1897-3035 Apokaliptyczność, symbolizm, subwersywność. Wieloznaczność ukraińskich podstaw dyskursu czarnobylskiego Apocalypticism, Symbolism, Subversiveness. The Ambiguity of the Ukrainian Foundations of the Chernobyl Discourse Feliksik Paulina author Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Correspondence to: Paulina Feliksik paulina.feliksik@gmail.com 25 02 2026 Volume 20, Issue 2 2025 149 159 Copyright © 2026 2026 Artykuł próbuje przybliżyć kwestię postrzegania katastrofy czarnobylskiej z perspektywy literatury ukraińskiej. Punktem wyjścia jest terminologia zaproponowana przez Tamarę Hundorową, czyli dyskurs czarnobylski, teksty czarnobylskie i postczarnobylskie. Kluczowe znaczenie ma także wprowadzone przez ukraińską badaczkę określenie pokolenia czarnobylskiego. Należy do niego chociażby Oksana Zabużko, której esej – <em>Planeta Piołun</em> – jest nieco szerzej omawiany, ponieważ przynależy do dyskursu czarnobylskiego, ale i zarazem tłumaczy jego kluczowe konteksty oraz symbole. W artykule zwrócono również uwagę na znaczenie piołunu jako symbolu katastrofy czarnobylskiej oraz na to, w jaki sposób pojawiał się on wcześniej w legendach ludowych. Celem tekstu jest wskazanie na ukraińskie podstawy dyskursu czarnobylskiego, które często są niedostrzegalne albo nie do końca poznane, i jednocześnie zobrazowanie możliwości wykorzystania ich do analiz całej biblioteki czarnobylskiej, zarówno jej części ukraińskiej, jak i tej tworzonej w innych kręgach kulturowych oraz językowych. 1 Aleksijewicz, Swietłana. 2018. Czarnobylska modlitwa. Kronika przyszłości, przeł. Jerzy Czech. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne. 2 Bińczyk, Ewa. 2018. Epoka człowieka. Retoryka i marazm antropocenu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. 3 Cataluccio, Francesco M. 2013. Czarnobyl, przeł. Paweł Bravo. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne. 4 Crutzen, Paul J., Stoermer, Eugene F. 2000. “The ‘Anthropocene’”. Global Change Newsletter 41: 17–18. 5 Derkaczowa, Olha. 2017. „Czarnobyl jako przestrzeń izolowana w trawelogu Markijana Kamysza Oformlandia albo Przechadzka do Strefy”, przeł. Przemysław Tomanek. W Po Czarnobylu. Miejsce katastrofy w dyskursie współczesnej humanistyki, red. Iwona Boruszkowska, Katarzyna Glinianowicz, Aleksandra Grzemska, Paweł Krupa, 113–128. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. 6 Derrida, Jacques. 2016. Widma Marksa: stan długu, praca żałoby i nowa Międzynarodówka, przeł. Tomasz Załuski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. 7 Gieba, Kamila. 2020. „Semantyka leksemu piołun w niefikcjonalnych narracjach o katastrofie czarnobylskiej”. Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej 55: 1–14. 8 Hundorowa, Tamara. 2014. „Czarnobyl, nuklearna apokalipsa, postmodernizm”, przeł. Iwona Boruszkowska. Teksty Drugie 6 (150): 249–263. 9 Hundorowa, Tamara. 2017. „Gatunek czarnobylski: wyparcie realnego i nuklearna sublimacja”, przeł. Przemysław Tomanek. W Po Czarnobylu. Miejsce katastrofy w dyskursie współczesnej humanistyki, red. Iwona Boruszkowska, Katarzyna Glinianowicz, Aleksandra Grzemska, Paweł Krupa, 55–66. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. 10 Hundorova, Tamara. 2019. The Post-Chornobyl Library: Ukrainian Postmodernism of the 1990s, przeł. z ukr. Sergiy Yakovenko. Brookline: Academic Studies Press. 11 Kolosova, Valeri͡ia B. 2009. Leksika i simvolika slavianskoĭ narodnoĭ botaniki: Ėtnolingvisticheskiĭ aspekt. Moskva: Izdatielstwo Indrik [Колосова, Валерія Б. 2009. Лексика і символіка слов’янської народної ботаніки. Етнолінгвістичний аспект. Москва: Издательство Индрик]. 12 Marzec, Andrzej. 2015. Widmontologia jako teoria filozoficzna i praktyka artystyczna ponowoczesności. Warszawa: Fundacja Bęc Zmiana. 13 Marzec, Andrzej. 2020. „Nie-ludzkie widma – archiwum, pamięć oraz przetrwanie w epoce antropocenu”. Czas Kultury 2 (36): 17–22. 14 Mycio, Mary. 2006. Piołunowy las. Historia Czarnobyla, przeł. Romuald Kirwiel. Poznań: Wydawnictwo RK. 15 Radecka, Aniela. 2017. „Duchowy rozpad ZSRR. W stronę twórczości literackiej Oksany Zabużko”. W Po Czarnobylu. Miejsce katastrofy w dyskursie współczesnej humanistyki, red. Iwona Boruszkowska, Katarzyna Glinianowicz, Aleksandra Grzemska, Paweł Krupa, 105–112. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. 16 Shcherbak, Iurii. 1989. Chernobyl: a documentary story, transl. Ian Press, foreword by David R. Marples. Edmonton: Canadian Institute of Ukrainian Studies. 17 Zabuz͡ hko, Oksana. 2009. Druha sproba: Vybrane, 2-e vydannya, vypravlene i dopovnene. Kyïv: Fakt. [Забужко, Оксана. 2009. Друга спроба: Вибране, 2-е видання, виправлене і доповнене. Київ: Факт]. 18 Zabużko, Oksana. 2008. „Prypeć. Martwa natura”, przeł. Aneta Kamińska, Andrij Porytko. Akcent 4 (114): 108–109. 19 Zabużko, Oksana. 2022. Planeta Piołun, przeł. Katarzyna Kotyńska, Anna Łazar, Joanna Majewska. Warszawa: Wydawnictwo Agora. 20 Zabużko, Oksana. 2023. Najdłuższa podróż, przeł. Katarzyna Kotyńska. Warszawa: Wydawnictwo Agora. 21 Zabużko, Oksana, Chruślińska, Iza. 2013. Ukraiński palimpsest. Oksana Zabużko w rozmowie z Izą Chruślińską, przedmowa Adam Michnik. Wrocław: Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego.