2392-0106 Zagadkowe początki Rychwała Enigmatic Origins of the Rychwał Jurek Tomasz author Polska Akademia Nauk Correspondence to: Tomasz Jurek 15 06 2022 IX 2022 19 39 Copyright © 2022 2022 <p>Artykuł dotyczy początków miasta Rychwał (położonego na południe od Konina). Dotychczas jego założenie datowano na przełom XIV i XV w. Ponowna analiza źródeł, w tym przekazów dotąd nieznanych lub nieuwzględnianych, pozwala datować lokację miasta na lata ok. 1350-1360. Założycielem był Wawrzyniec z Królikowa (herbu Zaremba), kasztelan poznański (zm. 1379), którego potomkowie posiadali potem te dobra przez kilkaset lat. Racją ekonomiczną powstania miasta było położenie w dogodnym punkcie na ważnym trakcie tranzytowym z Wrocławia do Torunia, dokładnie w połowie drogi między Stawiszynem a Koninem. Miasto określano początkowo jako Nowe Miasto, dopiero z czasem przyjęła się nazwa Rychwałd lub Rychwał, będąca spolszczeniem niemieckiego toponimu Reichwalde. Prawdopodobne nazwę taką nosiła istniejąca wcześniej wieś, na gruntach której założono miasto. Wieś ta powstała przypuszczalnie na przełomie XIII i XIV w. w wyniku karczunku okolicznych lasów przez niemieckich osadników (czemu odpowiada wspomniana nazwa). Śladem tej wsi jest istniejąca potem przez wieki podmiejska osada Stara Wieś oraz kaplica „za miastem”, wspominana jeszcze w 1608 r. W aneksie opublikowany został dokument dotyczący wójtostwa miasta Misktat z 1366 r. Stanowić on może analogię dla nieznanego nam dokumentu w sprawie lokacji Rychwała.</p> 2 Archiwum Państwowe w Gdańsku 3 Archiwum Państwowe w Poznaniu 4 Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie 5 Archiwum Diecezjalne we Włocławku 7 Atlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku (2017), red. K. Chłapowski, M. Słoń, Warszawa 8 Kodeks dyplomatyczny Polski (1848), t. II, wyd. L. Rzyszczewski, A. Muczkowski, Warszawa 9 Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski (1878), t. II, [wyd. I. Zakrzewski], Poznań 10 Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski (1879), t. III, [wyd. I. Zakrzewski], Poznań 11 Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski (1908), t. V, wyd. F. Piekosiński, Poznań 12 Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski (1999), t. XI, wyd. A. Gąsiorowski, T. Jasiński, T. Jurek, I. Skierska, Poznań 13 Liber fundationis claustri Sancte Marie Virginis in Heinrichow, czyli Księga henrykowska (1991), Wrocław 14 Lites ac res gestae inter Polonos Ordinemque Cruciferorum (1890), wyd. 2, [wyd. I. Zakrzewski], t. I, Poznań 15 Matricularum Regni Poloniae summaria (1910), wyd. T. Wierzbowski, t. IV, cz. 1, Warszawa 16 Nowa kronika pruska (2017), wyd. S. Zonenberg, K. Kwiatkowski, Toruń 17 Preußisches Urkundenbuch (1960), t. IV, wyd. H. Koeppen, Marburg 18 Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku (1981), wyd. H. Kowalewicz, W. Kuraszkiewicz, t. V, Wrocław 20 Theodora Philipa von Pfaua (1773) 21 Karola Perthéesa (1791) 22 Davida Gilly’ego (1802) 24 Bieniak J. (1997), Krąg rodzinny Jadwigi z Żerkowa, [w:] Homines et societas. Czasy Piastów i Jagiellonów. Studia historyczne ofiarowane Antoniemu Gąsiorowskiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin, Poznań 25 Bieniak J. (2002), Heraldyka polska przed Długoszem. Uwagi problemowe, [przedruk w:] tegoż, Polskie rycerstwo średniowieczne. Wybór pism, Kraków 26 Bogucka M., Samsonowicz H. (1986), Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław 27 Brzeziński W. (2012), Koligacje małżeńskie możnowładztwa wielkopolskiego w drugiej połowie XIV i pierwszej połowie XV wieku, Wrocław 28 Dudziński P. (2012), Fryz heraldyczny w zespole klasztornym w Lądzie nad Wartą. Próba analizy historycznej i heraldycznej, Ląd-Piła 29 Eichler E., Walther H. (1975), Ortsnamenbuch der Oberlausitz, t. I, Berlin 30 Gąsiorowski A. (1969), Krajobraz naturalny i rozwój osadnictwa. Organizacja społeczna i rozwój gospodarstwa wiejskiego, [w:] Dzieje Wielkopolski, t. I, red. J. Topolski, Poznań 31 Gąsiorowski A. 1974 (), Marcin ze Sławska, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XIX, Wrocław 32 Grygiel R. (2001), Curia cum fortalicio (dwór i wieża obronna) podstawą układu rezydencjonalnego późnośredniowiecznej siedziby rycerskiej w Wielkopolsce, [w:] Rezydencje w średniowieczu i czasach nowożytnych, red. E. Opaliński, T. Wiślicz, Warszawa 33 Grygiel R., Jurek T. (1996), Doliwowie z Nowego Miasta, Dębna i Biechowa. Dzieje rezydencji i ich właścicieli, Łódź 34 Hładyłowicz K. J. (1932), Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielkopolsce od XIV do XIX wieku, Lwów 35 Jana Łaskiego Liber beneficiorum archidiecezji gnieźnieńskiej (1880), wyd. J. Łukowski, t. I, Gniezno 36 Jurek T. (2005-2008), Metryka miasta Śmigla, „Pamiętnik Towarzystwa Miłośników Ziemi Kościańskiej”, z. 12 37 Jurek T. (2006), Średniowieczne Szamotuły i ich dziedzice, [w:] Szamotuły. Karty z dziejów miasta 1, Szamotuły 38 Jurek T. (2011), Potyczka pod Koninem (24 IX 1331 r.), [w:] In tempore belli et pacis. Ludzie – Miejsca – Przedmioty. Księga pamiątkowa dedykowana prof. dr. hab. Janowi Szymczakowi w 65-lecie urodzin i 40-lecie pracy naukowo-dydaktycznej, Warszawa 39 Kaczmarek Z., Stępień J. (1994), Dzieje Rychwała, Konin 40 Knie J. G. (1845), Uebersicht der Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte der königl. Preuß. Provinz Schlesiens, Breslau 41 Kopiński K. (2005), Gospodarcze i społeczne kontakty Torunia z Wrocławiem w późnym średniowieczu, Toruń 42 Kozak A. (2020), Pleszew w późnym średniowieczu i u progu epoki nowożytnej (koniec XIV – początek XVI wieku), Poznań 43 Kozierowski S. (1922), Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. II, Poznań 44 Kuhn W. (1971), Die Entstehung des mittelalterlichen schlesischen Kraftfeldes, [przedruk w:] tegoż, Beiträge zur schlesischen Siedllungsgeschichte, München 45 Kuhn W. (1971), Einige Sonderformen schlesischer Ortsnamen, [przedruk w:] tegoż, Beiträge zur schlesischen Siedlungsgeschichte, München 46 Kuhn W. (1974), Die Städtegründungspolitik der schlesischen Piasten im 13. Jahrhundert, vor allem gegenüber Kirche und Adel, Hildesheim 47 Kuhn W. (1984), Die Besiedlung des Auraser Waldlandes, [przedruk w:] tegoż, Neue Beiträge zur schlesischen Siedlungsgeschichte, Sigmaringen 48 Librowski S. (1974), Repertorium akt wizytacji kanonicznych dawnej archidiecezji gnieźnieńskiej, cz. 1: Akta przechowywane w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, t. 28 49 Librowski S. (1976), Repertorium akt wizytacji kanonicznych dawnej archidiecezji gnieźnieńskiej, cz. 2: Akta przechowywane w Archiwum Archidiecezjalnym w Gnieźnie, z. 1, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 1976, t. 32 50 Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany (2018), t. XV, Kraków 51 Pakulski J. (1997), Familia Wawrzyńca z Królikowa herbu Zaremba do połowy XV wieku, [w:] Venerabiles, nobiles et honesti. Studia z dziejów społeczeństwa Polski średniowiecznej. Prace ofiarowane Profesorowi Januszowi Bieniakowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin i czterdziestopięciolecie pracy naukowej, Toruń 52 Paravicini W. (1989), Die Preussenreisen des europäischen Adels, t. I, Sigmaringen Rosin R. (1963), Słownik historyczno-geograficzny ziemi wieluńskiej w średniowieczu, Warszawa 53 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. X, Warszawa 1889, s. 75. 54 Szymczakowa A. (1998), Szlachta sieradzka w XV wieku. Magnifici et generosi, Łódź 55 Tyc T. (1924), Początki kolonizacji wiejskiej na prawie niemieckim w Wielkopolsce (1200-1333), Poznań 56 Weymann S. (1953), Ze studiów nad zagadnieniem dróg w Wielkopolsce od X do XVIII wieku, „Przegląd Zachodni”, t. 9, nr 6-8 57 Wędzki A. (1987), Ze studiów nad procesami osadniczymi ziem Polski Zachodniej. Wybrane zagadnienia, Wrocław 58 Wiesiołowski J. (1980), Sieć miejska w Wielkopolsce w XIII-XVI wieku. Przestrzeń i społeczeństwo, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, t. 28 59 Wiesiołowski J. (1990), Miasto w przestrzeni społecznej późnego średniowiecza, [w:] Społeczeństwo Polski średniowiecznej, t. IV, red. S.K. Kuczyński, 60 Włodarski A. (1927), Zarembowie Rychwalscy. Zapomniany ród wielkopolski, Warszawa 61 Zajączkowski S. M. (1929), Polska a Zakon Krzyżacki w ostatnich latach Władysława Łokietka, Lwów 62 Zierhofferowie Z. i K. (1987), Nazwy miast Wielkopolski, Poznań 63 Związek T. (2013), Najstarszy rejestr poboru nadzwyczajnego i szosu z 1507 roku z terenów powiatu konińskiego, „Rocznik Koniński”, t. 18 65 Łojko J., Maciejewska J., 600-lecie miasta Rychwał, 2013, http://old.rychwal.pl/images/2013/k2.pdf 66 http://www.polskiezabytki.pl/m/obiekt/6054/Rychwal/https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/16376/edition/26419/content 67 http://maps.mapywig.org/m/Polish_maps/series/126K_Mapa_Kwatermistrzostwa/TKKP126K_ark-04_Kol_I_Sek_III_Kalisz_600dpi_BCPolona.jpg