0023-589X Umocnienia obronne zamku w Tykocinie w czasach Zygmunta II Augusta Defensive Fortifications of Tykocin Castle During the Reign of Sigismund II Augustus Bis Wojciech author Bis Magdalena author Volkau Mikola author Instytut Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie Europejski Uniwersytet Humanistyczny w Wilnie Correspondence to: Wojciech Bis w.bis@iaepan.edu.pl Correspondence to: Magdalena Bis m.bis@iaepan.edu.pl Correspondence to: Mikola Volkau 10 10 2025 Tom 70, Numer 3 2025 9 37 Copyright © 2025 2025 2 Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD], zesp. 354 Archiwum Warszawskie Radziwiłłów, seria 2.3 Dokumenty historyczne. Suplement, sygn. 1/354/0/2.3/3445 List [Krzysztof Radziwiłła „Pioruna”, hetmana wielkiego litewskiego?], do [Lwa Sapiehy], podkanclerzego litewskiego przedstawiający sytuację polityczną w Wielkim Księstwie Litewskim przed sejmem elekcyjnym 1587 r.; poruszone są w nim kwestie m.in. zatrzymania w Grodnie klejnotów królewskich po królu Stefanie, zatrzymania w Tykocinie litewskich armat oraz sejmu przedelekcyjnego w Wołkowysku i zjazdu senatorów w Nowogródku; 3 Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD], zesp. 351 Archiwum Tyzenhauzów, seria 3 Archiwum dubrowlańskie, sygn. 1/351/0/3/C 01. 4 Kungliga Bibloteket (Biblioteka Królewska w Sztokholmie) [KB], MS D 1473, Strzelba y wschelaka Munitia ktora wlasnym nakladem Ie. K. Mci w Wielkim Kxiestwie Litewskim iest sprawowana […], 1551–1566. 5 Nacyânalʹny gìstaryčny arhìǔ Belarusì (Narodowe Archiwum Historyczne Białorusi) [NGAB], f. 1732 Ašmânskì grodskì sud, op. 1, spr. 6 Aktavaâ knìga, 13 maâ 1740 g. – 21 lìstapada 1764 g., k. 1296–1298. 7 Acta Nuntiaturae Polonae, t. 6, Iulius Ruggieri (1565–1568), wyd. T. Glemma, S. Bogaczewicz, Rzym 1991. 8 Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie, t. 7, 1554–1572, Lwów 1910. 9 Czeremonie prziprowadzeniu cziala Je. Kro. M. s Thikoczina do pogrzebu thim sposzobem ssą odprawowane, „Pamiętnik Sandomierski. Pismo poświęcone dzieiom i literaturze oyczystey” 1830, poszyt 5–8, s. 441–447. 10 Górnicki Ł., Dzieje w Koronie Polskiej, oprac. H. Barycz, Wrocław 2003. 11 Gwagnin A., Sarmatiae Europeae Descriptio Quae Regnum Poloniae, Lituaniam, Samogitiam, Russiam, Massoviam, Prussiam, Pomeraniam, Livoniam, Et Moschoviae, Tartariaeque partem complectitur […], Spira 1581. 12 Gwagnin A., Z kroniki Sarmacyi europejskiej, Alexandra Gwagnina z Werony: Opisanie Polski, W. Ks. Litewskiego, ziemie ruskiej, ziemie pruskiej, ziemie inflantskiej, ziemie żmudzkie, Kraków 1860. 13 Inwentarz starostwa tykocińskiego z 1571 roku, oprac. i wstęp M. Sierba, Białystok 2024. 14 Księga Ekspedycji kancelarii nadwornej 1559–1572. Materiały do dziejów dworu królewskiego, oprac. I. Kaniewska, Kraków 1997. 15 Księgi podskarbińskie z czasów Stefana Batorego r. 1576–1586, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1881 (Źródła Dziejowe, t. 9, cz. 2). 16 Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 10 (1440–1523). Užrašymų knyga 10, red. E. Banionis, A. Baliulis, Vilnius 1997. 17 Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 531 (1567–1569). Viešujų reikalų knyga 9, wyd. L. Anužytė, A. Baliulis, Vilnius 2001. 18 Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 47 (1565–1567). Užrašymų knyga 47, red. E. Deveikytė, G. Lesmaitis, Vilnius 2018. 19 Liske K., Cudzoziemcy w Polsce: L. Naker, U. Werdum, J. Bernoulli, J.E. Biester, J.J. Kausch, Lwów 1876. 20 Listy króla Zygmunta Augusta do Radziwiłłów, oprac., wstęp i komentarze I. Kaniewska, Kraków 1999. 21 Lustracja województwa krakowskiego 1564, cz. 1, wyd. J. Małecki, Warszawa 1962. 22 Naronowicz-Naroński J., Budownictwo wojenne, oprac. J. Nowakowa, red. T. Nowak, Warszawa 1957. 23 Rachunki dworu królewskiego 1544–1567, oprac. A. Chmiel, Kraków 1911. 24 Radziszewska J., Źródła do budowy i wyposażenia szesnastowiecznego zamku w Lubowli (1554–1566), „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1973, t. 21, nr 1, s. 85–114. 25 Reviziâ puŝ i perehodov zverinyh v byvšem Velikom Knâžestve Litovskom s prisovokupleniem gramot i privilegij na vhody v puŝi i na zemli, Wilno 1867. 26 Testament Zygmunta Augusta, oprac. Z. Franaszek, O. Łaszczyńska, S.E. Nahlik, Kraków 1975. 28 Adamczyk J.L., Fortyfikacje stałe na polskim przedmurzu od połowy XV do końca XVII wieku, Kielce 2004. 29 Baronas D., Fortification Innovations in the Grand Duchy of Lithuania During the Reign of Sigismundus Augustus (1548–1572), [w:] Zamek i dwór w średniowieczu od XI do XV wieku. Materiały XIX Seminarium Mediewistycznego, red. J. Wiesiołowski, współprac. J. Kowalski, Poznań 2001, s. 80–82. 30 Bis M., Bis W., Wstęp, [w:] Tykocin – zamek nad Narwią (XV–XVIII w.). Badania archeologiczne w latach 1961–1963 i 1999–2007, red. M. Bis, W. Bis, Warszawa 2015, s. 11–22. 31 Bis M., Bis W., Zamek w źródłach historycznych, [w:] Tykocin – zamek nad Narwią (XV–XVIII w.). Badania archeologiczne w latach 1961–1963 i 1999–2007, red. M. Bis, W. Bis, Warszawa 2015, s. 23–66. 32 Bis W., Przemiany budowlano-architektoniczne, [w:] Tykocin – zamek nad Narwią (XV –XVIII w.). Badania archeologiczne w latach 1961–1963 i 1999–2007, red. M. Bis, W. Bis, Warszawa 2015, s. 99–138. 33 Bis W., Ryčkov A., Volkau M., Zamki litewskiego rodu Gasztołdów w pierwszej połowie XVI wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2024, t. 72, z. 3, s. 301–330, DOI 10.23858/KHKM72.2024.3.002. 34 Bis W., Ryndziewicz R., Sprawozdanie z nieinwazyjnych badań geofizycznych na terenie zamku w Tykocinie, woj. podlaskie w 2021 r., Warszawa 2021 (maszynopis w Archiwum Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie). 35 Bodniak S., Przedmowa, [w:] Hetman Florian Zebrzydowski o porządku wojennym, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 1931, t. 4, z. 2, s. 295–305. 36 Bogdanowski J., Architektura obronna w krajobrazie Polski. Od Biskupina do Westerplatte, Warszawa, Kraków 2002. 37 Bogdanowski J., Basteje ziemne Małopolski w świetle traktatu Rei tormentariae… (XV–XVI w.), [w:] Bastejowe fortyfikacje w Polsce, red. E. Małachowicz, Wrocław 1975 (Prace Naukowe Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej, nr 9, Studia i Materiały, nr 3), s. 25–33. 38 Bogdanowski J., Fortyfikacje łańcuckie na tle małopolskiej sztuki obronnej, Łańcut 1976. 39 Bogdanowski J., Słownik terminologiczny dawnej architektury obronnej w Polsce – problemy opracowania, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1971, t. 5, s. 149–162. 40 Bogdanowski J., Zagadka beluardu w Rożnowie, „Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych Polskiej Akademi Nauk. Oddział w Krakowie” 1969, t. 12, nr 1, s. 375–377. 41 Bogdanowski J., Holcer Z., Kornecki M., Słownik terminologiczny architektury. Architektura obronna, Warszawa 1994. 42 Borkowska U. OSU, Rezydencje Jagiellonów, [w:] Rezydencje w średniowieczu i czasach nowożytnych, red. E. Opaliński, T. Wiślicz, Warszawa 2001, s. 9–31. 43 Brohl E., Polnische Einflüsse auf den frühen Festungsbau in Mitteldeutschland um 1500, [w:] Von der Burg zum Schloss. Landsherrlicher und Adeliger Profanbau in Thüringen im 15. und 16. Jahrhundert, red. H. Laß, Bucha bei Jena 2001, s. 117–132. 44 Brylʹ A., Nazva «Murata Gyeranony» ǔ dakumentah 1510–1523 gg. ì datyroŭka Geranënskaga zamka, „Studia Historica Europae Orientalis” 2014, t. 7, s. 201–203. 45 Budownictwo wojskowe 1918–1935: historja, przepisy, zasady, normy, t. 1, red. A. Król, Warszawa 1936. 46 Bukal G., Fortyfikacje Gdańska 1454–1793, [w:] Fortyfikacje Gdańska, red. G. Dybów, Gdańsk 2009, s. 20–47. 47 Bukal G., Fortyfikacje Gdańska i ujścia Wisły 1454–1793. Studium z dziejów nowożytnej architektury militarnej, Sopot 2012. 48 Cygnarowski A., Zamość – zespół rezydencji Zamoyskich w procesie rewaloryzacji „miasta idealnego”, „Wiadomości Konserwatorskie Województwa Lubelskiego” 2020, t. 22, s. 7–35. 49 Domańska H., Piętnastowieczne fortyfikacje bastejowe zamku malborskiego, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1966, t. 11, z. 4, s. 329–351. 50 Dybaś B., Inżynier czy architekt? Uwagi o inżynierach wojskowych w XVII-wiecznej Rzeczypospolitej, „Barok. Historia – Literatura – Sztuka” 2001, t. 8, nr 1 (15), s. 137–152. 51 Dybaś B., Fortece Rzeczypospolitej. Studium z dziejów budowy fortyfikacji stałych w państwie polsko-litewskim w XVII wieku, Toruń 2018. 52 Ferenc M., Rejestr rzeczy królewskich przechowywanych na zamku tykocińskim, „Studia Historyczne” 2012, t. 55, z. 1, s. 89–108. 53 Ferenc M., Rola i udział dworu w ceremonii pogrzebowej Zygmunta Augusta, [w:] Theatrum ceremoniale na dworze książąt i królów polskich, red. M. Markiewicz, R. Skowron, Kraków 1999, s. 113–122. 54 Frazik J.T., Niektóre umocnienia bastejowe w Polsce, [w:] Bastejowe fortyfikacje w Polsce, red. E. Małachowicz, Wrocław 1975 (Prace Naukowe Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej, nr 9, Studia i Materiały, nr 3), s. 65–81. 55 Frazik J.T., Rezydencje ziemi przemyskiej około roku 1600, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1979, t. 24, z. 4, s. 357–371. 56 Ganeckaâ I., Gìstoryâ fartyfìkacyì garadzìšča ŭ v. Garadok Maladzečanskaga raëna, „Gìstaryčna-arhealagìčny zbornìk” 2002, nr 17, s. 175–180. 57 Gąsiorowski A., Itineraria ostatnich dwóch Jagiellonów, „Studia Historyczne” 1973, t. 16, nr 2, s. 249–275. 58 Glinka J., Zamek obronny w Białymstoku na przełomie XVI i XVII wieku, „Rocznik Białostocki” 1961, t. 2, s. 53–100. 59 Gosztyła M., Proksa M., Zamki Polski południowo-wschodniej, Przemyśl 1997. 60 Górski K., Historya Artyleryi Polskiej, Warszawa 1902. 61 Gruszecki A., Metoda i wyniki badań fortyfikacji bastionowej zamku w Tykocinie, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1966, t. 12, cz. 1, s. 22–37. 62 Gruszecki A., Zamki i pałace w Małopolsce w XVI wieku (Cechy reprezentacyjno-mieszkaniowe i obronne), „Prace Naukowe Politechniki Warszawskiej. Budownictwo” 1986, z. 93, s. 1–125. 63 Guerquin B., Zamki w Polsce, Warszawa 1984. 64 Herbst S., Stan badań nad fortyfikacją nowożytną w Polsce, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1966, t. 12, cz. 1, s. 7–16. 65 Hryckiewicz A.P., Warowne miasta magnackie na Białorusi i Litwie, „Przegląd Historyczny” 1970, t. 61, nr 3, s. 428–444. 66 Janczykowski J., Kamieniec Podolski – fortyfikacje twierdzy, [w:] Kamieniec Podolski. Studia z dziejów miasta i regionu, t. 2, red. F. Kiryk, Kraków 2005, s. 421–433. 67 Janczykowski J., O potrzebie badań fortyfikacji Kamieńca Podolskiego, [w:] Kamieniec Podolski. Studia z dziejów miasta i regionu, t. 1, red. F. Kiryk, Kraków 2000, s. 309–317. 68 Janicki M., Górnicki, Kochanowski, Nidecki – wspólne lektury, wzajemne inspiracje? Kilka uwag o środowisku humanistycznym kancelarii Zygmunta Augusta w Wilnie, [w:] Łukasz Górnicki i jego włoskie inspiracje, red. P. Salwa, Warszawa 2005, s. 65–84. 69 Jankowski C., Powiat oszmiański. Materjały do dziejów ziemi i ludzi, cz. 3, Kraków 1898. 70 Januszek A., Rezydencja królewska w Niepołomicach w czasach panowania Zygmunta Augusta 1548–1572, Lublin 2006. 71 Klimek A., Rezydencja Jana Zamoyskiego w Zamościu, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1980, t. 25, z. 1, s. 107–115. 72 Kolankowski L., Zygmunt August: Wielki Książę Litwy do roku 1548, Lwów 1913. 73 Kolendo-Korczakowa K., Dzieje infułacji gieranońskiej fundacji Wojciecha Gasztołda, [w:] Sztuka kresów wschodnich, t. 6, red. A. Betlej, P. Krasny, współpr. J. Wolańska, M. Biernat, Kraków 2006, s. 9–21. 74 Kolendo-Korczakowa K., Kościół parafialny p. w. św. Mikołaja Biskupa w Gieranonach, [w:] Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, cz. 3, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa wileńskiego, t. 1, red. M. Kałamajska-Saeed, Warszawa 2005, s. 25–64. 75 Kosztyła Z., Rola zamku tykocińskiego, [w:] Z dziejów wojskowych ziem północnowschodnich Polski, red. Z. Kosztyła, Białystok 1986, s. 68. 76 Kruczek K., Rozwój zamkowych elementów obronnych w dorzeczu górnej Wisły na przykładach badanych przez PAK PP PKZ, oddział w Krakowie, [w:] Badania archeologiczne Pracowni Konserwacji Zabytków. Studia i Materiały, red. Z. Skrok, Warszawa 1988, s. 179–189. 77 Kuna M., Umocnienia bastejowe na Pomorzu Zachodnim i we wschodniej Brandenburgii, „Stargardia” 2015, t. 10, s. 149–179. 78 Kuźmińska M., Olbracht Marcinowicz Gasztołd, „Ateneum Wileńskie” 1927, t. 4, z. 13, s. 349–391. 79 Lasek P., Wieża i basteja. Z badań nad wpływem broni palnej na architekturę obronnorezydencjonalną Królestwa Polskiego w XV–XVI w., [w:] Interdyscyplinarne badania założeń rezydencjonalnych i obronnych, red. P. Sypczuk, Warszawa 2013 (Studia i Materiały Archeologiczne, Suplement 2), s. 158–175. 80 Łobocki J., Fortyfikacja nowożytna na ziemiach Polski w XVI–XVIII w., „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1966, t. 12, nr 1, s. 38–49. 81 Łopatecki K., Poglądy Floriana Zebrzydowskiego dotyczące ufortyfikowania, obrony i poddania twierdz, „Białostockie Teki Historyczne” 2015, t. 13, s. 91–110, DOI 10.15290/bth.2015.13.04. 82 Maciąga M., System obronny zamku w Baranowie Sandomierskim w XVI w. w świetle nowo odnalezionego inwentarza, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1977, t. 22, z. 2, s. 135–147. 83 Marciniak-Kajzer A., Gródki stożkowate czy zamki typu motte, „Archaeologia Historica Polona” 2018, t. 26, s. 59–70, DOI 10.12775/AHP.2018.004. 84 Maroszek J., Pogranicze Litwy i Korony w planach króla Zygmunta Augusta. Z historii dziejów realizacji myśli monarszej między Niemnem a Narwią, Białystok 2000. 85 Medeksza S., Bastejowe fortyfikacje zamku w Janowcu, [w:] Bastejowe fortyfikacje w Polsce, red. E. Małachowicz, Wrocław 1975 (Prace Naukowe Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej, nr 9, Studia i Materiały, nr 3), s. 125–134. 86 Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, cz. 1, Warszawa 1980 (Dzieje Sztuki Polskiej, t. 4). 87 Morelowski M., Zarysy syntetyczne sztuki wileńskiej od gotyku do neoklasycyzmu. Z przewodnikiem po zabytkach od Niemna do Dźwiny, Wilno 1939. 88 Moskal K., In castro nostro tarnoviensi: zamek tarnowski jako rezydencja, warownia i centrum administracyjo-gospodarcze dóbr tarnowskich, Tarnów 2004. 89 Ochmański J., Organizacja obrony w Wielkim Księstwie Litewskim przed najazdami Tatarów krymskich w XV–XVI wieku, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1960, t. 5, s. 349–398. 90 Pilarczyk Z., Fortyfikacje na ziemiach koronnych Rzeczypospolitej w XVII wieku, Poznań 1997. 91 Plewczyński M., Wojny i wojskowość polska w XVI wieku, t. 2, Lata 1548–1575, Zabrze, Tarnowskie Góry 2012. 92 Pociecha W., Gasztołd Olbracht, PSB t. 7, s. 299–303. 93 Pociecha W., Gasztołd Stanisław, PSB t. 7, s. 303. 94 Polak T., Zamki na kresach: Białoruś, Litwa, Ukraina, Warszawa 1997. 95 Proksa M., Studia nad zamkami i dworami ziemi przemyskiej od połowy XIV do początków XVIII wieku, Przemyśl 2001. 96 Rozpędowski J., Bastejowe fortyfikacje na Śląsku, [w:] Bastejowe fortyfikacje w Polsce, red. E. Małachowicz, Wrocław 1975 (Prace Naukowe Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej, nr 9, Studia i Materiały, nr 3), s. 137–146. 97 Sierba M., Arsenał tykociński w XVI wieku, „Słupskie Studia Historyczne” 2013, t. 19, s. 23–32. 98 Skep’ân N., Pačatkì budaǔnìctva pryvatnaǔlasnìckìh muravanyh zamkaǔ u Vâlìkìm Knâstve Lìtoǔskìm, [w:] Magnackì dvor ì sacyâlʹnae ǔzaemadzeânne (XV–XVIII stst.), red. A.M. Ânuškevìč, Mìnsk 2014, s. 54–63. 99 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 15, cz. 1, red. B. Chlebowski, J. Krzywicki, F. Sulimierski, Warszawa 1900. 100 Stankiewicz J., Rozwój fortyfikacji miasta Gdańska w XVI i XVII w. na tle współczesnych osiągnięć sztuki fortyfikacyjnej w Europie, [w:] VIII Powszechny Zjazd Historyków Polskich. Historia Wojskowości, red. S. Okęcki, Warszawa 1960, s. 186–190. 101 Sucheni-Grabowska A., Badania nad elitą władzy w latach 1551–1562, [w:] Społeczeństwo staropolskie, t. 1, red. A. Wyczański, Warszawa 1976, s. 57–117. 102 Tkačoǔ M., Abarončyâ zbudavanni zahodnih zâmelʹ Belarusi XIII–XVIII stst, Mìnsk 1978. 103 Tkačoǔ M., Geranënskì zamak, [w:] Arhealogìâ Belarusì: èncyklapedyâ, t. 2, red. T.U. Bâlova, Mìnsk 2011, s. 238–239. 104 Tkačev, M., Zamki Belorussii, Minsk 1987. 105 Tkačoŭ M., Zamkì Belarusì (XIII–XVII st.), Minsk 1977. 106 Tkačoǔ M., Zamkì ì lûdzì, Minsk 1991. 107 Volkaǔ M., Sluck na staryh planah, Minsk 2017. 108 Volkau M., Wizerunki miejscowości na mapie Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1613 roku, [w:] Fortyfikacje na dawnych mapach, red. R. Skrycki, Warszawa 2024 (Z dziejów kartografii, t. 25), s. 213–226. 109 Volkau M., Zamki i drogi na białoruskim Podźwiniu w czasie wojny inflanckiej (1558–1583), „Zapiski Historyczne” 2023, t. 88, z. 3, s. 27–57, DOI 10.15762/ZH.2023.20. 110 Volkaǔ M., Zamkì ì fartècyì Radzìvìlaŭ na belaruskìh zemlâh u XVI – pačatku XVIII st., Mìnsk 2020. 111 Volkaǔ M., Plavìnskì M., Mâdzelʹskì zamak u svâtle pìsʹmovyh ì arhealagìčnyh krynìc, „Arhìvaryus” 2015, t. 13, s. 65–92. 112 Widawski J., Modernizacja murów obronnych miast małopolskich spowodowana rozwojem broni palnej, [w:] Bastejowe fortyfikacje w Polsce, red. E. Małachowicz, Wrocław 1975 (Prace Naukowe Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej, nr 9, Studia i Materiały, nr 3), s. 159–171. 113 Wrede M., Między Krakowem a Wilnem. Uwagi o ośrodkach władzy i podróżach królewskich w XIV–XVII wieku, [w:] Fix felicutatis. Księga ku czci profesora Andrzeja Rottermunda w sześćdziesiątą rocznicę urodzin od przyjaciół i współpracowników, red. A. Chrościcki i in., Warszawa 2001, s. 593–600.