1231-1960 Medykamenty roślinne w walce z chorobami zwierząt hodowlanych na dworach szlacheckich w XVIII wieku Plant medicines in the fight against diseases of farm animals at noblemen's courts in the 18th century Kicińska Urszula author Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Correspondence to: Urszula Kicińska 19 01 2026 Tom 31 (2025) Suplement I 2025 37 63 Copyright © 2026 2026 Artykuł powstał w ramach badań nad projektem finansowanym przez Narodowe Centrum Nauki nr UMO –2021/41/B/HS3/00253 pt. Kobiecy dwór szlachecki w Rzeczypospolitej w czasach saskich. Struktura, ludzie, kultura, funkcje. 2 Apteczka końska z pism najdoskonalszych autorów wyjęta a doświadczeniem utwierdzona. Z przydatkiem figur do anatomii końskiej należących dla pożytku powszechnego do druku podana, Sandomierz 1783, Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu, sygn. SD2028 I, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/568703/edition/480761/content. 3 Apteczka końska z przyłączeniem uwag nad ospicą owiec, oraz przydatkiem figur do anatomii końskiej należących, Warszawa 1796, Pracownia Działu Digitalizacji i Zbiorów Cyfrowych WBP Kielce, sygn. 3050, http://sbc.wbp.kielce.pl/dlibra/publication/48192/edition/47565/content?ref=desc. 4 Apteczka Lekarstw Domowych : Ktore każdy człowiek maiąc w niebytności Medyka snadno zdrowia poratować może : Tak z ziół iako też y z zwierząt bardzo doświadczone, tak dla Ludzi iako y dla bydła, Zebrana i po trzecie przedrukowana, Lublin 1766, IBL PAN sygn. XVIII.1.495, https://rcin.org.pl/dlibra/publication/272606/edition/236010/content. 5 Apteczki końskiej przydatek dla powszechnej wygody wydany, Sandomierz 1786, Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu, sygn. SD2029 I https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/568765/edition/480940/content. 6 Apteka domowa dla poratowania zdrowia potrzebna z autorow roznych zebrana tak też lekarstwa dla koni, bydła i innego drobiu z przydatkiem ciekawych wiadomości za pozwoleniem zwierzchności do druku podana, Poczajów 1788, PAN Biblioteka Kórnicka, sygn. 142137, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/592606/edition/503417/content.  7 Archiwum Państwowe w Lublinie, Archiwum Łopacińskich, sygn. 1954. Haur J.K., Oekonomika ziemiańska generalna punktami partykularnemi, interrogatoryami gospodarskiemi, praktyką miesięczną, modelluszami albo tabulami arythmetycznemi obiasniona, Kraków 1744 r., Biblioteka Kórnicka, sygn. SD XVIII.3.1849, https://polona.pl/item-view/af4a0b9a-edef-428d-ab0d-30b4f158f46f?page=1]. 8 Kalendarz nowy ekonomiczny dla gospodarzów w Koronie w W. Ks. Litewskim na rok 1774. Z przydatkiem różnych i doświadczonych sztuk tak w domowym, jako i w wiejskim gospodarstwie służących, Warszawa 1774, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, sygn. XVIII-12338, https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/140791/edition/72692/content. 9 Kluk K., Zwierząt domowych i dzikich osobliwie kraiowych, historyi naturalney początki i gospodarstwo, t. I; O zwierzętach ssących z figurami, Warszawa 1795, Łowiecka Biblioteka Cyfrowa Krzysztofa Daszkiewicza, sygn. 106, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/286965/edition/236465/content. 10 Kluk K., Zwierząt domowych i dzikich osobliwie kraiowych, historii naturalney początki i gospodarstwo, t. II […] O ptastwie z figurami, w Warszawie 1797, Zakład Narodowy im. Ossolińskich sygn. 7502, https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/26598/edition/24047/content. 11 Kluk K., Zwierząt domowych i dzikich osobliwie kraiowych, historyi naturalney początki i gospodarstwo, t. III […] O gadzie i rybach z figurami, w Warszawie 1798, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, sygn. 7502 https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/26599/edition/24048/content. 12 Kluk K.„ Zwierząt domowych i dzikich osobliwie kraiowych, historii naturalney początki i gospodarstwo, t. IV […] O owadzie i robakach z figurami, w Warszawie 1802; Zakład Narodowy im. Ossolińskich, sygn. 7502 https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/26600/edition/24049/content. 13 François N.P., Dykcyonarz powszechny medyki, chirurgii i sztuki hodowania bydląt, czyli lekarz wiejski, zawierający rozciągłe wiadomości wszystkich części sztuki lekarskiey, dokładne i nayszczególnieysze opisy zażywanych roślin, sposoby ratowania zdrowia ludzkiego i leczenia chorób bydlęcych. Dzieło pożyteczne wszystkim klasom Obywateli i do ich pojętności przystosowane przez Towarzystwo Lekarzów Francuskich. Na język polski przełożone i wielu ważnemi dodatkami powiększone, przez W.K. dawnego w Akademii Krakowskiej Filozofii Doktora i Profesora, t. 3, Warszawa 1788, Biblioteka Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, sygn. 100776. I, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/558989/edition/489490/content. 14 Biretowski P.J., Wiadomość ciekawa, każdemu wielce pożyteczna o skutkach i mocy zbóż wszelkich, jarzyn i ziół różnych, tak ogrodowych jako i polnych. Jakie skutki i pożytki przynoszą człowiekowi w różnych okolicznościach, osobliwie na poratowanie zdrowia ludzkiego służąca z poważnych autorów dla wygody ludzkiej krótko zebrana i najprzód Roku Pańskiego 1769 w Łowiczu wydrukowana a teraz z rozkazu Jaśnie Wielmożnego J. Pana Jana Ordynata Zamoyskiego wojewody podolskiego starosty lubelskiego, rostockiego, kawalera orderów, Orła Białego i S. Stanisława przedrukowana Roku Pańskiego 1772, Zamość Drukarnia Akademicka, Biblioteka Jagiellońska, BJ St. Dr. 588644 I, k. 13, https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/400879/edition/420815/content?ref=aHR0cHM6Ly93d3cuamJjLmJqLnVqLmVkd-S5wbC9kbGlicmEvdmFsdWVzZWFyY2g_YWN0aW9uPUFkdm-FuY2VkU2VhcmNoQWN0aW9uJnR5cGU9LTMmdmFsMT1TdWJqZWN0OiUyMnppbyVDNSU4Mm9sZWN6bmljdHdvJTIy. 16 Anioł-Kwiatkowska J., Rośliny leczące zwierzęta, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1993. 17 Arabas I., Apteczki domowe w polskich dworach szlacheckich. Studium z dziejów kultury zdrowotnej, Wydawnictwa IHN PAN, Warszawa 2006. 18 Badyna P., Obraz rodzimej przyrody dzikiej w kulturze staropolskiej: wybrane zwierzęta łowne w dziełach ks. Krzysztofa Kluka i Jakuba K. Haura, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2013. 19 Baranowski B., Gospodarstwo chłopskie i folwarczne we wschodniej Wielkopolsce w XVIII wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1958. 20 Baranowski B., Chów trzody chlewnej w Łęczyckiem w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku, Wrocław 1959, s. 375–417. 21 Baranowski B, Libiszowska Z., Stan i potrzeby badań nad historią hodowli w Polsce w XVI–XVIII w., Wrocław 1959. 22 Baranowski B., Libiszowska Z., Stan i potrzeby badań nad historią hodowli w Polsce w XVI–XVIII wieku, [w:] Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego, t. 2, red. J. Leskiewiczowa, Zakład im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1959. 23 Baranowski B., Keckowa A., Leskiewiczowa J., W sprawie publikacji instruktarzy gospodarczych, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1956, t. 4, nr 1, s. 87–96. 24 Chruszczyńska J., Pracownie hafciarskie i tkackie założone przez Annę z Sanguszków Radziwiłłową, [w:] Tkaniny artystyczne z wieków XVIII i XIX. Materiały z sesji naukowej w Zamku Królewskim na Wawelu, Kraków 21 marca 1991, red. M. Piwocka, Zamek Królewski na Wawelu, Kraków 1997, s. 89–100. 25 Czapiuk A., Gospodarka w dobrach radziwiłłowskich w XVII wieku w świetle instruktarzy ekonomicznych, [w:] Władza i prestiż. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku, red. J. Urwanowicz, przy współ. E. Dubas-Urwanowicz i P. Guzowskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003, s. 405–410. 26 Drobnik J., Drobnik E., Zestawy ziół z XVIII i XIX wieku, „Farmacja Polska” 2009, t. 65, nr 5, s. 348–355. 27 Inglot S., Z dziejów wsi polskiej i rolnictwa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1986. 28 Jakóbczyk-Gola A., Człowieka zwierzę w dawnej Rzeczypospolitej, https://www.wilanow-palac.pl/czlowiek_a_zwierze_w_dawnej_rzeczypospolitej.html. 29 Kicińska U., Damy Radzynia Podlaskiego i ich zarząd nad gospodarką hodowlaną w dobrach Potockich w XVIII wieku (w druku). 30 Kicińska U., Supplications as a source of the analysis of lives of petty servants at manorial estates in the eighteenth century, [w:] Monarchs’ court – private court, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej, Kraków 2024, s. 135–151. 31 Klećkowska-Nawrot J., Nowaczyk R., Chrószcz A., Janeczek M., Ziołolecznictwo w medycynie weterynaryjnej, [w:] Dawna medycyna i weterynaria. Środowisko a zwierzę, red. M.Z. Felsmann, J. Szarek, M. Felsmann, Muzeum Ziemi Chełmińskiej, Chełmno 2013, s. 217–240. 32 Kolendo-Korczakowa K., Działalność ekonomiczna Anny z Sanguszków Radziwiłłowej – manufaktury hafciarskie w świetle nowych znalezisk, [w:] Dwory magnackie w XVIII wieku. Rola i znaczenie kulturowe, red. T. Kostkiewiczowa, A. Roćko, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2005, s. 193–202. 33 Ksiądz Jan Krzysztof Kluk: pisarz i uczony, red. Z. Wójcik, Muzeum Rolnictwa im. ks. K. Kluka. Instytucja Kultury Województwa Podlaskiego, Ciechanowiec 2012. 34 Kuźnicka B., Ewolucja nauczania farmacji w Polsce w latach 1783–1930, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo PAN, Wrocław–Warszawa–Kraków 1968. 35 Lichocka H., Historia poszukiwania leku w roślinach w Polsce 1800–1856, IHN. PAN, Warszawa 2002. 36 Łonczyńska K., Smoleńska B., Zespoły archiwów magnackich i podworskich jako źródła do dziejów techniki rolnej. Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego, t. III, z. 1, Warszawa 1960, s. 161–198. 37 Ochmański W., Staropolskie herbarze i zielniki jako źródło do dziejów roślin uprawnych, „Studia i materiały z Dziejów Nauki Polskiej” Seria B, 1967, t. 13, s. 11–14. 38 Osowski B., Czeladź dworska i ludzie służący. Nazwy osób związanych z funkcjonowaniem gospodarstwa w XVIII-wiecznych inwentarzach z Wielkopolski, „Gwary Dziś ” 2016, t. 8, s. 167–174. 39 Pankiewicz H., Hanisz K., Apteczki domowe i panny apteczkowe w polskiej rzeczywistości, „Farmacja Polska” 1986, t. 42, s. 166–173. 40 Pawlik S., Hodowla bydła rogatego w Polsce w zarysie, Nakładem Księgarni Gubrynowicza i Syna, Lwów 1925. 41 Perenc A., Historia lecznictwa zwierząt w Polsce, wyd. II, oprac. Millak, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo PAN, Wrocław 1958. 42 Podraza A., Jakub Kazimierz Haur pisarz rolniczy z XVII wieku. Studium z dziejów polskiej literatury rolniczej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków 1961. 43 Polskie instruktarze ekonomiczne z końca XVII i XVIII w., wyd. S. Pawlik, Nakładem Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 1915. 44 Popiołek B., Dobrodziejki i klienci. Specyfika patronatu kobiecego i relacji klientanych w czasach saskich, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie; Warszawa 2020. 45 Popiołek B., Dwór Jadwigi z Jabłonowskich Woroniczowej, kasztelanowej kijowskiej, jako przykład organizacji szlacheckiego dworu kobiecego w XVIII w., [w:] Dwór kobiecy w Rzeczypospolitej XVII i XVIII wieku, red. B. Popiołek, A. Penkała-Jastrzębska, K. Pyzel, Wydawnictwo LIBRON, Kraków 2021, s. 125–154. 46 Popiołek B., Medykamenty roślinne w szlacheckich regestrach zakupów, receptach i poradnikach medycznych w XVIII wieku, „Medycyna Nowożytna. Studia nad Kulturą Medyczną” 2023, t. 29, z. 1, s. 285–311. 47 Popiołek B., Rytuały codzienności. Świat szlacheckiego dworu w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Warszawa 2022. 48 Popiołek B., The courts of Marianna Lubomirska née Bielińska and Joanna von Stein Lubomirska, the wives of the Grand Standard Bearer of the Crown, as an example of a women’s court in Old Poland, “Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2022, t. 70, nr 2, s. 183–200. 49 Raj D., Węglorz J., Leki roślinne w epoce staropolskiej (XVII–XVIII w.), [w:] Lek roślinny – historia i współczesność, red. B. Płonka-Syroka, A. Syroka, K. Sudoł, Oficyna Wydawnicza Arboretum, Wrocław 2012, s. 33–44. 50 Raj D., Węglorz J., Wódka wódce nierówna. Problematyka leczniczych ekstraktów ziołowych w epoce nowożytnej, „Klio. Czasopismo poświęcone dziejom Polski i powszechnym” 2017, t. 43, nr 4, s. 65–80. 51 Roeske W., Kobiety w polskiej farmacji od wieku XVI do czasów współczesnych, „Farmacja Polska” 1975, t. 31, s. 907. 52 Rotkiewicz T., Historia weterynarii i deontologia, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2006. 53 Spólnik A., Nazwy polskich roślin leczniczych w źródłach od XVI–XVIII wieku, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1990. 54 Stojek-Sawicka K., Polskie poradniki medyczne czasów saskich i ich wpływ na kształtowanie się standardu polskiej medycyny, [w:] Przełom nowożytny w nauce europejskiej i jego kontekst społeczno-kulturowy, Arboretum, Wrocław 2004, s. 275–292. 55 Stojek-Sawicka K., Zabiegi lecznicze i środki terapeutyczne w świetle osiemnastowiecznych poradników medycznych. Ze studiów nad świadomością medyczną czasów saskich i stanisławowskich, [w:] Współpraca na polu medycyny między Niemcami i Polakami, red. M. Sachs, B. Płonka-Syroka, F. Dross, Oficyna Wydawnicza Arboretum, Wrocław 2008, s. 277–306. 56 Studnicka-Mariańczyk K., 19th Century Veterinary Expertise and Methods of Treating Animals – in the Light of the Documents from the Archives of the Potocki and the Ostrowski Families of Maluszyn, “Res Historica” 2022, T. 54, s. 219–241. 57 Tarczyński S., Społeczna rola zawodu weterynaryjnego na tle dziejów polskiej weterynarii, „Notatki Płockie” 1976, t. 21, nr 5 (88), s. 9–13. 58 Vigarello G., Historia zdrowia i choroby. Od średniowiecza do współczesności, tłum. z francuskiego M. Szymańska, „Volumen” Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1997. 59 Węglorz J., Metody terapeutyczne stosowane w medycynie nowożytnej na terenach Rzeczypospolitej w XVII i XVIIII w. w kontekście charakterystyki wykorzystanych źródeł, „Historyka. Studia Metodologiczne” 2018, t. 48, s. 95–109. 60 Węglorz J., Zdrowie, choroba i lecznictwo w społeczeństwie Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2015. 61 Zarys historii polskiej weterynarii z podstawami deontologii, red. S. Tarczyński, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990. 62 Zuba K., Aptekarze i apteki w dobrach Radziwiłłów linii nieświeskiej w XVIIII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2001, t. 49, nr 4, s. 345–365. 63 Żabko-Potopowicz A., Dzieje badań nad historią rolnictwa dawnej Rzeczypospolitej oraz Polski porozbiorowej. Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego, t. II, red. J. Leskiewiczowa, Wrocław 1959, s. 7–79.