2083-7658 Nieusłyszane pożegnanie. Nasze zwierzęta jako autonomizacja twórcza Anny Iwaszkiewiczowej Unheard goodbye. Our Animals as a creative autonomization of Anna Iwaszkiewicz Perkowska Eliza author Uniwersytet Gdański 011dv8m48 Correspondence to: Eliza Perkowska eliza.pwska@phdstud.ug.edu.pl 22 05 2026 Tom 23, Zeszyt 1 2026 98 111 Copyright © 2026 2026 <p>Artykuł poświęcony jest analizie książki <em>Nasze zwierzęta </em>Anny Iwaszkiewiczowej jako dziełu dotychczas marginalizowanemu, a bardzo ważnemu dla zrozumienia działalności literackiej pisarki. Kluczowym zagadnieniem tekstu jest ukazanie jego polemicznego wymiaru – zarówno wobec pisarstwa Jarosława Iwaszkiewicza, jak i dominującej w czasie powstania książki antropocentrycznej narracji dotyczącej zwierząt. Analiza podkreśla znaczenie książki jako gestu samostanowienia twórczego autorki, której opowiadania – odczytywane dotychczas przede wszystkim jako przeznaczone dla dzieci – kryją w sobie wielopoziomową refleksję na temat starości, przemijania i wspólnoty międzygatunkowej.</p> 1 Adams C.J., The Sexual Politics of Meat, New York 1990. 2 Audycja radiowa w Polskim Radiu z 12.06.2015, zapis audio dostępny online: https://www.polskieradio.pl/8/3866/artykul/1459888,u-iwaszkiewiczow-zwierzeta-byly-osobami. 3 Bakke M., Bio-transfiguracje: sztuka i estetyka posthumanizmu, Poznań 2010. 4 Baratay E., Zwierzęcy punkt widzenia. Inna wersja historii, tłum. P. Tarasewicz, Gdańsk 2014. 5 Baratay E., Zwierzęta w okopach. Zapomniane historie, tłum. B. Brzezicka, Gdańsk 2017. 6 Barcz A., Posthumanizm i jego zwierzęce odgłosy w literaturze, „Teksty Drugie” 2013, nr 1–2. 7 Bednarczuk M., Gdzie jest dom w „Ogrodach” Iwaszkiewicza?, „Anthropos” 2011, nr 16–17. 8 Czytanie menażerii. Zwierzęta w literaturze dziecięcej, młodzieżowej i fantastycznej, red. A Mik, P. Pokora, M. Skawera, Warszawa 2016. 9 Goriczewa T., Święte zwierzęta ( fragmenty), „Zoophilologica” 2017, nr 3. 10 Haraway D., Manifest gatunków stowarzyszonych, tłum. na podst. D. Haraway, The Companion Species Manifesto: Dogs, People and Significant Otherness, Chicago 2003, dostępne online: http://ewa.home.amu.edu.pl/Haraway,%20Manifest%20gatunkow%20stowarzyszonych.pdf [dostęp: 25.04.2025]. 11 Haraway D., When Species Meet, Minneapolis 2008. 12 Iwaszkiewicz I., Wstęp [w:] A. Iwaszkiewiczowa, Nasze zwierzęta, Warszawa 1978. 13 Iwaszkiewicz J., Dzienniki 1964–1980, oprac. i przypisy A. i R. Papiescy, Warszawa 2011. 14 Iwaszkiewiczowa A., Dzienniki i wspomnienia, Warszawa 2012. 15 Jarosz D., Zwierzęta jako przedmiot opresji w Polsce w latach 1945–1970: w poszukiwaniu głównych pól badawczych, „Polska 1944/45–1989” 2021, nr 19. 16 Kobyliński S., Humor u Jarosława Iwaszkiewicza, „Twórczość” 1980, nr 2 (415). 17 Kobyliński S., Towarzystwo kotka, „Nowe Książki” 1977, nr 15. 18 Kwiecień A., Zwierzęce cmentarze jako miejsca performansu kulturowego, „Zoophilologica” 2019, nr 5. 19 Latour B., Splatając na nowo to, co społeczne. Wprowadzenie do teorii aktora-sieci, tłum. A. Derra, K. Abriszewski, Kraków 2010. 20 Legeżyńska A., Poeta permanentnie elegijny: Jarosław Iwaszkiewicz [w:] tejże, Gest pożegnania. Szkice i poetyckiej świadomości elegijno-ironicznej, Poznań 1999. 21 Lestel D., Myśleć sierścią. Zwierzęcość w perspektywie drugoosobowej [w:] Zwierzęta i ich ludzie. Zmierzch antropocentrycznego paradygmatu, red. A. Barcz, D. Łagodzka, Warszawa 2015. 22 List Elżbiety i Zygmunta Kolanowskich do Anny Iwaszkiewiczowej, b.d., archiwum Muzeum im. A. i J. Iwaszkiewiczów w Stawisku, nr inwent. 324. 23 List Ireny Kubickiej do Anny Iwaszkiewiczowej, b.d., archiwum Muzeum im. A. i J. Iwaszkiewiczów w Stawisku, nr inwent. 325. 24 List Janusza Miliszewskiego do Anny Iwaszkiewiczowej, z 17 VI 1979, archiwum Muzeum im. A. i J. Iwaszkiewiczów w Stawisku, nr inwent. 330. 25 List Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami do Anny Iwaszkiewiczowej, archiwum Muzeum im. A. i J. Iwaszkiewiczów w Stawisku, nr inwent. 338. 26 Listy Anny Iwaszkiewiczowej do Ireny Kramsztykowej z lat 1945–1979, archiwum Muzeum im. A. i J. Iwaszkiewiczów w Stawisku, nr inwent. 1070 –1072. 27 Listy Anny Iwaszkiewiczowej do Jarosława Iwaszkiewicza, z lat 1957–1979, archiwum Muzeum im. A. i J. Iwaszkiewiczów w Stawisku, nr inwent. 310 –314. 28 Łagodzki A., Zezwierzęcenie, zwierzątko i animalizacja języka [w:] Zwierzęta i ich ludzie. Zmierzch antropocentrycznego paradygmatu, red. A. Barcz, D. Łagodzka, Warszawa 2015. 29 Okopień J., Tego nie dowiecie się w szkole, „Życie Literackie” 1979, nr 10. 30 Obrąpalska G., Ludzie z drugiego rzędu – Zosia, „Twórczość” 2018, nr 2. 31 Papuzińska J., Autobiografia zwierzętami pisana [w:] Anna Iwaszkiewiczowa – w setną rocznicę urodzin, red. A. Brodzka i in., Podkowa Leśna 1997. 32 Pręgowski M.P., „Największy, najukochańszy”. Ostatnie pożegnanie opiekunów z psami [w:] Pies też człowiek? Relacje psów i ludzi we współczesnej Polsce, red. M.P. Pręgowski, J. Włodarczyk, Gdańsk 2014. 33 Romaniuk R., Pieski [w:] tegoż, Inne życie. Biografia Jarosława Iwaszkiewicza, t. 2, Warszawa 2017. 34 Singer P., Wyzwolenie zwierząt, tłum. A. Anichniewicz, A. Szczęsna, Warszawa 2004. 35 Sowińska B., Nie tylko dla dzieci…, „Życie Warszawy” 1979, nr 124. 36 Spotkać Iwaszkiewicza. Nie-biografie, red. A. Król, Warszawa 2014. 37 Wolfe C., Animal studies, dyscyplinarność i (post)humanizm, tłum. K. Krasuska, „Teksty Drugie” 2013, nr 1–2. 38 Woźnowski W., Bajka w literaturze polskiego Oświecenia, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” 1974, z. 28. 39 XY, Serce pełne zwierząt [recenzja], „Nowe Książki” 1979, nr 12. 40 Zaworska H., Wyspy, „Twórczość” 1974, nr 6. 41 Zwierzęta, gender, kultura. Perspektywa etyczna, ekologiczna i krytyczna, red. A. Barcz, M. Dąbrowska, Lublin 2014.