0023-589X The Bantu and Khoisan peoples as a Subject of Antoni Rehman’s Ethnographic Interest Ludy Bantu i Khoisan jako przedmiot zainteresowań etnograficznych Antoniego Rehmana Brzegowy Paweł author Korzeniowska Joanna author Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Towarzystwo Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich Correspondence to: Paweł Brzegowy brzegowy.pw@gmail.com Correspondence to: Joanna Korzeniowska joanna.korzeniowska@up.krakow.pl 10 10 2025 Tom 70, Numer 3 2025 39 72 Copyright © 2025 2025 Antoni Rehman (1840–1917) – a scholar affiliated with universities in Krakow and Lviv – is primarily known as a botanist, although the majority of his professional life was dedicated to the field of geography. As an experienced traveller, he stayed in South Africa conducting geobotanical and geographical research in the second half of the 1870s. Three years spent in a region witnessing active colonial expansion also provided him with an opportunity to become acquainted with the local indigenous populations of the Khoisan and Bantu groups in that area. This article is devoted to the history of Rehman’s ethnographic research among the indigenous peoples of Basutoland, Colony of Natal, Cape Colony, South Africa Republic, and the Orange Free State. Rehman exposed and dispelled numerous stereotypes regarding the local tribes. He polemicized with commonly held opinions about them. He openly opposed their dehumanization and xenophobia, contributing to the popularisation of knowledge about the cultures of African indigenous populations. 2 Deržavnij arhìv Lʹvìvsʹkoï oblastì (State Archive of Lviv Oblast) [DALO], f. 26, op. 1, spr. 1613 Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (Jagiellonian University Archives in Krakow) [AUJ], file no. WF II 504 Teczka osobowa Antoniego Rehmana. 3 Biblioteka Jagiellońska (Jagiellonian Library) [BJ], file no. 224649 V Re 115, file no. 224649 V Re 117. 4 Gerbarìj Lʹvìvsʹkogo nacìonalʹnogo unìversitetu ìmenì Ìvana Franka (Herbarium of Ivan Franko National University of Lviv) [GLNU], Rehman’s letter to an unknown addressee of 04.12.186? [illegible year]. 6 Dr Antoni Rehman, “Kłosy. Czasopismo Ilustrowane Tygodniowe” 1881, vol. 33, no. 852, p. 272. 7 “Gazeta Polska” 04.12.1877, no. 268, p. 2. 8 Kronika geograficzna, “Wędrowiec” 10(22).07.1880, vol. 8 (36), no. 186 (916), p. 62. 9 Odczyt dra Antoniego Remana w sali resursy Obywatelskiej „O pierwotnych ludach Afryki”, “Kurjer Warszawski” 21.11.(04.12.)1877, no. 268, p. 1–2, 24.11.(06.12.)1877, no. 270, p. 1–2, 28.11.(10.12.)1877, no. 272, p. 1–2. 10 Pamiętnik z ostatniej wojny kaferskiej, osnuty na tle przygód pewnej Angielki, “Rozmaitości” 26.10.1859, no. 43, p. 342–344, 02.11.1859, no. 44, p. 351–352, 9.11.1859, no. 45, p. 358–360, 16.11.1859, no. 46, p. 366–368, 23.11.1859, no. 47, p. 373–376, 30.11.1859, no. 48, p. 383–384. 11 Porte, Wspomnienia missyonarskie z Basutolandu, “Missye Katolickie” 1897, no. 7, p. 169–175, no. 8, p. 202–207, no. 9, p. 234–240, no. 10, p. 264–269, no. 11, p. 292–297, no. 12, p. 318–323. 12 Rehman A., Boerowie jako strona wojująca (przez naocznego świadka), “Kurjer Warszawski” 18.02.(02.03.)1881, no. 49, p. 1. 13 Rehman A., Keczeweyo i lud jego, “Kurjer Warszawski” 10(22).02.1879, no. 43, p. 1–2, 13(25).02.1879, no. 45, p. 1–2, 14(26).02.1879, no. 46, p. 1–2. 14 Reman A., Ludy dzikie w zetknięciu z cywilizacją (Fragment osnuty na tle stosunków afrykańskich), “Kurjer Warszawski” 17(29).11.1877, no. 264, p. 1–2, 18(30).11.1877, no. 265, p. 1, 19.11.(01.12.)1877, no. 266, p. 1, 20.11.(03.12.)1877, no. 267, p. 1–2, 21.11.(04.12.)1877, no. 268, p. 1–2. 15 Skład personelu i program wykładów w letniem półroczu 1885/6, Lwów 1886, p. 28. 16 Skład personelu i program wykładów w zimowem półroczu 1885/6, Lwów 1855, p. 42. 17 Skład uniwersytetu i program wykładów w letniem półroczu 1894/5, Lwów 1895, p. 50. 18 Skład uniwersytetu i program wykładów w letniem półroczu 1899/900, Lwów 1900, p. 47. 19 Skład uniwersytetu i program wykładów w półroczu zimowem 1889/90, Lwów 1889, p. 30. 20 Thompson G.B., South Africa, “The Missionary Magazine” 1898, vol. 10, no. 6, p. 201–203. 22 Africanus L., The History and Description of Africa and of the Notable Things therein Contained, vol. 1, ed. by R. Brown, trans. by J. Pory, New York 2010. 23 Allgemeine Sitzung am 4. Juli 1881, “Verhandlungen des naturhistorischen Vereines der preussischen Rheinlande und Westfalens” 1881, vol. 8, p. 162–166. 24 Angas G.F., The Kafirs Illustrated in a Series of Drawings Taken among the Amazulu, Amaponda, and Amakosa Tribes; also, Portraits of the Hottentot, Malay, Fingo, and Other Races Inhabiting Southern Africa: Together with Sketches of Landscape Scenery in the Zulu Country, Natal, and the Cape Colony, London 1849. 25 Bahadur B., Krishnamurthy K.V., Plant Biology. Past, Present and Future, [in:] Plant Biology and Biotechnology, vol. 1, Plant Diversity, Organization, Function and Improvement, ed. by B. Bahadur, M. Venkat Rajam, L. Sahijram, K.V. Krishnamurthy, New Delhi 2015, p. 1–33. 26 Balicka J., Balicki J., Historia Burów. Geneza państwa apartheidu, [s.l.] 2022. 27 Balicki J., Historia Burów. Geneza państwa apartheidu, Wrocław 1980. 28 Balicki J., Historia Holandii od 1609 roku, [in:] J. Balicki, M. Bogucka, Historia Holandii, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź 1989, p. 225–255. 29 Barnard A., Anthropology and the Bushman, Oxford, New York 2007, DOI 10.5040/9781474214155. 30 Będkowski M., Polacy na krańcach świata: XIX wiek, part 3, Warszawa 2016. 31 Boonzaier E., Malherbe C., Smith A., Berens P., The Cape Herders. A History of the Khoikhoi of Southern Africa, Cape Town, Johannesburg, Athens 2000. 32 Bosc-Zanardo B., Bon F., Fauvelle-Aymar F.-X., Bushmen Arrows and Their Recent History: Crossed Outlooks of Historical, Ethnological and Archaeological Sources, “Palethnologie” 2009, no. 1, DOI 10.4000/palethnologie.10011. 33 Brzegowy P., Antoni Rehman – botanik z Krakowa, geograf ze Lwowa, “Cracovia Leopolis” 2017, no. 4 (89), p. 21–23. 34 Brzegowy P., Koncepcje geograficzne i działalność badawcza Antoniego Rehmana, doctoral dissertation, University of the National Education Commission in Krakow, Kraków 2018. 35 Brzegowy P., Lwowski okres z życia Antoniego Rehmana, [in:] Lwów w historii i kulturze polskiej, ed by E. Hrycaj-Małanicz, B. Płonka-Syroka, S. Dorocki, P. Brzegowy, Lwów, Warszawa 2021, p. 46–83. 36 Burchell W.J., Travels in the Interior of Southern Africa, vol. 1, London 1822. 37 Chatelain H., African Races, “The Journal of American Folklore” 1894, vol. 7, no. 27, p. 289–302, DOI 10.2307/532721. 38 Codd L.E., Gunn M., The Collecting Activities of Anton Rehmann (1840–1917) in South Africa, “Bothalia” 1982, vol. 14, no. 1, p. 1–14, DOI 10.4102/abc.v14i1.1130. 39 Cotterell A., Ilustrowana encyklopedia mitów i legend świata, trans. by J. Korpanty, Warszawa 1996. 40 Elphick R., Khoikhoi and the Founding of White South Africa, Johannesburg 1975. 41 Ersek R.A., Bell H.N. 4th, Salisbury A.V., Serial and Superficial Suction for Steatopygia (Hottentot Bustle), “Aesthetic Plastic Surgery” 1994, vol. 18(3), p. 279–282, DOI 10.1007/BF00449795. 42 Fernández-Armesto F., Cywilizacje. Kultura, ambicje i przekształcanie natury, trans. by M. Grabska-Ryńska, Warszawa 2008. 43 From Angola to Zimbabwe. Remarkable Heritage of Southern Africa, Midrand 2022. 44 Gaultier A.E.C., Geografia przez L. E. K. Gaultier podług XVIIIgo wydania dla domowego i szkolnego użytku młodzieży, ed. by H. Witowski, Lwów 1854. 45 Geoffroy Saint-Hilaire [E.], Cuvier F., Histoire naturelle des mammifères, avec des figures originales, coloriées, dessinées d’après des animaux vivants, vol. 1, Paris 1824. 46 Grobler J., The Retief Massacre of 6 February 1838 Revisited, “Historia” 2011, vol. 56, no. 2, p. 113–132. 47 Guenther M.G., From ”Brutal Savages” to ”Harmless People”. Notes on the Changing Western Image of the Bushmen, ”Paideuma” 1980, vol. 26, p. 123–140. 48 Gunn M., Codd L.E., Botanical Exploration of Southern Africa, Cape Town 1981, p. 77–387. 49 Harasimiuk K., Odkrywcy Afryki Południowej, [in:] Środowisko przyrodnicze i społecznokulturowe strefy suchej i półsuchej (wybrane przykłady z Afryki Południowej), ed. by M. Dłużewski, I. Tsermegas, Warszawa 2016, p. 395–402. 50 Harasimiuk K.A., Dzieje Instytutu Geograficznego w Uniwersytecie Lwowskim w latach 1883–1939, Kraków 2012. 51 Hmìlʹ T.S., Mamčur Z.Ì, Kondratûk S.Â., Kolekcìâ mohìv A. Remana z Pìvdennoï Afriki v gerbarìï Lʹvìvsʹkogo nacìonalʹnogo unìversitetu ìmenì Ìvana Franka (LW). Antoni Rehman’s collection of mosses from south Africa in the Herbarium of Ivan Franko National University of Lviv (LW), Lʹvìv/Lviv 2013. 52 Hmìlʹ T., Tasênkevič L., Vklad profesora Antonì Remana u fìtogeografìčnì ta florističnì doslìdžennâ u Pìvdennìj Africì, „Vìsnik Lʹvìvsʹkogo unìversitetu. Serìâ Bìologìčna” 2014, issue 65, p. 107–111. 53 Hollmann J., Preliminary Report on the Koebee Rock Paintings, Western Cape Province, South Africa, “The South African Archaeological Bulletin” 1993, vol. 48, no. 157, p. 16–25, DOI 10.2307/3888872. 54 Jackowski A., Janota Eugeniusz Arnold (1823–1878), [in:] Geografowie polscy. Słownik biograficzny, vol. 1, A–J, ed. by A. Jackowski, K. Krzemień, I. Sołjan, Kraków 2018, p. 593– 594. 55 Jansen L., South Africa, [in:] The Indigenous World 2020, ed. by D. Mamo, [s.l.] 2020, p. 160–166. 56 Kajdański E., Michał Boym. Ostatni wysłannik dynastii Ming, Warszawa 1988. 57 Kingsbury B., Indigenous Peoples, Rights, and the Environment, [in:] Environmental Protection and Human Rights, ed. by D.K. Anton and D.L. Shelton, New York 2011, p. 545–665, DOI 10.1017/cbo9780511974571.008. 58 Knapp J.A., Franciszek Herbich, “Kosmos. Czasopismo Polskiego Tow. Przyrodników Im. Kopernika” 1900, vol. 24, p. 112. 59 Köhler P., Stachurska-Swakoń A., Kraków Geobotanical School during 1859–2020: Main Achievements, “Acta Societatis Botanicorum Poloniae” 2022, vol. 91, pp. 1–36, DOI 10.5586/asbp.9117. 60 Köhler P., The Life of Józef Warszewicz (1812–1866), “Acta Baltica Historiae et Philosophiae Scientiarum” 2014, vol. 2, no. 1, p. 18–36, DOI 10.11590/abhps.2014.1.02. 61 Köhler P., The Role of Franz Herbich (1791–1865) in the Organization of Research on the Natural History of Galicia (Austro-Hungarian Empire), “Archives of Natural History” 2015, vol. 42, no. 2, p. 308–313, DOI 10.3366/anh.2015.0314. 62 Komorowski Z., Kultury czarnej Afryki, Wrocław 1994. 63 Konner M., Shostak M., Timing and Management of Birth among the !Kung: Biocultural Interaction in Reproductive Adaptation, “Cultural Anthropology” 1987, vol. 2, issue 1, p. 11–28, DOI 10.1525/can.1987.2.1.02a00030. 64 Kosiek Z., Rehman (Rehmann) Antoni (1840–1917), PSB, vol. 31, p. 2–4. 65 “Kurjer Warszawski” 21.11(04.12).1877, no. 268, p. 1–2. 66 Kwiatek A., Oswoić egzotykę. Obraz rdzennych mieszkańców Czarnej Afryki w publikacjach Ligi Morskiej i Kolonialnej ze szczególnym uwzględnieniem miesięcznika „Morze”, “Zeszyty Naukowe Towarzystwa Doktorantów Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nauki Społeczne” 2011, no. 2 (1), p. 23–49. 67 Laband J., Bloukrans massacre (1838), [in:] Historical Dictionary of the Zulu Wars, ed. by J. Laband, Lanham, Maryland, Toronto, Oxford 2009 (Historical Dictionaries of War, Revolution, and Civil Unrest, no. 37), p. 16–17. 68 Lander F., Russell T., The Archaeological Evidence for the Appearance of Pastoralism and Farming in Southern Africa, “PLOS One” 2018, no. 13 (6), p. 1–21, DOI 10.1371/journal.pone.0198941. 69 Leniek J., Książka pamiątkowa ku uczczeniu jubileuszu trzechsetnej rocznicy założenia Gimnazyum Św. Anny w Krakowie, Kraków 1888. 70 Lorenc M., „Wenus Hotentocka” jako kolonialna reprezentacja kolorowej kobiety, [in:] Środowisko przyrodnicze i społeczno-kulturowe strefy suchej i półsuchej (wybrane przykłady z Afryki Południowej), ed. by M. Dłużewski, I. Tsermegas, Warszawa 2016, p. 531–544. 71 Lushan von F., On the Racial Affinities of the Hottentots, “South African Journal of Science” 1905, vol. 3, issue 1, p. 111–118. 72 Lutyński J., Inteligencja afrykańska, “Kultura i Społeczeństwo” 1957, vol. 1, no. 1, p. 251–257. 73 Majewicz A.F., Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa 1989. 74 Marshall L., ǃKung Bushman Religious Beliefs, “Africa. Journal of the International African Institute” 1962, vol. 32, no. 3, DOI 10.2307/1157541, p. 221–252. 75 Mirek Z., Zemanek A., Antoni Rehman (Rehmann) (1840–1917) w 150-rocznicę urodzin, “Wiadomości Botaniczne” 1990, no. 34(3), p. 23–26. 76 Moszyński K., Malowidła naskalne prymitywów Afryki Południowej ze szczególnym uwzględnieniem techniki ich wykonania, “Światowit. Rocznik poświęcony archeologii przeddziejowej i badaniom pierwotnej kultury polskiej i słowiańskiej” 1960, vol. 23, p. 127–150. 77 Mountain A., The First People of the Cape. A Look at Their History and the Impact of Colonialism on the Cape’s Indigenous People, Claremont 2003. 78 Nałkowski W., Geografja malownicza. Z wrażeń podróżników, vol. 4, Afryka, Warszawa 1909. 79 Niekerk van GJ, The Case of the Hottentot Venus: an Exercise in Legal History, “Fundamina. A Journal of Legal History” 2007, vol. 13, no. 2, p. 146–174. 80 Nowa encyklopedia powszechna PWN, vol. 4, Ion-Lebs, Warszawa 2004. 81 Nowak B., Piętek R., Historia Afryki na południe od Sahary w XVIII wieku, [in:] Świat w XVIII wieku, ed. by P. Franaszek, Kraków, Warszawa 2006 (Wielka historia świata, vol. 8), p. 387–388. 82 Olszewicz W., Antoni Rehman 1840–1917 (Szkic biograficzno-bibliograficzny), “Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej” ser. C, 1972, vol. 16, p. 51–72. 83 Orpen J.M., A Glimpse into the Mythology of the Maluti Bushmen, “The Cape Monthly Magazine” 1874, vol. 9, p. 1–13. 84 Parker L.J., The San of Africa, Minneapolis 2002 (First Peoples Series). 85 Pawłowski S., Geografia krajów i mórz pozaeuropejskich. Podręcznik dla klas wyższych szkół średnich, Lwów, Warszawa 1931. 86 Pawłowski S., Romer E., Geografia i podróżnictwo, [in:] Polska w kulturze powszechnej. Cz. II. Szczegółowa, ed. by F. Koneczny, Kraków 1918, p. 145–211. 87 Pękalska D., (Auto)portret intelektualny Antoniego Rehmana a formy komunikacji z czytelnikami w Kilku kartkach z Kaukazu, “Napis” 2021, series 27, p. 231–252, DOI 10.18318/napis.2021.1.14. 88 Phillipson D.W., The Spread of the Bantu Language, “Scientific American” 1977, vol. 236, no. 4, p. 106–115, DOI 10.1038/scientificamerican0477-106. 89 Pioneers of African Studies in Kraków. In memory of Professor Roman Stopa (1895–1995), ed. by R. Kłosowicz, transl. by M. Stępień, Kraków 2019. 90 Pionierzy krakowskiej afrykanistyki. Pamięci Profesora Romana Stopy (1895–1995) w 120. rocznicę urodzin, ed. by R. Kłosowicz, Kraków 2017. 91 Piotnek J., Zróżnicowanie człowieka współczesnego, [w:] Antropologia fizyczna, ed. by A. Malinowski, Warszawa, Poznań 1980, p. 271–305. 92 Ratzel F., Völkerkunde, vol. 1, Leipzig 1885. 93 Rehman A., Echa z południowej Afryki, Lwów 1884. 94 Rehman A., Geo-botaniczne stosunki południowej Afryki, “Pamiętnik Akademii Umiejętności w Krakowie. Wydział Matematyczno-Przyrodniczy” 1880, vol. 5, p. 28–96. 95 Rehman A., Ludy pierwotne południowéj Afryki, “Ateneum. Pismo naukowe i literackie” 1878, vol. 1 (9), issue 1, p. 94–127, issue 3, p. 468–487, 1879, vol. 2 (14), issue 4, p. 25–46, vol. 5, p. 274–301. 96 Rehman A., Niżowa Polska opisana pod względem fizyczno-geograficznym, Lwów 1904. 97 Rehman A., O roślinności Beskidów Zachodnich, „Rocznik ces. król. Towarzystwa Naukowego Krakowskiego” 1864, vol. 33, p. 198–233. 98 Rehman A., O utworach żywicznych roślin szyszkowych i wydzielinach roślinnych w ogólności, “Rocznik Ces. Król. Towarzystwa Naukowego Krakowskiego” 1870, vol. 39, p. 147–197. 99 Rehman A., Szkice z podróży do południowej Afryki odbytej w latach 1875–1877, Warszawa 1881. 100 Rehman A., Ziemie dawnej Polski i sąsiednich krajów sławiańskich opisane pod względem fizyczno-geograficznym. Część pierwsza: Karpaty, Lwów 1895. 101 Rehmann (Rehman), Anton(i) (1840–1917), [in:] Botanical Explorations of Southern Africa – Edition 2, ed. by H.F. Glen, G. Germishuizen, Pretoria 2010, p. 71–472. 102 Rehmann A., Das Transvaal-Gebiet des südlichen Afrika in physikalisch-geographischer Beziehung, “Mittheilungen der Kais. Königl. Geographischen Gesellschaft in Wien” 1883, vol. 26, p. 257–266, 321–362, 369–408, 417–443. 103 Rehmann A., Die Gefäss-Kryptogamen von Westgalizien, “Verhandlungen der kaiserlichköniglichen zoologisch-botanischen Gesellschaft in Wien” 1862, vol. 12, p. 841–848. 104 Rehmann A., Versuch einer Aufzählung der Laubmoose von Westgalizien, “Verhandlungen der kaiserlich-königlichen zoologisch-botanischen Gesellschaft in Wien” 1865, vol. 15, p. 461–484. 105 Richthofen F. von, Aufgaben und Methoden der Heutigen Geographie. Akademische Antrittsrede, gehalten in der Aula der Universität Leipzig am 27. April 1883, Leipzig 1883. 106 Rookmaaker L.C., The Zoological Exploration of Southern Africa 1650–1790, Rotterdam 1989. 107 S. Orgelbranda Encyklopedia powszechna z ilustracjami i mapami, vol. 1, od litery A do Ażur., Warszawa 1898. 108 S.L.P. [Stanley Lane-Poole], Bleek, Wilhelm Heinrich Immanuel (1827–1875), [in:] Dictionary of National Biography, vol. 5, Bicheno–Bottisham, ed. by L. Stephen, New York, London 1886, p. 209–210. 109 Smith A.B., Prehistoric Pastoralism in the Southwestern Cape, South Africa, “World Archaeology” 1983, vol. 15, no. 1, Transhumance and Pastoralism, p. 79–89. 110 Sokolewicz Z., Mitologia Czarnej Afryki, Warszawa 1986. 111 Solly S., Moojen G., Lindfors B., Courting the Hottentot Venus, “Africa. Rivista Trimestrale Di Studi e Documentazione Dell’Istituto Italiano per l’Africa e l’Oriente” 1985, vol. 40, no. 1, p. 133–148. 112 Somerset H., Fenton J.D., Adventures of Mrs. Colonel Somerset in Caffraria, during the War, London 1859. 113 Stańczak I., Republika Południowej Afryki, [in:] Geografia powszechna, vol. 4, Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Azja, Afryka, ed. by A. Zierhoffer, Warszawa 1967, p. 632–647. 114 Szafer W., Wspomnienia przyrodnika. Moi profesorowie – moi koledzy – moi uczniowie, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk 1973. 115 Szpak A., Ludy tubylcze i ich prawo do ziem jako warunek ich przetrwania, “Gdańskie Studia Prawnicze” 2019, no. 2 (42), Księga jubileuszowa dedykowana profesorowi Krzysztofowi Drzewickiemu, p. 205–220. 116 Tarnowski S., Szujskiego lata szkolne, Kraków 1885. 117 The Encyclopaedia Britannica or Dictionary of Arts, Sciences, and General Literature. Eight edition, vol. 13, Edinburgh 1857. 118 Vaillant Le F., Travels into the Interior Parts of Africa, by the Way of the Cape of Good Hope; in the Years 1780, 81, 82, 83, 84, and 85, vol. 1, London 1790. 119 Vylder G. de, The Journal of Gustav de Vylder, Naturalist in Southwestern Africa 1873–1875, transl. by I. Rudner, J. Rudner, Cape Town 1998. 120 Ward H., Five Years in Kaffirland: with Sketches of the Late War in that Country, to the Conclusion of Peace, vol. 1, London 1848. 121 Weinfeld S., Sam w afrykańskim pustkowiu. O Antonim Rehmanie, Warszawa 1988. 122 Wielka Ilustrowana Encyklopedja Powszechna Wydawnictwa „Gutenberga”, vol. 7, Izaszar do Kolejowe rozkłady jazdy, Kraków [s.d.]. 123 Wielka Ilustrowana Encyklopedja Powszechna Wydawnictwa „Gutenberga”, vol. 8, Kolejowe sądy rozjemcze do Laud William, Kraków [s.d.]. 124 Wilczyński W.J., Regiony świata. Geografia i geopolityka, Kraków 2021. 125 Zajas P., Polskie postcolonial studies? Przypadek południowoafrykański, “Napis” 2005, series 11, p. 203–220, DOI 10.18318/napis.2005.1.15. 126 Zajas P., Poolse compendia over Zuid-Afrika in het begin van de 20 eeuw: de Aesopische uitweg, “Tydskrif vir geesteswetenskappe” 2009, vol. 49, no. 2, p. 321–332. 127 Zajas P., Postkoloniale echo’s uit Zuid-Afrika in de etnografie van Antoni. Rehman (1840–1917), “Stilet: Tydskrif van die Afrikaanse Letterkundevereniging” 2005, vol. 17, no. 3, p. 159–179. 128 Zemanek A., Antoni Rehman (1840–1917). Botanik, geograf, podróżnik, [in:] Złota księga Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi, part 1, Biografie uczonych, ed. by A. Zemanek, Kraków 2000, p. 59–68. 129 Zemanek A., Ignacy Rafał Czerwiakowski (1808–1882), [in:] Złota księga Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi, part 1, Biografie uczonych, ed. by A. Zemanek, Kraków 2000, p. 38–43. 130 Zemanek A., Zemanek B., Wkład Antoniego Rehmana (1840–1917) w rozwój polskiej geografii roślin, “Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1991, vol. 36, no. 2, p. 23–26. 131 Zieliński S., Wybitne czyny Polaków na obczyźnie, Wilno 1935. 132 Żukowski A., Polacy w kraju Springboka do r. 1910, “Przegląd Polonijny” 1990, vol. 16, issue 4 (58), p. 113–123. 133 Żukowski A., Przyroda południowoafrykańska w relacjach Polaków (XVI–XX wiek), “Humanistyka i Przyrodoznawstwo” 2018, p. 165–175, DOI 10.31648/hip.910. 135 Kukuczka J., Gwizdek do przywoływania deszczu, Seweryn Udziela Ethnographic Museum in Krakow (Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie), inventory no. 62183/MEK, www.etnomuzeum.eu/zbiory/gwizdek-do-przywolywania-deszczu [accessed 09.01.2024]. 136 Kukuczka J., Narzędzie do wykopywania bulw i korzeni jadalnych, Seweryn Udziela Ethnographic Museum in Krakow (Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie), www.etnomuzeum.eu/zbiory/narzedzie-do-wykopywania-bulw-i-korzenijadalnych [accessed 09.01.2024]. 137 San (Volk), Die Evolution des Menschen, www.evolution-mensch.de/Anthropologie/San_(Volk)#cite_ref-37 [accessed 7.11.2024].