2451-3202 Okoliczności powstania Słowniczka wyrazów psychijatrycznych… Stanisława Janikowskiego z 1880 roku The Origins of the 1880 Edition of Stanisław Janikowski’s Słowniczek wyrazów psychijatrycznych… Jankowiak Lucyna Agnieszka author Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk Correspondence to: Lucyna Agnieszka Jankowiak lucyna.jankowiak@ispan.edu.pl 30 09 2025 24 (2025) 2025 189 225 Copyright © 2025 2025 Na początku 1880 roku ukazał się w Krakowie <em>Słowniczek wyrazów psychijatrycznych</em>… Stanisława Janikowskiego. Liczył zaledwie 16 stron i rejestrował 531 artykułów hasłowych. Wydanie tego leksykonu przekładowego, gromadzącego obok polskiej leksyki również terminologię łacińską, francuską, niemiecką, angielską, stanowi ważny etap w kształtowaniu się polskiej terminologii psychiatrycznej. <em>Słowniczek wyrazów psychijatrycznych</em>… pokazuje bowiem etap przejściowy w rozwoju polskiej terminologii psychiatrycznej, zmierzający do opracowania przez medyczną szkołę krakowską oficjalnej polskiej terminologii psychiatrycznej. <em>Słowniczek wyrazów psychijatrycznych</em>… poprzedzał wydanie najważniejszego drukowanego leksykonu medycznego XIX wieku, czyli <em>Słownika terminologii lekarskiej polskiej </em>Stanisława Janikowskiego, Józefa Oettingera i Aleksandra Kremera z roku 1881. Autorzy leksykonu z 1881 roku zdecydowali o opublikowaniu najpierw materiału językowego z jednego działu ówczesnej medycyny – w ich ocenie najtrudniejszego pod względem terminologicznym. Te problemy terminologiczne wynikały m.in. z faktu dynamicznego rozwoju ówczesnej psychiatrii, jej wyodrębniania się jako samodzielnego działu ówczesnej medycyny oraz istnienia różnych koncepcji badawczych. Wydanie <em>Słowniczka wyrazów psychijatrycznych</em>… zapowiedziane było w prasie lekarskiej. Z kolei jego opublikowanie wywołało dyskusję zarówno nad budową słownika, jak i zawartą w nim terminologią. 1 Baranowski, Włodzimierz 1962–1964: Janikowski Stanisław. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 10, z. 5. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 520–521. 2 Bilikiewicz, Adam 1993: Janikowski Andrzej. [W:] Stanisław Pużyński (red.), Leksykon psychiatrii. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, ss. 181–182. 3 Bilikiewicz, Adam; Jaroszewski, Zdzisław; Nasierowski, Tadeusz 2002: Historia psychiatrii polskiej. [W:] Adam Bilikiewicz, Janusz Rybakowski (red.), Psychiatria w Polsce. Gdańsk: Via Medica, ss. 1–13. 4 Bilikiewicz, Tadeusz; Gallus, Jan 1962: Psychiatria polska na tle dziejowym. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich. 5 Bilikiewicz, Tadeusz; Łyskanowski, Marcin 1964: Psychiatria na łamach ,,Przeglądu Lekarskiego” na przestrzeni stulecia 1862–1962. Przegląd Lekarski 20(4/5), ss. 265–267. 6 Blumenstok, Leon 1879a: Dr. A. Rothe (w Warszawie): Psychopathologia forensis czyli nauka o chorobach umysłowych w zastosowaniu do sądownictwa, a w szczególności do praw obowiązujących w król. Polskiém i w Galicyi. Kraków 1879, in 8vo, str. VI. i 181. Wydanie stowarzyszenia do wydawnictwa dzieł lek. polskich w Krakowie. Przegląd Lekarski 18(40), ss. 469–470. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=253664 (dostęp: 1.05.2025). 7 Blumenstok, Leon 1879b: [odpowiedź na artykuł Stanisława Janikowskiego zamieszczony w Przeglądzie Lekarskim 1879, 18(42), ss. 498–499]. Przegląd Lekarski 18(42), s. 499. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=253664 (dostęp: 1.05.2025). 8 Blumenstok, Leon 1880: [ocena „Słowniczka wyrazów psychijatrycznych”]. Przegląd Lekarski 19(11), ss. 159–160. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/266774/edition/254721/content? (dostęp: 1.05.2025). 9 Bobrowska-Nowak, Wanda 1971: Pionierzy psychologii naukowej w Polsce. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. 10 Bodzoń, Anna; Lisiewicz, Jerzy 1978: Oettinger Józef. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 23, z. 5. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 584–586. 11 Bojczuk, Hanna 2005: Kronika Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego w latach 1820–1915. [W:] Zofia Podgórska-Klawe (red.), Towarzystwo Lekarskie Warszawskie 1820–2005. Cz. 1: 1820–1917. Warszawa: Towarzystwo Lekarskie Warszawskie, ss. 111–356. 12 Brzezicki, Eugeniusz 1964: Historia katedry neurologii i psychiatrii. [W:] Sześćsetlecie medycyny krakowskiej. T. 2: Historia katedr w sześćsetlecie Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, ss. 567–583. 13 Brzeziński, Tadeusz (red.) 2004: Historia medycyny. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL. 14 Chełchowski, Kazimierz 1897: Wykaz oryginalnych prac lekarskich polskich za czas od r. 1831 do 1890 włącznie. Warszawa: Druk K. Kowalewskiego. 15 Chojna, Jan W. 1981: Pląskowski Romuald. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 26, z. 5. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 705–706. 16 Chomętowski, Stanisław 1865a: [sprawozdanie z posiedzenia Oddziału Chorób Umysłowych, Nerwowych i Psychiatryi Sądowej z 14.12.1864]. Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego, ser. 4, t. 7(53), ss. 463–466. 17 Chomętowski, Stanisław 1865b [sprawozdanie z posiedzenia Oddziału Chorób Umysłowych, Nerwowych i Psychiatryi Sądowej z 11.01.1865]. Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego, ser. 4, t. 8(54), ss. 140–143. 18 Chomętowski, Stanisław 1867: [sprawozdanie z posiedzenia Oddziału Chorób Umysłowych i Psychiatryi Sądowej z 11.06.1866]. Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego, ser. 5, t. 2(58), ss. 295–299. 19 Ciechanowski, Stanisław 1936: Browicz Tadeusz. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 2, z. 4. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, ss. 475–476. 20 Domański, Cezary W. 2008: Zapomniany inspirator. Théodule Armand Ribot i recepcja jego poglądów psychologicznych w Polsce na przełomie XIX i XX wieku. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. 21 Domański, Cezary W. 2010: Historia psychologii w Polsce. Stan badań i perspektywy rozwoju. Kwartalnik Historii Nauki i Techniki 55(1), ss. 153–170. 22 Domański, Cezary W. 2013–2014: Kazimierz Szwykowski. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 49. Kraków: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego SOCIETAS VISTULANA, ss. 506–507. 23 Domański, Cezary W. 2018: Historia psychologii w Europie Środkowej. Badacze, inspiracje i koncepcje. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. 24 Gawleńska, Krystyna; Derebas, Hubert 2022: Analiza staropolskich zielników w kontekście oddziaływania na stan psychiczny człowieka. [W:] Barbara Wasiewicz (red), Polskie herbaria renesansowe jako źródło wiedzy medycznej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, ss. 163–203. 25 Giedroyć, Franciszek 1919: Jak się rozwijało mianownictwo lekarskie polskie. Gazeta Lekarska 53(19), ss. 220–224; 53(20), ss. 237–242; 53(21), ss. 254–259. 26 Grabowski, Kazimierz 1887: Spis prac zawartych w 25 rocznikach Przeglądu Lekarskiego 1862–1886. Kraków: Nakładem Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego. URL: https://polona.pl/preview/605dde4d-5407-42f5-89ff-43d6d4c89dad (dostęp: 1.05.2025). 27 Herczyńska, Grażyna 2001: Formowanie się środowiska psychiatrów w zaborze rosyjskim w II połowie XIX wieku. Postępy Psychiatrii i Neurologii 10, ss. 395–400. 28 Herczyńska, Grażyna 2021: Romuald Pląskowski 1821–1896. [W:] Grażyna Herczyńska, Twórcy współczesnej psychiatrii. Sylwetki polskich psychiatrów XIX i pierwszej połowy XX wieku. Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii, ss. 75–82. 29 Herman, Eufemiusz Józef 1975: Historia neurologii polskiej. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo. 30 Janikowski, Stanisław 1869: Biblioteka umiejętności lekarskich. Psychiatrya przez Dra R. Pląskowskiego, Prof. nadzw. w Szkole Głównej Warszawskiej. Zeszyt pierwszy. Część ogólna. Warszawa, w Drukarni Gazety Polskiej. 1868, (224 stron w 8ce.). Przegląd Lekarski 8(40), ss. 321–322; 8(41), ss. 331–332; 8(42), ss. 338–339. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/258933/ (dostęp: 1.05.2025). 31 Janikowski, Stanisław 1879: [List – odpowiedź na artykuł Leona Blumenstoka zamieszczony w Przeglądzie Lekarskim 1879, 18(40), ss. 469–470]. Przegląd Lekarski 18(42), ss. 498–499. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=253664 (dostęp: 1.05.2025). 32 Janikowski, Stanisław 1880a: Słowniczek wyrazów psychijatrycznych obejmujący: tłómaczenie polskie wyrazów łacińskich, niemieckich, francuzkich i niektórych angielskich. Kraków: Nakładem Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego W drukarni Fr. Pobudkiewicza w dzierżawie A. Koziańskiego. 33 Janikowski, Stanisław 1880b: W sprawie słowniczka wyrazów psychijatrycznych, omówionego w Numerze ostatnim. Przegląd Lekarski 19(12), s. 171. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/266774/edition/254721/content? (dostęp: 1.05.2025). 34 Janikowski, Stanisław 1880c: [List]. Przegląd Lekarski 19(34), ss. 451–452. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/266774/edition/254721/content? (dostęp: 1.05.2025). 35 Jankowiak, Lucyna Agnieszka 2005: Słownictwo medyczne Stefana Falimirza. T. 1: Początki polskiej renesansowej terminologii medycznej. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy. 36 Jankowiak, Lucyna Agnieszka 2006: Słownictwo medyczne Stefana Falimirza. T. 2: Słownik. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy. 37 Jankowiak, Lucyna Agnieszka 2015: Synonimia w polskiej terminologii medycznej drugiej połowy XIX wieku (na podstawie Słownika terminologii lekarskiej polskiej z 1881 roku). Warszawa: Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Fundacja Slawistyczna. 38 Jankowiak, Lucyna Agnieszka 2022a: „Słownik terminologii lekarskiej polskiej” z 1881 roku jako przedmiot badań historyka języka polskiego. Studia Historiae Scientiarum 21, ss. 181–216, DOI: 10.4467/2543702XSHS.22.005.15971. 39 Jankowiak, Lucyna Agnieszka 2022b: Udział regionów w tworzeniu polskiej terminologii medycznej drugiej połowy XIX wieku. Język Polski 1, ss. 93–107. DOI: https://doi.org/10.31286/JP.01007. 40 Komisyja redakcyjna 1887: [Wstęp]. [W:] Kazimierz Grabowski, Spis prac zawartych w 25 rocznikach Przeglądu Lekarskiego 1862–1886. Kraków: Nakładem Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego, ss. III–X. 41 Komisyja Redakcyjna Przeglądu Lekarskiego 1887: Ćwierć wieku. Przegląd Lekarski 26(1), ss. 1–2. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/262920/edition/250972/content (dostęp: 1.05.2025). 42 Konopka, Stanisław 1977: Polska bibliografia lekarska dziewiętnastego wieku (1801–1900). T. 4. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich. 43 Korzeniowski, Lucjan; Pużyński, Stanisław (red.) 1978: Encyklopedyczny słownik psychiatrii. Wyd. 2 poprawione i rozszerzone. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw lekarskich. 44 Kośmiński, Stanisław 1888: Słownik lekarzów polskich. Warszawa: Nakład autora. 45 Krakowiecka, Ludmiła 1962–1964: Janikowski Andrzej. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 10, z. 5, Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 515–516. 46 Kujawski, Ryszard 2013: Klasyfikacje chorób umysłowych Adolfa Rothego (1832–1903). Postępy Psychiatrii i Neurologii 22(1), ss. 75–85. 47 Kujawski, Ryszard 2017: Polska literatura psychiatryczna do 1918 roku. Psychiatria i Psychoterapia 13(1), ss. 3–29. 48 Kwiatkowska, Magdalena 2011: Warszawskie edycje podręczników medycznych w XIX i na początku XX wieku. Forum Bibliotek Medycznych 4(1(7)), ss. 234–249. 49 Masłowski, Jan 1969: Główne zagadnienia polskiego słownictwa lekarskiego. Psychiatria Polska 4, ss. 491–496. 50 Masłowski, Jan 1977: Polskie słownictwo lekarskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 51 Nasierowski, Tadeusz 2005: Rys historii psychiatrii w Polsce. [W:] Edward Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych po erę Prozacu. Warszawa: WSiP, ss. 359–399. 52 Nasierowski, Tadeusz 2015: Psychiatria. [W:] Wojciech Noszczyk (red.), Dzieje medycyny w Polsce. T. 1: Od czasów najdawniejszych do roku 1914. Warszawa: PZWL, ss. 387–396. 53 Neuman, Brunon 1968: Rys dziejów mianownictwa lekarskiego i jego kryzys współczesny. Archiwum Historii i Filozofii Medycyny 31(2), ss. 193–205. 54 Ostrowska, Teresa 1973: Polskie czasopiśmiennictwo lekarskie w XIX wieku (1800–1900). Zarys historyczno-bibliograficzny. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. 55 Ostrowska, Teresa 1977: Natanson Ludwik. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 22, z. 4. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 605–607. 56 Pieter, Józef 1959: Historia psychologii w zarysie. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”. 57 Pląskowski, Romuald 1868: Psychijatrya. Zeszyt pierwszy, część ogólna. Warszawa: w Drukarni Gazety Polskiej. 58 Podgórska-Klawe, Zofia 2005: Rozwój nauk medycznych w Towarzystwie Lekarskim Warszawskim w latach 1820–1915 w świetle „Pamiętnika Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego”. [W:] Zofia Podgórska-Klawe (red.), Towarzystwo Lekarskie Warszawskie 1820–2005. Cz. 1: 1820–1917. Warszawa: Towarzystwo Lekarskie Warszawskie, ss. 421–618. 59 Rolle, Józef 1864: Choroby umysłowe. Notatki z podróży odbytej w 1858 roku. Część druga. Petersburg: W Drukarni W. Rogalskiego i Spółki. 60 Rzepa, Teresa; Dobroczyński, Bartłomiej 2009: Historia polskiej myśli psychologicznej. Gałązki z drzewa Psyche. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. 61 Rzepa, Teresa; Dobroczyński, Bartłomiej 2019: Historia polskiej myśli psychologicznej. Wydanie nowe. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN SA. 62 Seyda, Bronisław 1973: Dzieje medycyny w zarysie. Wyd. 2 zmienione i poprawione, Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich. 63 Shorter, Edward 2005: Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych po erę Prozacu. Warszawa: WSiP. 64 Skowrońska, Janina 1970: Kremer Aleksander August. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 15, z. 3. Wrocław–Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 265–267. 65 Szarejko, Piotr 1991: Słownik lekarzy polskich XIX wieku. T. 1. Warszawa: Towarzystwo Lekarskie Warszawskie. 66 Szarejko, Piotr 2000: Słownik lekarzy polskich XIX wieku. T. 5. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona. 67 Szumowski, Władysław 2008: Historia medycyny filozoficznie ujęta. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki. 68 Urbanek, Bożena 2010: Kształtowanie się specjalności lekarskich na ziemiach polskich w latach 1860–1914. Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. 69 Wachholz, Leon 1939–1946: Domański Stanisław. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 5, z. 3. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, s. 302. 70 Wasylewski, Tytus 1879: [protokół z posiedzenia Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego z 15.10.1879]. Przegląd Lekarski 18(43), ss. 508–509. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=253664 (dostęp: 1.05.2025). 71 Wąsik, Wiktor 1959–1960: Goldberg Henryk. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 8, z. 3. Wrocław–Kraków–Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, s. 207. 72 Wierzbicki, Romuald 1924: Historia słownictwa lekarskiego polskiego. Archiwum Historii i Filozofii Medycyny 1, ss. 52–70, 163–175, 308–325. 73 Woleński, Jan 2006–2007: Struve Henry. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 44, z. 5. Warszawa–Kraków: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego SOCIETAS VISTULANA, ss. 490–495. 74 Wrzosek, Adam 1911: Rzut oka na rozwój czasopiśmiennictwa lekarskiego polskiego ze szczególnym uwzględnieniem pięćdziesięciolecia „Przeglądu Lekarskiego”. Przegląd Lekarski 28, ss. 437–462. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=256145 (dostęp: 1.05.2025). 75 Wysocka, Felicja 1980: Polska terminologia lekarska do roku 1838. T. 1: Anatomia. Proste prymarne nazwy nie motywowane. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo. 76 Wysocka, Felicja 1994: Polska terminologia lekarska do roku 1838. T. 2: Anatomia. Jednowyrazowe nazwy motywowane. Wrocław: Instytut Języka Polskiego. 77 Wysocka, Felicja 1999: Zarys historii polskiej literatury medycznej i piśmiennictwa medycznego do początków XIX wieku. Piotrków Trybunalski: Wydawnictwo Filii Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego Jana Kochanowskiego. 78 Wysocka, Felicja 2002: Rola Józefa Majera w polskiej leksykografii i leksykologii. [W:] Rita Majkowska (red.), Józef Majer 1808–1899. Materiały z Posiedzenia Naukowego PAU w dniu 19 listopada 1999 r. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, ss. 57–101. 79 Wysocka, Felicja 2007: Polska terminologia lekarska do roku 1838. T. 3: Anatomia. Nazwy dwuwyrazowe. Kraków: Wydawnictwo Lexis. 80 Wysocka, Felicja 2013: Polska terminologia lekarska do roku 1838. T. 4: Anatomia. Nazwy wielowyrazowe. Kraków: Wydawnictwo Lexis. 81 Ziembicki, Witold 1948: Feigel Longin. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 6, z. 4. Kraków: Nakładem Polskiej Akademii Umiejętności, s. 393.