2083-7658 Solaris, Grabiński i Schopenhauer. Podróż do źródeł wyobraźni Lema Solaris, Grabiński and Schopenhauer. A Journey to the Sources of Lem’s Tischner Łukasz author Uniwersytet Jagielloński w Krakowie 03bqmcz70 Correspondence to: Łukasz Tischner lukasz.tischner@uj.edu.pl 15 11 2022 Tom 19 zeszyt 3 2022 393 406 Copyright © 2022 2022 <p><em>Solaris </em>należy do kanonu gatunku fantastyki naukowej, a ściśle do jej wersji wykorzystującej motyw kontaktu z obcym. Choć ma już przeszło 60 lat, nie przestaje fascynować kolejnych pokoleń czytelników. Czy wynika to z faktu, że otacza ją nimb nowoczesności i postępu technologicznego? Problem podboju kosmosu i zgłębiania jego tajemnic wciąż należy do kategorii fantastyki naukowej, postrzeganej jako namysł nad scenariuszami przyszłości. Sprawa jest jednak bardziej złożona, bo powieść jest jednocześnie zanurzona w futurologii i „retro”. W tekście pojawiają się zaskakujące inspiracje, które karmiły wyobraźnię Lema – opowiadanie Stefana Grabińskiego <em>Kochanka Szamoty </em>oraz niektóre filozoficzne idee Arthura Schopenhauera. Wpływy te wydają się zaskakujące, ponieważ nie pasują do popularnego wizerunku Lema jako zwolennika naturalizmu filozoficznego i antyromantycznego „mózgowca”. Autor sugeruje, że <em>Solaris </em>odniosło sukces, ponieważ jest jednocześnie futurystyczne i dobrze zakorzenione w tradycji.</p> 1 Buczyńska-Garewicz H., Prawda i złudzenie. Esej o myśleniu, Kraków 2008. 2 Copleston F., Historia filozofii. Od Fichtego do Nietzschego, t. VII, tłum. J. Łoziński, Warszawa 1995. 3 Csicsery-Ronay I., Jr., Książka jest Obcym: o pewnych i niepewnych interpretacjach „Solaris” Stanisława Lema, tłum. T. Rachwał [w:] Lem w oczach krytyki światowej, wybór i oprac. J. Jarzębski, Kraków 1989. 4 Csicsery-Ronay I., Jr., Modelowanie Chaosfery: Stanisława Lema rozmowy z obcymi, „Teksty Drugie” 1992, nr 3. 5 Gajewska A., Stanisław Lem. Wypędzony z Wysokiego Zamku. Biografia, Kraków 2021. 6 Huculak Ł., Berkeley na Solaris, „QUART Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki UWr” 2015, nr 3–4 (37–38). 7 Hutnikiewicz A., Stefan Grabiński i jego dziwna opowieść[w:] S. Grabiński, Utwory wybrane, t. 1, Kraków 1980. 8 Hutnikiewicz A., Twórczośćliteracka Stefana Grabińskiego (1887–1936), Toruń 1959. 9 Jarzębski J., Lustro (posłowie) [w:] S. Lem, Solaris, Kraków 2015. 10 Jarzębski J., Wszechświat Lema, Kraków 2002. 11 Jonas H., Idea Boga po Auschwitz, tłum. G. Sowinski, wstęp J.A. Kłoczowski, Kraków 2003. 12 Jonas H., The Concept of God after Auschwitz: A Jewish Voice, „The Journal of Religion” 1987, Vol. 67, No. 1 – January. 13 Kłosińska K., Stefana Grabińskiego „Kochanka Szamoty”, czyli o tym, jak mężczyzna rodzi kobietę[w:] tejże, Fantazmaty. Grabiński – Prus – Zapolska, Katowice 2004. 14 Lem S., „Diabeł”i arcydzieło, „Miesięcznik Literacki” 1968, nr 3. 15 Lem S., Solaris. „Niezwyciężony”, Kraków 1968. 16 Lem S., Posłowie do „Niesamowitych opowieści” S. Grabińskiego [w:] tegoż, Moj pogląd na literaturę, Kraków 2003. 17 Lovejoy A.O., Wielki łańcuch bytu. Studium z dziejów idei, tłum. A. Przybysławski, Warszawa 1999. 18 Platon, Timajos [w:] tegoż, Timajos, Kritias, tłum. P. Siwek, Warszawa 1986. 19 Safranski R., Schopenhauer. Dzikie czasy filozofii, tłum. M. Falkowski, Warszawa 2008. 20 Schopenhauer A., Zarys historii nauki o Idealnym i Realnym, „Principia”, X–XI 1994. 21 Schopenhauer A., Świat jako wola i przedstawienie, t. 1, tłum. J. Garewicz, Warszawa 1994. 22 Schopenhauer A., Świat jako wola i przedstawienie, t. 2, tłum. J. Garewicz, Warszawa 1996. 23 Siewierski H., Jeszcze o „ateizmie” Lema, ale i o urokach „nagiej wiary” [w:] Literatura a religia. Wyzwania epoki świeckiej, t. 2, red. A. Bielak, Ł. Tischner, Kraków 2020. 24 Stala M., Fragmenty lunarne. Szkice o obecności księżyca w poezji polskiej od schyłku XIX do początku XXI wieku wraz z małąantologiąksiężycowych wierszy poetów Zachodu, Kraków 2021. 25 Szpakowska M., Schopenhauerowska antropologia Stanisława Lema [w:] Stanisław Lem. Pisarz, myśliciel, człowiek, red. J. Jarzębski, A. Sulikowski, Kraków 2003.