2083-7658 „Cnota mój kompas...”. Odwołania do cnót platońskich w staropolskich wzorach osobowych “Virtue My Compass...” References to Platonic Virtues in Old-Polish Models of Personality Nowakowska Iwona author Akademia Pedagogiki Specjalnej im. M. Grzegorzewskiej, Warszawa Correspondence to: Iwona Nowakowska inSD2@aps.edu.pl 11 06 2016 Tom 13, Numer 1 2016 1 19 Copyright © 2016 2016 <div>Artykuł prezentuje wybrane XVI- i XVII-wieczne staropolskie teksty parenetyczne dotyczące wzorów osobowych kręgu dworskiego oraz wzorów osobowych kobiet. Zawarte w tych utworach treści parenetyczne analizowane są w artykule pod kątem występowania idei bliskich platońskiej koncepcji cnót <em>(aretai)</em> – roztropności, męstwa, umiarkowania i sprawiedliwości, znanych później w chrześcijańskim kręgu kulturowym jako cnoty kardynalne. Ich uniwersalność sprawia, że stanowią dobrą podstawę do opisu cech charakterystycznych większości wzorów osobowych. W części pierwszej zarysowane zostaje tło historycznoliterackie powstawania literatury parenetycznej w kulturze europejskiej od czasów starożytności do wieku XVII. W części drugiej omówiono konkretne utwory staropolskie przedstawiające dwa wybrane wzory osobowe: dworzanina i kobiety. Poddane analizie zostają:<em> Dworzanin polski </em>Łukasza Górnickiego,<em> Rozmowy Artaksesa i Ewandra </em>Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, Wzór pań mężnych Jana Kochanowskiego oraz <em>Sprawy abo historyje znacznych niewiast</em> Erazma Otwinowskiego. W każdym z utworów autorka poszukuje idei bliskich platońskiej koncepcji cnót i budując wokół nich analizę danego wzoru osobowego, przedstawia charakterystyczne cechy idealnego dworzanina i doskonałej kobiety.</div> 2 Górnicki Ł., Dworzanin polski, oprac. R. Pollak, Wrocław 2004. 3 Kochanowski J., Pieśń XVII [w:] tegoż, Dzieła polskie, t. 1, oprac. J. Krzyżanowski, Warszawa 1969. 4 Kochanowski J., Wzór pań mężnych [w:] J. Kochanowski, Dzieła polskie, t. 2, oprac. J. Krzyżanowski, Warszawa 1969. 5 Lubomirski S.H., Rozmowy Artaksesa i Ewandra, wyd. J. Dąbkowska-Kujko, Warszawa 2006. 6 Otwinowski E., Sprawy abo historyje znacznych niewiast [w:] tegoż, Pisma poetyckie, wyd. P. Wilczek, Warszawa 1999. 8 Cnota [w:] Leksykon religii, red. H. Waldenfels, Warszawa 1997. 9 Dziechcińska H., Parenetyka – jej tradycje i znaczenie w literaturze staropolskiej [w:] Problemy literatury staropolskiej, red. J. Pelc, t. 1, Wrocław 1972. 10 Dziechcińska H., Parenetyka [w:] Słownik literatury staropolskiej, red. T. Michałowska, Wrocław 1998. 11 Dziechcińska H., Sztuka przekonywania w kulturze polskiej trzech stuleci: XVI–XVII–XVIII, Warszawa 2010. 12 Dziechcińska H., Wzory osobowe [w:] Słownik literatury staropolskiej, red. T. Michałowska, Wrocław 1998. 13 Grzeszczuk S., Odrodzenie [w:] Okresy literackie, red. J. Majda, Warszawa 1985. 14 Hernas Cz., Literatura baroku, Warszawa 1999. 15 Kleiner J., Zarys dziejów literatury polskiej, Wrocław 1974. 16 Krzyżanowski J., Przypisy do Wzoru pań mężnych [w:] J. Kochanowski, Dzieła polskie, t. 2, oprac. J. Krzyżanowski, Warszawa 1969. 17 Lewandowski I., Wstęp [w:] Sz. Starowolski, Wybór pism, Wrocław 1991. 18 Ossowska M., Ethos rycerski i jego odmiany, Warszawa 1986. 19 Pascal B., Myśli, tłum. T. Żeleński (Boy), Warszawa 2001. 20 Picchio R., „Dworzanin” według Łukasza Górnickiego [w:] Od „Lamentu świętokrzyskiego” do „Adona”. Włoskie studia o literaturze staropolskiej, red. G. Brogi Bercoff, T. Michałowska, Warszawa 1995. 21 Pollak R., Wstęp [w:] Ł. Górnicki, Dworzanin polski, Wrocław 2004. 22 Russell B., Dzieje filozofii Zachodu, tłum. T. Baszniak, A. Lipszyc, M. Szczubiałka, Warszawa 2000. 23 Starnawski J., Studia Staropolskie Series Nova, t. XIV (LXX): Z dziejów renesansu w Polsce. Studia i szkice, Warszawa 2007. 24 Tatarkiewicz W., Historia filozofii, t. 1:Filozofia starożytna i średniowieczna, Warszawa 1998. 25 Tatarkiewicz W., Historia filozofii, t. 2:Filozofia nowożytna do roku 1830, Warszawa 1998. 26 Tomkowski J., Dzieje literatury powszechnej, Warszawa 2008. 27 Vrtel-Wierczyński S., Wstęp [w:] Średniowieczna proza polska, Wrocław 1959. 28 Wilczek P., Erazm Otwinowski pisarz ariański, Katowice 1994. 29 Wilczek P., Wprowadzenie do lektury [w:] E. Otwinowski, Pisma poetyckie, Warszawa 1999. 30 Ziomek J., Literatura Odrodzenia, Warszawa 1989.