2081-4488 Wstąpienie Polski do Unii Europejskiej a sytuacja grupy etnicznej. Dwie ormiańskie diaspory – dwa społeczne światy Poland’s accession to the European Union and the situation of the ethnic group. Two Armenian diasporas – two social worlds Nowicka Ewa author Uniwersytet Civitas Uniwersytet Warszawski 039bjqg32 Correspondence to: Ewa Nowicka ewa.nowicka@civitas.edu.pl 12 05 2026 Nr 1 (199) 2026 (LII) 53 68 Copyright © 2026 2026 <p>Artykuł jest poświęcony zmianom, jakie przyniosło wstąpienie Polski do Unii Europejskiej 20 lat temu dwóm ormiańskim zbiorowościom zamieszkałym w naszym kraju. Reakcja na integrację Polski z UE była wśród Ormian z konieczności zróżnicowana, a to ze względu na ich podział na dwie, głęboko odmienne grupy, które określam jako odrębne diaspory o względnie niewielkich wzajemnych kontaktach. Jedna to członkowie zasiedziałej i zasymilowanej kulturowo ormiańskiej mniejszości narodowej, druga to zbiorowość imigrantów z niepodległej Armenii przybyłych w ciągu ostatnich trzech dekad. Polska kultura, gospodarka i organizacja politycznoprawna w różnym stopniu i w odmienny sposób odcisnęły się na życiu obu zbiorowości. Materiał empiryczny wykorzystany w artykule do analiz składa się z 30 zapisów wywiadów pogłębionych oraz kilkunastu sprawozdań z obserwacji uczestniczących przeprowadzonych w trakcie świeckich i religijnych uroczystości.</p> 1 Arutiunov, S.A. (2002), The diaspora as a process. Anthropology &amp; Archeology of Eurasia, 41(1), 89–96. 2 Bloxham D. (2005), The Great Game Genocide. Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians, Oxford-New York. 3 CBOS (2005), Tożsamość narodowa Polaków oraz postrzeganie mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce – komunikat z badań, BS/84/2005 4 CBOS (2016), Praca obcokrajowców w Polsce, Komunikat z badań NR 177/2016 5 ÇEVİK-ERSAYDI, B.S. (2011), The Armenian Diaspora and the Need for the „Other”. Gazi Akademik Bakış, 5(9), 93–107. 6 Clifford, J. (2020). Varieties of indigenous experience: Diasporas, homelands, sovereignties. In: Indigenous experience today (pp. 197–223). Routledge. 7 Cohen R. (2008), Global Diasporas. An introduction, London-New York. 8 Derlicki, J. (2013), Między diasporą a mniejszością etniczną i narodową. Kilka uwag na marginesie badań nie tylko polonijnych. Etnografia Polska, 57(1-2), 63–83. 9 Diłanian-Pinkowicz, K. (2023), Nascent narratives of Armenian remembrance: The Armenian genocide reflected in the Armenian-American press. Ethnicities, 23(3), 449–474. 10 Dolińska K. (2011), Dwie odsłony wielokulturowości a problem społecznego doświadczania różnicy, w: Śliz A., Szczepański M. S. (red.), Wielokulturowość – konflikt czy koegzystencja? Warszawa: IFiS PAN. 11 Dolińska K., Makaro J. (red.), (2021), Wielokulturowość polskich miast. Teoria, praktyka, polityka, Kraków: Nomos. 12 Ekumenizm.pl (2008), „Jestem Polką / Jestem Polakiem”. ekumenizm.pl, 3 stycznia 2008. https://www.ekumenizm.pl/ekumenizm/jestem-polka-jestem-polakiem/. (dostęp: 24.05.2024) 13 Firlit-Fesnak G., Łotocki Ł. (red.), (2008), Czym chata bogata...: pomoc dla cudzoziemców poszukujących ochrony w Polsce w świetle badań społeczności i instytucji lokalnych. Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. 14 Fish, S. (1997), Boutique multiculturalism, or why liberals are incapable of thinking about hate speech. Critical inquiry, 23(2), 378–395. 15 Friedman J. (2005), Diasporization, Globalization and Cosmopolitan Discourse, in: Homelands and diasporas: holy lands and other places (140–165). Stanford University Press. 16 Grigoryan A., Khachatryan K. (2022), Remittances and emigration intentions: Evidence from Armenia. International Migration, 60(6), s. 198–234. 17 Graczyk L. (2005), Wędrowanie ku tożsamości. Podróż Ormian polskich w „ponowoczesnych” czasach. Sprawy Narodowościowe (27), 185–193. 18 Grzegrzółka E. (2013), Organizacje migranckie w Polsce: Działalność i potrzeby, Warszawa: Stowarzyszenie Interwencji Prawnej. 19 GUS (2023) Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2021, Warszawa. 20 GUS 2018 Zezwolenia na pracę cudzoziemców w Polsce w 2017 r. (dostęp: 11.03.2024) https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/opracowania/zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow-w-polsce-w-2017-r-,18,1.html  21 Haroutyunian S. (2020), Cultural translation and the rediscovery of identity: Case study from the Armenian Diaspora. DIASPORE, 12, 307–319. 22 Howakimian A. (2006), Instytucjonalno-prawne uregulowania w zakresie zbrodni ludobójstwa, Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego nr 44/45. 23 Howakimian A. (2006), Instytucjonalno-prawne uregulowania w zakresie zbrodni ludobójstwa, Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego nr 44-45, s. 39–42 24 Kajumowa A. (2007), Tożsamość narodowa Ormian mieszkających w Polsce, Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego, nr 48/49, s. 22–29. 25 Król-Mazur R. (2010), Polscy Ormianie, Polacy ormiańskiego pochodzenia, Ormianie w Polsce – czyli o dylematach i problematyce integracji środowisk ormiańskich, w: Maciejewska M., Graczyk L. (red.). Spis podróżny. Polscy Ormianie, Ormianie w Polsce, s. 17–24 26 Kymlicka W. (2009), Multicultural odysseys: Navigating the new international politics of diversity. OUP Oxford. 27 Kręt P. (2010), Ormianie w Polsce 1989–2008: Zmarnowany potencjał. Praca magisterska napisana pod kierunkiem dr Anny Marii Orla-Bukowskiej. 28 Levy A., Weingrod A. (2005), Homelands and diasporas: holy lands and other places. Stanford University Press. 29 Łotocki Ł. (2005), Mniejszość ormiańska w Polsce. Tożsamość. Ocena społeczeństwa polskiego. Relacje z nowymi migrantami, Raporty Migracyjne, nr 5. Warszawa: Instytut Polityki Społecznej. 30 Machul-Telus B. (2008), Mniejszość ormiańska w Warszawie. Studia Mazowieckie, 4(3). 31 Markowska-Manista U., Machul-Telus B. (2014), Wokół edukacji Ormian w Polsce. Współczesne wyzwania i dylematy, w: Machul-Telus B. (red.), Monografie Mniejszości Narodowych i Etnicznych w Polsce. Ormianie, Warszawa, Wydawnictwo Sejmowa, 177–199. 32 Malicka A. (2017), Status prawny mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce – ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz języku regionalnym. Aktualne problemy ochrony wolności i praw mniejszości w Polsce i na świecie. Wrocław, 55–78. 33 Marciniak T. (2005), Rola kapłana w kształtowaniu tożsamości etnicznej Ormian w Polsce i na Ukrainie. Kultura i Historia 8, s. 86. 34 Marciniak T., Potoniec K. (2008), Integracja społeczna oraz strategie przetrwania uchodźców ormiańskich w Polsce w latach 1992–2008, w: Uchodźcy: teoria i praktyka, (red.) I. Czerniejewska, I. Main, Poznań: Stowarzyszenie Jeden Świat, 111–126. 35 Martirosyan G. (2019), Wybrane aspekty rozwoju przedsiębiorczości Ormian w Polsce, Studia i Prace WNEiZ US, (55), 215–226. 36 Nijakowski L., Łodziński S. (2003), Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce: informator 2003, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe. 37 Nowicka E., Połeć W. (2024), „Starzy Ormianie” i „nowi Ormianie” w Polsce – formy integracji i dane spisu powszechnego, w: Łodziński, S., Dolińska, K., Mobilizacja etniczności: mniejszościowe społeczności narodowe i etniczne w spisie powszechnym ludności i mieszkań w Polsce w 2021 roku, Wydawnictwo Naukowe Scholar, 181–195. 38 Ossowski S. (1967), Analiza socjologiczna pojęcia ojczyzny, Z zagadnień psychologii społecznej. Warszawa: PWN. 39 Oussatcheva M., (2001). Institutions in diaspora: the case of Armenian community in Russia. University of Oxford. Transnational Communities Programme. 40 PAP 2023. https://www.pap.pl/aktualnosci/ambasador-rp-w-armenii-dla-pap-polska-jako-trzeci-kraj-na-swiecie-przekazuje-pomoc (dostęp: 08.02.2024). 41 Payaslian S. (2007), The History of Armenia from the Origins to the Present, New York: Macmillan. 42 Pełczyński G. (2015), Ormianie w XX wieku. Zarys najważniejszych problemów. Acta Politica Polonica, (34), 5–25. 43 Pełczyński G. (2019), Ormianie polscy wobec Armenii i diaspory, Our Europe Ethnography – Ethnology – Anthropology of Culture, 8, 31–36. 44 Piaskowski P. (2005), Kwestia ormiańska w stosunkach międzynarodowych w kontekście schyłku i upadku Imperium Osmańskiego 1878–1923, Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego, nr 42–43, s. 20–21. 45 Pudło K.M. (2021), Refleksje o Ormianach polskich na marginesie pracy „Ormiańska Polska”. Lehahayer, 8, 239–248. 46 Sadowski A. (2019), Państwo narodowe a społeczeństwo wielokulturowe, Nauka, 3, 41–57. 47 Safran W. (1991), Diasporas in modern societies: Myths of homeland and return. Diaspora: A Journal of Transnational Studies, 1(1), 83–99. 48 Stopka K. (2010), Ormianie, w: Kopczyński M., Tygielski W., Pod wspólnym niebem. Narody dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa: Muzeum Historii Polski, Bellona SA, s. 115–133. 49 Szymańska-Matusiewicz G. (2012), Abolicja jako element polskiej polityki migracyjnej, Infos zagadnienia społeczno-gospodarcze 19(33), 1–4. 50 Ternon Y. (2005), Ormianie: Historia Zapomnianego Ludobójstwa, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. 51 Zakrzewska-Dubasowa M. (1990), Historia Armenii, Wrocław-Warszawa-Kraków: Ossolineum. 52 Zamojski J.E. (2002), Zjawisko historyczne w dobie współczesnej (XX–XXI wiek), Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, nr 65, s. 10.