2451-4993 Kościoły i związki wyznaniowe w Jugosławii wobec Ustawy o prawnym położeniu wspólnot wyznaniowych z dnia 22 maja 1953 Churches and Religious Denominations in Yugoslavia Towards the Act on the Legal Status of Religious Communities of 22 May 1953 Wawryszuk Paweł author Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Correspondence to: Paweł Wawryszuk pawel.wawryszuk@gmail.com 04 12 2025 Tom XXXIV 2025 323 337 Copyright © 2025 2025 Ustawa o prawnym położeniu wspólnot wyznaniowych w Jugosławii była istotnym punktem zwrotnym w polityce państwa wobec religii. Zamykała ona okres brutalnych i często pozaprawnych działań ze strony państwa. Zasadniczą cechą procesu przyjmowania Ustawy było stworzenie wrażenia o jej demokratycznym trybie procedowania, co miało służyć celom propagandowym, skierowanym zarówno na zewnątrz, jak i do własnych obywateli. W specjalnie tworzonych przez władze „komisjach mieszanych” organizowano spotkania z przedstawicielami wszystkich głównych wyznań. Poza Kościołem katolickim, który pozostawał niezależny, władze rozmawiały z mniej bądź bardziej zdominowanymi przez siebie instytucjami religijnymi. Celem niniejszego artykułu jest analiza stanowiska jugosłowiańskich wspólnot wyznaniowych wobec tejże Ustawy. 1 Arhiv Jugoslavije, Savezna komisija za verska pitanja, zespół nr 144. 2 Crkva i država. Dopisivanje i razgovori između predstavnika Katoličke crkve i komunističke državnevlasti u Jugoslaviji, red. M. Akmadža, Vol. 2, 1953–1960, Zagreb 2010. 3 Department of State, USA , Office of the Historian, Foreign Relations of the United States, 1951, Europe: Political and Economic Developments, Volume IV, Part 2, Document 451; URL: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1951v04p2/d451 (dostęp: 7.1.2025). 4 IV kongres Narodnog fronta Jugoslavije (Socijalitičkog saveza radnog naroda Jugoslavvie) 22–25 februara, 1953, Beograd 1953. 5 Akmadža M., Biskupi, komunisti i svećenička udruženja, Zagreb-Sarajevo 2018. 6 Akmadža M., Katolička crkva u komunističkoj Hrvatskoj 1945–1980, Zagreb–Slavonski Brod 2013. 7 Akmadža M., Uzroci prekida diplomatskih odnosa između Vatikana i Jugoslavije 1952. godine, „Croatica Christiana Periodica” 2003, nr 52, s. 171–202. 8 Alexander S., Church and State in Yugoslavia since 1945, Cambridge 1979. 9 Bećirović D., Ibrahim ef. Fejić – prvi reisul-ulema u titovoj Jugoslaviji, „Historijski pogledi” 2019, Vol. II, No. 2, s. 278–299. 10 Bećirović D., Osnivanje, položaj i aktivnosti prvog udruženja službenika Islamske zajednice u socijalističkoj Bosni i Hercegovini, „Historijska misao” 2015, nr 1, s. 207–226. 11 Blažević V., Kontroverze oko osnivanja i djelovanja udruženja katoličkih svećenika Dobri pastir, „Bosna Franciscana” 2002, Vol. 10, No. 17, s. 244–267. 12 Božić M., Neither secular state nor laical Republic? Legal position of religious communities in Communist Yugoslavia: Legal framework analysis, “Pravni zapisi” 2019, Vol. 10, No. 1, s. 40–64, DOI: 10.5937/pravzap0-21203. 13 Branković T., Protestantske zajednice u Jugoslaviji, 1945–1991: društveni i politićki aspekti delovanja, Niš-Beograd 2006. 14 Czekalski T., Brzemię tożsamości. Kościoły prawosławne na Bałkanach w polityce państw komunistycznych w latach 1944–1990, Kraków 2024. 15 Duranović A., Islamska zajednica u Jugoslavenskom socijalizmu, Sarajevo 2021. 16 Flere S., Konfesionalnost i bezkonfesionalnost u Jugoslaviji 1931–1987., „Politička misao” 1990, Vol. XXVIII, No. 3, s. 90–104. 17 Folić Z., Država i vjerske zajednice u Crnoj Gori 1945–1965, Podgorica 2007. 18 Gil D., Prawosławie, historia, naród. Miejsce kultury duchowej w serbskiej tradycji i współczesności, Kraków 2005. 19 Griesser–Pečar T., Cirilmetodijsko društvo katoliških duhovnikov LRS in »ljudska oblast« med najhujšo represijo, „Bogoslovni vestnik” 2017, nr 2, s. 423–437. 20 Ivičević P., About the law on the Legal Status of Religious Communities, “New Yugoslav Law” 1954, Vol. 5, No. 1–2, s. 21–26. 21 Janjić J., Srpska crkva u komunizmu i postkomunizmu (1945–2000), Beograd 2018. 22 Korzeniewska-Wiszniewska M., Polityka władz komunistycznych wobec Serbskiej Cerkwi Prawosławnej w Jugosławii w latach 1945–1980 – zarys problematyki, „Studia Politologica Ucraino-Polona” 2014, nr 4, s. 234–248. 23 Krišto J., Partija, UDBA i svećenička udruženja. UDBin elaborat o Udruženjima i drugi dokumenty, Zagreb 2014. 24 Matošević L., Schumann M., Šeba E., Evolution of a Protestant Theology Institution in Croatia: from Private Church College to University Center, „Occasional Papers on Religion in Eastern Europe” 2023, Vol. 43, Issue 6, Article 4, s. 33–54, DOI: 10.55221/2693-2148.2443. 25 Medyesy L.M., The Reformed Church in Yugoslavia, „Reformed Review” 1987, Vol. 40, No. 2, s. 107–115. 26 Mehta C., The CIA Confronts the Tito-Stalin Split, 1948–1951, „Journal of Cold War Studies” 2011, Vol. 13, No. 1, s. 101–145, DOI: 10.1162/JCWS _a_00070. 27 Mišić S., Serbian Orthodox Church Municipality in Trieste in Yugoslav-Italian Relations 1954–1971, „Balcanica” 2021, No. 52, s. 179–192, DOI: 10.2298/BALC2152179M. 28 Perica V., Balkan Idols: Religion and Nationalism in Yugoslav States, New York 2002. 29 Radić R, Verom protiv vere. Država verske zajednice u Srbiji 1945–1953, Beograd 1995. 30 Radić R., Država i verske zajednice 1945–1970, Vol. 1–2, Beograd 2002. 31 Radić R., Izbor patrijarha Srpske pravoslavne crkve u 20. veku, „Istorija 20. veka” 2009, No. 1, s. 17–37. 32 Ranković A., Za dalje jačanje pravosuđa i zakonitosti, „Komunist” 1951, br. 2–3, s. 6–42. 33 Spehnjak K., Josip Broz Tito’s Visit to Great Britain in 1953, „Review of Croatian History” 2005, Vol. 1, No. 1, s. 273–294. 34 Trogrlić S., Istarska svećenička udruženja – Zbor svećenika sv. Pavla za Istru i Društvo svećenika sv. Ćirila i Metoda u Pazinu (1945.–1952.), „Croatica Christiana Periodica” 2008, nr 61, s. 123–150. 35 Vukman P., The British Foreign Office on the Situation of the Catholic Church in Yugoslavia, 1951–53, “Chronica” 2009, No. 9–10, 203–212. 36 Wawryszuk P., Between the Devil and the Deep Blue Sea: Clergy in Military Service in the Yugoslav People’s Army from the Perspective of the Yugoslav State Security Services (1952–1966), „Journal of Cold War Studies” 2025, Vol. 27, Issue 3. 37 Wawryszuk P., Działalność Państwowej/ Związkowej Komisji ds. Wyznań w Jugosławii w latach 1945–1971, „Dzieje Najnowsze” 2019, Vol. 50, No. 4, s. 79–95; DOI: 10.12775/DN.2018.4.04. 38 Wawryszuk P., Josipa Broza-Tity stosunek do religii, „Studia z Dziejów Rosji i E uropy Środkowo-Wschodniej” 2022, Vol. LVII, No. 2, 103–126, DOI: 10.12775/SDR.2022.2.05. 39 Wawryszuk P., Jugosłowiańska Islamska Wspólnota Wyznaniowa/Wspólnota Islamska w dokumentach Państwowej/Związkowej Komisji do spraw Wyznań w latach 1945–1971, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 2023, Vol. 150, No. 2, s. 355–370, DOI: 10.4467/20844069PH.23.021.17958. 40 Wawryszuk P., Obraz Kościoła katolickiego w prasie jugosłowiańskiej w okresie dążenia władz jugosłowiańskich do zerwania relacji ze Stolicą Apostolską (1952), „Balcanica Posnaniensia. Acta et studia” 2021, t. 28, nr 2, 99–116, DOI: 10.14746/bp.2021.28.22. 41 Zacharias M.J., Komunizm, federacja, nacjonalizmy. System władzy w Jugosławii 1943–1991: powstanie, przekształcenia, rozkład, Warszawa 2004. 42 Żurek P., Słoweński Kościół katolicki w okresie II wojny światowej i rządów marszałka Tito (1941–1980), „Poznańskie Studia Slawistyczne” 2016, nr 10, s. 281–293, DOI: 10.14746/pss.2016.10.19. 43 “Borba” 1953, kwiecień-maj.