3072-2675 Pomorska Szkoła Wyższa w Starogardzie Gdańskim Administrowanie służbą zdrowia w okresie działalności Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego i Tymczasowego Rządu Rzeczypospolitej Polskiej (lipiec 1944–czerwiec 1945) Administration of health service during the period of the polish committee of national liberation and the provisional government of the republic of poland (july 1944–june 1945) Sikorski Tomasz author Uniwersytet Szczeciński 05vmz5070 Correspondence to: Tomasz Sikorski tomasz.sikorski@usz.edu.pl 30 12 2025 1 2025 27 45 Copyright © 2025 2025 W artykule dokonano analizy procesu administrowania służbą zdrowia i szeroko rozumianej polityki zdrowotnej w pionierskim okresie Polski Ludowej, tj. działalności Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (21 lipiec–31 grudzień 1944), a następnie Tymczasowego Rządu Rzeczypospolitej Polskiej (31 grudzień 1944–28 czerwiec 1945). Skupiono się przede wszystkim na formalno-prawnym i instytucjonalnym charakterze rodzącej się po zakończeniu wojny służby zdrowia, tj. organach, instytucjach i placówkach odpowiedzialnych za szeroko rozumianą politykę zdrowotną. Osobnym, nie mniej ważnym problemem było ukazanie programowanej/postulowanej „demokratyzacji lecznictwa” z uwzględnieniem tak zmodyfikowanych doświadczeń II Rzeczypospolitej (model „wielosektorowości”), jak i implementacji wzorców sowieckich (model Nikołaja Siemaszki). Przyjęte w latach 1944–1945 rozwiązania pomimo mankamentów, niedostatków i luk, jakie zawierały, zamykały pierwszy etap tworzenia regulacji instytucjonalno-prawnych dotyczących organizacji służby zdrowia w Polsce Ludowej. W latach następnych poddano je kolejnym modyfikacjom zmierzającym do centralizacji, upaństwowienia służby zdrowia według wzorców sowieckich, z zachowaniem jednak polskiej specyfiki. 1 [Red.], Medycyna społeczna, „Przegląd Lekarski” 1945, nr 3-4. 2 [Red], Powszechna służba zdrowia, „Przegląd Lekarski” 1945, nr 11-12. 3 Brzeziński Z. J., Marcin Kacprzak (1988–1968), „Nauka Polska” 1969, nr 1. 4 Brzeziński Z. J., Marcin Kacprzak, „Nauka Polska” 1967, nr 1. 5 Cienciara D., Muszyńska J., Marcin Kacprzak (1888–1968) – nom omnis moriar, „Przegląd Epidemiologiczny” 2012, nr 66. 6 Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 21 sierpnia 1944 r. o trybie powołania władz administracji ogólnej I-ej i II-ej instancji, „Dziennik Ustaw” 1944 nr 2 poz. 8. 7 Dekret z 11 kwietnia 1945 r. O podziale Ministerstwa Pracy, Opieki Społecznej i Zdrowia, „Dziennik Ustaw” 1945, nr 12, poz. 63. 8 Demel M., Kacprzak Marcin, [w:] Z dziejów promocji zdrowia w Polsce, tom 1-2, Kraków 2000. 9 Giza S., Litwin Franciszek, [w:] Polski Słownik Biograficzny, Wrocław–Warszawa–Kraków 1972, t. 17. 10 Grata P., Na drodze do publicznej służby zdrowia. Meandry polityki zdrowotnej Drugiej Rzeczypospolitej, „Polityka i Społeczeństwo” 2016, nr 3 (14). 11 Grata P., Od Drugiej Rzeczypospolitej do Polski Ludowej. Ewolucja systemu ochrony zdrowia w Polsce w latach 1944–1950, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 2017, t. 15. 12 Grata P., Polityka społeczna Drugiej Rzeczypospolitej. Uwarunkowania – instytucje – działania, Rzeszów 2013. 13 Grata P., Social privileges in the Second Polish Republic, „Studia Historiae Oeconomicae” 2015, z. 33. 14 Hemmerling Z., Franciszek Litwin (1889–1965), „Rocznik Mazowiecki” 1979, nr 7. 15 Idulski J., Kleczkowski B., Leowski J., Organizacja ochrony zdrowia Warszawa 1972. 16 Jach-Męczekalska I., Organizacja Kas Chorych w Drugiej Rzeczypospolitej, „Hygeia Public Health” 2015, nr 1 (50). 17 Jastrzębowski Z., Działalność Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego na rzecz ochrony zdrowia ludności cywilnej wyzwolonych ziem polskich do końca r. 1944, „Zdrowie Publiczne” 1982, t. 93, nr 1-2. 18 Jastrzębowski Z., Kształtowanie się koncepcji społecznej służby zdrowia w Polsce do 1953 roku, Łódź 1986. 19 Jastrzębowski Z., Problemy zabezpieczenia społecznego w okresie działalności PKWN, „Polityka Społeczna” 1984, nr 11. 20 Jastrzębowski Z., Spory o model lecznictwa. Opieka zdrowotna w koncepcjach polskiej polityki społecznej w XIX i XX wieku (do 1948 r.), Łódź 1994. 21 Kasińska H., Ewolucja świadczeń pieniężnych na wypadek choroby, [w:] Problemy rozwoju ubezpieczeń społecznych, red. W. Szubert, J. Loga, Łódź 1982. 22 Kirschner H., Postać Marcina Kacprzaka na tle rozwoju medycyny społecznej w Polsce, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 1988, nr 1. 23 Korczak C., Profesor Marcin Kacprzak, [w:] Higieniści polscy, Warszawa 2000, t. 1. 24 Kozłowska U., Organizacja ochrony zdrowia ludności wiejskiej jako element polityki zdrowotnej państwa w latach 1945–1991, na przykładzie Pomorza Zachodniego, [w:] Ciało, choroby i praktyki lecznicze w różnych kulturach świata, red. B. Płonka-Syroka, Mateusz Dąsal, Wrocław 2021. 25 Kozłowska U., Organizacja zwalczania chorób zakaźnych jako element polityki zdrowotnej państwa na Pomorzu Zachodnim (1944/45–1972), Szczecin 2013. 26 Kozłowska U., Sikorski T., Prawne i instytucjonalne regulacje dotyczące zwalczania chorób zakaźnych w początkach II Rzeczypospolitej (listopad 1918–lipiec 1919), „Klio” 2023, t. 67, nr 3. 27 Kozłowska U., Sikorski T., The implementation of the Soviet healthcare model in ‘People’s Democracy’ countries - the case of post-war Poland (1944–1953), „Social History of Medicine” 2021, vol 34, no 4. 28 Kozłowska U., W poszukiwaniu modelu ochrony zdrowia w powojennej Polsce − od państwowej służby zdrowia do publicznej opieki zdrowotnej (1945–2009), „Przegląd Zachodniopomorski” 2028, z. 3. 29 Kromołowski H., Problematyka bezpieczeństwa zdrowotnego ludności w Polsce w latach 1918–2017 w świetle wybranych reform w systemach ochrony zdrowia, Częstochowa 2017. 30 Krotkiewska L., Rozwój administracji służby zdrowia w PRL, Warszawa 1968. 31 Leowski J., Polityka zdrowotna a zdrowie publiczne, Warszawa 2009. 32 Lutrzykowski A., Ideowo-doktrynalne założenia polityki zdrowotnej w powojennej Polsce i jej normatywna instrumentalizacja, „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne” 2003, z. 5. 33 Łuczak W., Kształtowanie się zasad prawnych socjalistycznego systemu opieki zdrowotnej w PRL, „Archiwum Historii Medycyny” 1974, nr 3. 34 Manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, „Rocznik Lubelski” 1959, nr 2. 35 Matuszewski H., Poździoch S., Medycyna społeczna organizacja ochrony zdrowia, Kraków 1978. 36 Ministerstwo Zdrowia, sygn. 1; sygn. 3; sygn. 4, sygn. 5; sygn. 13; sygn. 19. 37 Mołdawa T., Ludzie Władzy 1944–1991, Warszawa 1991. 38 Morzycki J., Klingberg A.M., Naczelny Nadzwyczajny Komisariat do Walki z Epidemiami w latach 1944–1945, Warszawa 1946. 39 Pacho J. A., Organizacja służby zdrowia w PRL, Warszawa 1964. 40 Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, sygn. XI/2, sygn. XI/5. 41 Poździoch S., Regulacje prawne w dziedzinie zdrowia publicznego w Polsce, [w:] Zdrowie publiczne, red. A. Czupryna, S. Poździoch, A. Ryś, W.C. Włodarczyk, Kraków 2001. 42 Prętki K., Przekształcenia systemu ochrony zdrowia w Polsce po II wojnie światowej, Poznań 2007. 43 Sadowska J., Lecznictwo ubezpieczeniowe w wielosektorowej strukturze opieki zdrowotnej w II Rzeczypospolitej, Łódź 1990. 44 Sadowska J., Zmiany systemowe w służbie zdrowia 1945–1955 (na przykładzie Łodzi), Łódź 2002. 45 Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego, Warszawa 1989. 46 Sprawozdanie z działalności Nadzwyczajnego Komisariatu do Walki z Epidemiami za lata 1944–1945, „Przegląd Epidemiologiczny” 1941, nr 1. 47 Sygit M., Wdowiak L., Wybrane problemy ochrony zdrowia na świecie, Szczecin 1983. 48 Śliwa M., Bolesław Drobner – szkic o działalności politycznej, Kraków 1984. 49 Święcicki M., Instytucje polskiego prawa pracy w latach 1918–1939, Warszawa 1960. 50 Ustawa z dnia 15 czerwca 1939 r. o publicznej służbie zdrowia, „Dziennik Ustaw” 1939 r. nr 54, poz. 342. 51 Ustawa z dnia 28 marca 1933 roku o obowiązkowym ubezpieczeniu społecznym, „Dziennik Ustaw” 1933, nr 51, poz. 396. 52 Wdowiak L., Bojar I., Steć A., Szwiec I., Marcin Kasprzak jako współtwórca idei medycyny społecznej w Polsce, „Zdrowie Publiczne” 2007, nr 1 (117). 53 Więckowska E., Centralny Komitet do walki z durem plamistym (1 sierpień 1919–5 marca 1920), „Przegląd Epidemiologiczny” 1998, t. 52, nr 1-2. 54 Więckowska E., Działalność Naczelnego Nadzwyczajnego Komisariatu do Walki z Epidemiami (1944–1947), „Zdrowie Publiczne” 2002, nr 3 (112). 55 Więckowska E., Udział Naczelnego Nadzwyczajnego Komisariatu do walki z epidemiami w zwalczaniu chorób zakaźnych 1920–1923, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 1996, t. 59, z. 1. 56 Więckowska E., Zwalczanie ostrych chorób zakaźnych w pierwszym roku istnienia Polski niepodległej 1918–1919, „Przegląd Epidemiologiczny” 1999, t. 53, nr 1-2. 57 Więckowska E., Zwalczanie ostrych chorób zakaźnych w Polsce w latach 1944–1950, Wrocław 2001. 58 Włodarczyk W.C., Reforma opieki zdrowotnej w Polsce. Studium polityki zdrowotnej, Kraków 1998. 59 Woch M., Instytucje kształtujące system opieki zdrowotnej w Polsce (Analiza prawno-porównawcza lat 1918–2004), Warszawa 2012.