaniu w archiwach w powiązaniu z funkcjami społecznymi archiwów, [w:] Symposia Archivistica, t. 7, red. A. Żeglińska, M. Żuławnik, Warszawa 2020, [w druku]. 17 Chorążyczewski W., Gut P., Historia w archiwach i archiwa w historii. Udział archiwów państwowych w rozwoju historiografii polskiej, https://xxpzhp.umcs.lublin.pl/Referaty/W.%20Chor%C4%85%C5%BCyczewski,%20P.%20Gut,%20Historia%20w%20archiwach%20i%20archiwa%20w%20historii%20%E2%80%93%20referat%20na%20Zjazd%20-(NDAP)%20%E2%80%93%202%20IX%202019.pdf [dostęp: 28.11.2019]. 18 Ciechanowski H., Warsztaty w archiwach, [w:] Zatrzymać przeszłość, dogonić przyszłość. Pamiętnik VI Powszechnego Zjazdu Archiwistów Polskich, Wrocław 5–7 września 2012 r., red. W. Chorążyczewski, K. Stryjkowski, Warszawa 2013, s. 501–522. 19 Ciechanowski H., Archiwum jako miejsce zapomnienia, [w:] Nowa archiwistyka – archiwa i archiwistyka w późnonowoczesnym kontekście kulturowym, Toruńskie Konfrontacje Archiwalne, t. 4, red. W. Chorążyczewski, W. Piasek, A. Rosa, Toruń 2014, s. 45–52. 20 Ciechanowski H., Działalność naukowa archiwów państwowych w koncepcjach Naczelnych Dyrektorów Archiwów Państwowych w XXI w. (Artykuł dyskusyjny), „Archeion” 2018, t. 119, s. 317–330. 21 Ciechanowski H., Żuchowski T., Działalność naukowa archiwów państwowych w latach 2011–2016, [w:] Archiwa, źródła, historia. Prace ofiarowane w siedemdziesiąte urodziny Profesora Władysława Stępniaka, red. E. Rosowska, H. Wajs, Warszawa 2018, s. 69–78. 22 Cieślak A., Edukacyjne funkcje archiwów – trudna misja w trudnej rzeczywistości, [w:] Archiwa w nowoczesnym społeczeństwie. Pamiętnik V Zjazdu Archiwistów Polskich, Olsztyn 6–8 września 2007 r., red. J. Porazinski, K. Stryjkowski, Warszawa 2008, s. 105–108. 23 Czarnota T., Problematyka działalności dokumentacyjnej współczesnych archiwów, [w:] Nowa archiwistyka – archiwa i archiwistyka w ponowoczesnym kontekście kulturowym, Toruńskie Konfrontacje Archiwalne, t. 4, red. W. Chorążyczewski, W. Piasek, A. Rosa, Toruń 2014, s. 53–70. 24 Dereszyńska-Romaniuk M., W kierunku obecności w przestrzeni publicznej. Edukacja i popularyzacja w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy, [w:] Z uczniami, kolegami i przyjaciółmi w świecie nauki. Prace dedykowane Profesorowi Bohdanowi Ryszewskiemu w osiemdziesiątą rocznicę urodzin, red. W. Chorążyczewski, A. Żeglińska, Olsztyn 2014, s. 199–228. 25 Derrida J., Gorączka archiwum. Impresja freudowska, przeł. J. Momro, Warszawa 2016. 26 Educare necesse est – ale jak i dlaczego? Przykłady dobrych praktyk edukacyjnych, red. V. Urbaniak, Warszawa 2017. 27 Educare necesse est – powrót do źródeł. Przykłady dobrych praktyk edukacyjnych, red. V. Urbaniak, Warszawa 2017. 28 Foucault M., Archeologia wiedzy, przeł. A. Siemek, Warszawa 1977. 29 Gry miejskie w działalności edukacyjnej archiwów, red. H. Mazur, A. Rosa, Forum Edukatorów Archiwalnych, Kielce–Toruń 2017. 30 Gut P., O miejsce archiwów państwowych w badaniach nad historią regionu, [w:] Silva rerum opera historica, diplomatica et archivistica continens, Andreae Tomczak dedicata, red. W. Chorążyczewski, M. Hlebionek, Toruń–Warszawa 2012, s. 151–160. 31 Harris M., The Rise of Anthropological Theory: A History of Theories of Culture, Walnut Creek, Lanham, Oxford, Altamira Press 2001, s. 570–574. 32 Headland T.N., A dialogue between Kenneth Pike and Marvin Harris. On emics and etics, https://scholars.sil.org/thomas_n_headland/controversies/emic_etic/introduction [dostęp: 15.11.2019]. 33 Husar B., Kulturotwórcza, popularyzatorska i integracyjna rola archiwum jako łącznika przeszłości ze współczesnością na przykładzie różnorodnych przedsięwzięć Archiwum Państwowego w Katowicach, [w:] Archiwa bez granic. Pamiętnik VII Powszechnego Zjazdu Archiwistów Polskich, Kielce 20–21 września 2017 r., red. W. Chorążyczewski, K. Stryjkowski, Warszawa 2019, s. 447–458. 34 Jabłońska M., Komunikacja społeczna i public relations w archiwach. Zarys problematyki badawczej, „Archiwa – Kancelarie – Zbiory” 2008, t. 2, s. 63–80. 35 Jabłońska M., W poszukiwaniu złotego środka: kilka uwag na temat wewnętrznej i publicznej pracy archiwów, [w:] Nowa archiwistyka – archiwa i archiwistyka w ponowoczesnym kontekście kulturowym, Toruńskie Konfrontacje Archiwalne, t. 4, red. W. Chorążyczewski, W. Piasek, A. Rosa, Toruń 2014, s. 151–161. 36 Jabłońska M., Nowe wyzwania archiwów. Komunikacja społeczna i public relations, Toruń 2016. 37 Jabłońska M., Urbański J., Komunikacja w archiwum a jego wizerunek, [w:] Zatrzymać przeszłość, dogonić przyszłość. Pamiętnik VI Powszechnego Zjazdu Archiwistów Polskich, Wrocław 5–7 września 2012 r., red. W. Chorążyczewski, K. Stryjkowski, Warszawa 2013, s. 447–454. 38 Kietliński M., Rola edukacyjna Archiwum Państwowego w Białymstoku w propagowaniu dziejów „małej ojczyzny”, [w:] Edukacja w procesie integracji europejskiej, red. H. Konopka, Białystok 2003, s. 259–263. 39 Kowalczyk U., „Otworzyć świat archiwów na inne formy ekspresji kulturalnej” – działalność kulturalna i edukacyjna Archiwum Narodowego Francji, „Archeion” 2013, t. 114, s. 107–114. 40 Kowalik-Bylicka J., Formy oddziaływania archiwum terenowego na rozwój kultury lokalnej na przykładzie działalności Archiwum Państwowego w Lublinie Oddział w Radzyniu Podlaskim, [w:] Archiwa bez granic. Pamiętnik VII Powszechnego Zjazdu Archiwistów Polskich, Kielce 20–21 września 2017 r., red. W. Chorążyczewski, K. Stryjkowski, Warszawa 2019, s. 439–446. 41 Krochmal A., Historyczny zasób Archiwum Państwowego w Przemyślu i jego znaczenie dla badań naukowych, „Archeion” 2017, t. 116, s. 311–346. 42 LaCapra D., Historia w okresie przejściowym. Doświadczenie, tożsamość, teoria krytyczna, tłum. K. Bojarska, Kraków 2009. 43 Magier D., Oddział terenowy archiwum państwowego w środowisku lokalnym, „Archiwista Polski” 2001, nr 2(22), s. 69–71. 44 Magier D., Regionalna rola archiwum państwowego w epoce postindustrialnej, [w:] Archiwistyka na uniwersytetach, archiwistyka w archiwach, Toruńskie Konfrontacje Archiwalne, t. 1, red. W. Chorążyczewski, A. Rosa, Toruń 2009, s. 213–225. 45 Matuszak T., Działalność Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim na polu popularyzacji zasobu archiwalnego (głos w dyskusji), [w:] Archiwistyka na uniwersytetach, archiwistyka w archiwach, Toruńskie Konfrontacje Archiwalne, t. 1, red. W. Chorążyczewski, A. Rosa, Toruń 2009, s. 235–240. 46 Mazur H., Czy możliwe jest historical edutainment w archiwach państwowych? Przykłady stosowania rozrywki i zabawy w działalności edukacyjnej archiwów państwowych w Polsce, [w:] Nauczanie przez zabawę, red. G. Pańko, M. Skotnicka-Palka, B. Techmańska, Wrocław 2015, s. 149–170. 47 Mazur H., Od prac kulturalno-oświatowych do edukacji w archiwach państwowych. Dzieje myśli popularyzatorskiej i przegląd piśmiennictwa z lat 1930–2014, „Archeion” 2015, t. 116, s. 244–290. 48 Mazur H., Edukacja archiwalna w Polsce – realna potrzeba czy przejściowa moda?, [w:] Historia – pamięć – tożsamość w edukacji humanistycznej, t. 4, Archiwum jako „strażnik pamięci”, red. B. Popiołek, A. Chłosta-Sikorska, A. Słaby, Kraków 2017, s. 19–32. 49 Mazur H., Z problematyki badań nad działalnością oświatową archiwów, „Archeion” 2017, t. 118, s. 22–47. 50 Mazur H., Działalność edukacyjna archiwów państwowych w zakresie współpracy ze szkołami, praca doktorska napisana pod kierunkiem dr hab. Waldemara Chorążyczewskiego, prof. UMK, Zakład Archiwistyki, Toruń 2019. 51 Menne-Haritz A., Dostęp do archiwów, czyli przeformułowanie archiwalnego paradygmatu, „Archeion” 2002, t. 104, s. 68–96. 52 Nowe funkcje archiwów, red. I. Mamczak-Gadkowska, K. Stryjkowski, Poznań 2015. 53 Pańków S., Archiwa, Warszawa 1969. 54 Piasek W., Archiwa – Archiwistyka – Kultura. Wprowadzenie do lektury. Głos z zewnątrz: „Ja” w archiwistyce i archiwum – antropologizowanie archiwistyki. Propozycja toruńskiego środowiska archiwistów, [w:] Archiwa – Archiwistyka – Kultura, red. W. Chorążyczewski, W. Piasek, A. Rosa, Toruń 2020, [w druku]. 55 Ricoeur P., Archives, documents, traces, Paris 1978. 56 Ricoeur P., Historia, pamięć, zapomnienie, tłum. J. Margański, Kraków 2006. 57 Rosa A., Archiwa między historią i pamięcią. Antropologizowanie archiwistyki, „Archiwa – Kancelarie – Zbiory” 2008, t. 2, s. 99–127. 58 Rosa A., O pożytkach z refleksji antropologicznej w archiwistyce – funkcja edukacyjna archiwów, [w:] Archiwistyka na uniwersytetach, archiwistyka w archiwach, Toruńskie Konfrontacje Archiwalne, t. 1, red. W. Chorążyczewski, A. Rosa, Toruń 2009, s. 203–211. 59 Rosa A., Funkcja edukacyjna archiwów – stan badań i definicja, „Archeion” 2009–2010, t. 111, s. 331–351. 60 Rosa A., Funkcja edukacyjna archiwów, Warszawa 2012. 61 Rosa A., Siuda K., Antropologia kulturowa i metody etnograficzne w archiwistyce, „Archiwa – Kancelarie – Zbiory” 2018, nr 9(11), s. 179–194. 62 Rosa A., Siuda K., Analiza egodokumentalna pamiętników archiwistów jako przyczynek do poznania mentalności określonej grupy zawodowej, [w:] Pogranicza archiwistyki, Toruńskie Konfrontacje Archiwalne, t. 6, red. W. Chorążyczewski, A. Rosa, Toruń 2019, s. 85–100. 63 Ryszewski B., Archiwistyka – przedmiot, zakres, podział (studia nad problemem), Poznań–Warszawa 1972. 64 Ryszewski B., Udostępnianie zasobu, [w:] H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak, Archiwistyka, Warszawa 1989, s. 88–98. 65 Walichnowski T., Kierunki rozwoju archiwistyki polskiej, Warszawa–Łódź 1979. 66 Wiśniewska M., Archiwum społeczne – archiwum emocji, [w:] Nowa archiwistyka – archiwa i archiwistyka w ponowoczesnym kontekście kulturowym, Toruńskie Konfrontacje Archiwalne, t. 4, red. W. Chorążyczewski, W. Piasek, A. Rosa, Toruń 2014, s. 77–86. 67 Wiśniewska-Drewniak M., Inaczej to zniknie. Archiwa społeczne w Polsce – wielokrotne studium przypadku [preprint], Toruń 2019, https://158.75.1.72/handle/item/6105 [dostęp: 15.11.2019].