2543-5442 Symbolum Apostolorum (Credo in Deum) i Symbolum Niceno-Constantinopolitano (Credo in unum Deum) w liturgii chrztu i Mszy św. Kościoła rzymskiego The Apostles' Creed (Symbolum Apostolorum, Credo in Deum) and the Niceno-Constantinopolitan Creed (Symbolum Niceno- Constantinopolitano, Credo in unum Deum) in the Liturgy of Baptism and Holy Mass of the Roman Church Krakowiak Czesław author Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Correspondence to: Czesław Krakowiak 29 09 2025 nr 2 (47) 2024 - Tom XXVIII 61 90 Copyright © 2025 2025 Głoszenie Dobrej Nowiny przez apostołów było wzywaniem do nawrócenia i do wiary w Boże Objawienie i nauczanie Kościoła. Dorośli, którzy uwierzyli w Jezusa Chrystusa jako Syna Bożego i Zbawiciela, po przygotowaniu w czasie katechumenatu byli przyjmowani do Kościoła przez sakrament chrztu i dopuszczani do Eucharystii. Kościół od początku treść głoszonej wiary zawierał w krótkich formułach, które należało zapamiętać i zachowywać. Taką najstarszą formułą wiary jest Symbol Apostolski, ułożony według tradycji przez samych apostołów. Był on następnie szczegółowo wyjaśniany i przekazywany kandydatom do chrztu i przez nich „oddawany” bezpośrednio przed udzieleniem im tego sakramentu. Z czasem powstały przygotowane przez Sobór Nicejski (325) i Konstantynopolitański (381) Symbole wiary, które były stosowane najpierw w liturgii chrzcielnej, a następnie podczas Mszy św. Każdy Symbol zawiera wyznanie wiary w Trójcę Świętą i główne prawdy nauczania Kościoła katolickiego: jeden chrzest na odpuszczenie grzechów, wiarę w zmartwychwstanie ciała i w życie wieczne. Symbol wiary w liturgii występuje w formie deklaratywnej (głównie we Mszy św.) oraz w formie interrogatywnej (zwykle w liturgii chrztu). Autorami najbardziej znanych wyjaśnień (<em>expositiones</em>) Symbolu Apostolskiego i katechez są tacy ojcowie Kościoła, jak św. Ambroży, św. Augustyn, św. Cyryl Jerozolimski i Rufin z Akwilei. Obszerne współczesne wyjaśnienie Symbolu zawiera Katechizm Kościoła katolickiego. 1 Ambroży, Wyjaśnienie Symbolu. O tajemnicach. O sakramentach, tł. L. Gładyszewski, Kraków 2004.  2 Bartnik C. S., Dogmatyka katolicka, t. 1, Lublin 1999. 3 Benedykt XVI, Adhortacja apostolska o Eucharystii, źródle i szczycie życia i misji Kościoła Sacramentum caritatis, Rzym 2007. 4 Bokwa I. i in. (red.), Breviarium fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła, Poznań 2007. 5 Borgia Tran Van Kha F., Le „Sybolum Apostolorum” dans l’”Ordo Missae” et de l’„editio typica tertia” du Missel Romain, „Ephemerides Liturgicae” 116 (2002), s. 298-306. 6 Braga C., De liturgia in primo caetu Synodi Episcopi, „Ephemerides Liturgicae” 81 (1967), s. 462-472. 7 Brinktrine J., Msza święta, Warszawa 1957. 8 Bugnini A., La riforma liturgica (1948-1975), nova edizione riveduta e arricchita di note e di supplementi per una lettura analitica, Roma 1997. 9 Ceremoniał liturgicznej posługi biskupów, Katowice 2013. 10 Chupungco A. (red.), La liturgia. I Sacramenti: teologia e storia della celebrazione, Genowa–Milano 2005. 11 Chwastek D., Credo Apostolorum w refleksji teologii ewangelickiej, w: R. Knapiński, A. Kramiszewska (red.), Credo in Deum w teologii i sztuce Kościołów chrześcijańskich, Lublin 2009, s. 139-150. 12 Cyryl Jerozolimski, Katecheza VI-VIII. Katechezy, tłum. W. Kania, Warszawa 1973, s. 83-300.  13 Częsz B., Apostolskość jako kryterium ortodoksji wczesnochrześcijańskiej tradycji, w: R. Knapiński (red.), Symbol Apostolski w nauczaniu i sztuce Kościoła do Soboru Trydenckiego, Lublin 1997, s. 99-114. 14 Decretum Generale. Ordo Baptismi adultorum in varios gradus distribuitur, per quos catechumeni, progrediente instructione, usque ad Baptismum perducuntur, AAS 54(1962), s. 310-338.  15 Degórski B., Poaugustyńskie komentarze patrystyczne do Symbolu Apostolskiego, w: R. Knapiński (red.), Symbol Apostolski w nauczaniu i sztuce Kościoła do Soboru Trydenckiego, Lublin 1997, s. 185-235. 16 Eckmann A., Symbol Apostolski w pismach św. Augustyna, Lublin 1999. 17 Eckmann A., Święty Augustyn jako komentator Symbolu Apostolskiego, w: R. Knapiński (red.), Symbol Apostolski w nauczaniu i sztuce Kościoła do Soboru Trydenckiego, Lublin 1997, s. 161-178. 18 Eisenhofer L., Handbuch der katholischen Liturgik, t. 2, Freiburg im Br 1933. 19 Emminghaus J. H., De Messe. Wesen – Gestalt – Vollzug, Klosterneuburg 1976. 20 Falsini R., Professione di fede nel battesimo e nella cresima, „Rivista di Pastorale Liturgica” 4(17) (1978), s. 57-70. 21 Ferraro G., Simbolo della fede, Roma 1980. 22 Gładyszewski L., Rufina katecheza Symbolu, „Studia Gnesnensia” 6 (1981), s. 9-64. 23 Jungmann J. A., La liturgie des premiers siècles jusqu'à l'époque de Grégoire le Grand, Paris 1962. 24 Jungmann J. A., Missarum sollemnia. Eine genetische Erklärung der römischen Messe, t. 1, Herder 1952. 25 Katechizm Kościoła katolickiego, Poznań 2002. 26 Kompendium Katechizmu Kościoła katolickiego, Kielce 2005. 27 Kongregacja Kultu Bożego, Dyrektorium o Mszach świętych z udziałem dzieci, „Ruch Biblijny i Liturgiczny” 30 (1977), s. 84. 28 Krakowiak C., Credo w liturgii Kościoła rzymskiego, „Studia Liturgiczne” 10 (2014), s. 29-52. 29 Krakowiak C., Katechumenat chrzcielny dorosłych w Kościele posoborowym, Lublin 2003. 30 Krakowiak C., Msze święte z udziałem dzieci, Częstochowa 2013. 31 Krakowiak C., Reforma chrztu dorosłych z 1962 roku, w: A. Durak (red.), Liturgia domus carissima, Warszawa 1998, s. 236-258. 32 Krakowiak C., Symbol Apostolski w liturgii Kościoła rzymskiego, w: R. Knapiński, A. Kramiszewska (red.), Credo in Deum w teologii i sztuce Kościołów chrześcijańskich, Lublin 2009, s. 17-37. 33 Krakowiak C., Wiara i liturgia, w: A. Paciorek, P. Łabuda, A. Tronina (red.), Wierzę w jednego Boga, „Scripturae Lumen”, t. 5, Tarnów 2013, s. 451-462. 34 Krakowiak C., Wyznanie wiary w liturgii Mszy świętej, w: A. Żądło (red.), Praedicamus Christum Crucifixum. Słowo Boże w liturgii Kościoła, Katowice 2010, s. 203-217. 35 Krawczyk R., Credo – Skład Apostolski. Komentarz biblijny, Siedlce 2015. 36 Królikowski J., Symbol Apostolski. Krótki komentarz, Kraków 2019.  37 Kunzler M., Liturge sein. Entwurf einer Ars celebrandi, Paderborn 2007. 38 Kupiec K., Filioque, w: L. Bieńkowski i in. (red.), Encyklopedia katolicka, t. 5, kol. 96-199. 39 Les Ordines romani du haut moyen âge, t. 2, L'Ordo XI, Louvain 1960. 40 Leśniewski K., Symbol wiary w liturgicznej tradycji Kościoła prawosławnego, w: R. Knapiński, A. Kramiszewska (red.),Credo in Deum w teologii i sztuce Kościołów chrześcijańskich, Lublin 2009, s. 93-108.  41 Longosz S., Nicejski Symbol wiary, w: E. Gigilewicz, Encyklopedia katolicka, t. 13, kol. 997-999. 42 Longosz S., Struktura Symbolu Apostolskiego, w: R. Knapiński (red.), Symbol Apostolski w nauczaniu i sztuce Kościoła do Soboru Trydenckiego, Lublin 1997, s. 77-98.  43 Longosz S., Symbole wiary, w: M. Rusecki i in. (red.), Leksykon teologii fundamentalnej, Lublin–Kraków 2002, s. 1158-1164. 44 Michalak J., Zarys liturgiki, Płock 1939. 45 Mień A., Wierzę w Boga. Katechezy o Nicejsko-Konstantynopolitańskim Symbolu Wiary, Warszawa 2003. 46 Mignone M., La recita del Credo nella Messa domenicale, „Rivista di Pastorale Liturgica” 4(17) (1978), s. 46. 47 Missale Romanum, Boston 1962. 48 Missale Romanum, Ratisbone 1930. 49 Missale Romanum. Editio typica tertia, Typis Polyglottis Vaticanis 2002.  50 Mszał Rzymski dla diecezji polskich, Poznań 1986. 51 Nowe Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, Poznań 2004. 52 Nowowiejski A. J., Ceremoniał parafialny. Przewodnik liturgiczny dla duchowieństwa pasterstwem dusz zajętego, Płock 71931. 53 Obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych dostosowane do zwyczajów diecezji polskich, Katowice 1988. 54 Obrzędy chrztu dzieci dostosowane do zwyczajów diecezji polskich, Katowice 1992. 55 Paulus VI, Sollemnis professio fidei, AAS 60(1968), s. 433-445. 56 Pawłowski S., Symbol wiary współcześnie – głębiej i ekumenicznie, w: R. Knapiński, A. Kramiszewska (red.), Credo in Deum w teologii i sztuce Kościołów chrześcijańskich, Lublin 2009, s. 179-194 57 Pietras H., Geneza Symbolu Apostolskiego, w: R. Knapiński (red.), Symbol Apostolski w nauczaniu i sztuce Kościoła do Soboru Trydenckiego, Lublin 1997, s. 63-76. 58 Sartore D., La celebrazione liturgica come professione di fede, „Rivista di Pastorale Liturgica” 4(17) (1978), s. 45-47. 59 Słomka J., Ojcowie, starożytne wyznania wiary i oficjalne teksty Kościoła starożytnego w Katechizmie Kościoła katolickiego, w: R. Knapiński (red.), Symbol Apostolski w nauczaniu i sztuce Kościoła do Soboru Trydenckiego, Lublin 1997, s. 25-37. 60 Słomka J., Z historii interpretacji nicejskiego wyznania wiary, „Łódzkie Studia Teologiczne” 3 (1994), s. 323-338.  61 Snela B., Adopcjanizm, w: F. Gryglewicz, R. Łukaszyk, Z. Sułowski (red.), Encyklopedia katolicka, t. 1, kol. 94-95. 62 Staniek E., Rola Symbolu Apostolskiego w patrystycznej koncepcji Katechizmu Kościoła katolickiego, w: R. Knapiński (red.), Symbol Apostolski w nauczaniu i sztuce Kościoła do Soboru Trydenckiego, Lublin 1997, s. 13-24.  63 Stanula E., Potrzeby tworzenia wyznań wiary, w: R. Knapiński (red.), Symbol Apostolski w nauczaniu i sztuce Kościoła do Soboru Trydenckiego, Lublin 1997, s. 39-50. 64 Starowieyski M., Legenda o powstaniu Składu Apostolskiego, w: R. Knapiński (red.), Symbol Apostolski w nauczaniu i sztuce Kościoła do Soboru Trydenckiego, Lublin 1997, s. 51-62. 65 Starowieyski M., Od wyznań apostołów do Symbolu Nicejsko-Konstantynopolitańskiego, w: A. Paciorek, P. Łabuda, A. Tronina (red.), Wierzę w jednego Boga, „Scripturae Lumen”, t. 5, Tarnów 2013, s. 293-319. 66 Symbol Apostolski w nauczaniu Ojców. Augustyn, Piotr Chryzolog, Wenancjusz Fortunatus, tł. L. Gładyszewski, Kraków 2010. 67 Wierusz-Kowalski J., Liturgika, Warszawa 1956. 68 Żądło A., Mszalne wyznanie wiary. Credo. Jego geneza i wymowa teologiczna, „Liturgia Sacra” 1(30) (2024), s. 81-100.