0023-589X Technika konserwacji okazów królestwa zwierząt w Gabinecie Historii Naturalnej księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej Techniques for the Conservation of Animal Specimens in the Cabinet of Natural History of Duchess Anna Jabłonowska, née Sapieha Arabas Iwona author Daszkiewicz Piotr author Instytut Historii Nauki im. Ludwika i Aleksandra Birkenmajerów Polskiej Akademii Nauk 00nx96f80 Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN 00nx96f80 PatriNat (OFB-Muséum national d’Histoire naturelle, CNRS, IRD) Paris Correspondence to: Iwona Arabas iarabas@wp.pl Correspondence to: Piotr Daszkiewicz piotrdas@yahoo.fr 02 07 2025 Tom 70, Numer 2 2025 55 70 Copyright © 2025 2025 2 Archivio di Stato di Bologna [ASB], Archivio Ranuzzi, Scritture diverse spettanti alla Nobil Casa Ranuzzi, CXXV, 1774–1778, Carte di Famiglia, Lettere di Casa, 1770, list z 20 czerwca 1770, Genua. 3 S Sankt-Peterburgskij Filial Arhiva Rossijskoj Akademii Nauk (Sanktpetersburska Filia Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk) [SPbF ARAN]: – Exposé sommaire de l’état actuel du cabinet d’histoire naturelle formé à Siemiatycze en Podlasie par J.A. la feue Princesse Douairière Jabłonowska Palatine de Bracław. Née P. Sapieha. D’après le relevé qui en été fait en mois Août 1801, P IV op. 1, d. 148, k. 13r–49v; 4 S Sankt-Peterburgskij Filial Arhiva Rossijskoj Akademii Nauk (Sanktpetersburska Filia Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk) [SPbF ARAN]: – Katalog Mineral’nomu Kabinetu, sočinennyj vnov’ pri prieme i ukladke Natural’nago Kabineta v Semiatiče v marte mesâce 1802 goda. Avtorizovannaâ kopiâ rukoj pisca, podpisi-avtografy V. M. Severgina i A. F. Sevast’ânova, P IV op. 1, d. 148, k. 113r–140r. 5 Muzej antropologii i ètnografii im. Petra Velikogo (Kunstkamera) RAN Sankt-Peterburg (Muzeum antropologii i etnografii im. Piotra Wielkiego (Kunstkamera) Rosyjskiej Akademii Nauk, Sankt Petersburg) [MAE RAN], M.F. Hartanovič, M.V. Hartanovič, Letopis’ Kunstkamery 1714–1836, St. Petersburg 2014. 7 Albertus Seba Auction Catalogue, Amsterdam 1752 8 Bernoulli J., Podróże po Polsce 1778, [w:] Polska Stanisławowska w oczach cudzoziemców, oprac. i wstęp. W. Zawadzki, t. 1, Warszawa 1963, s. 329–472. 9 Buffon G.L. Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du Cabinet du Roy, Paris 1749. 10 Buffon G.L., Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du cabinet du roi, t. 12, Paris 1764. 11 Dufresne L., Taxidermie, [w:] Nouveau dictionnaire d’histoire naturelle appliqué e aux arts: principalement à l’agriculture et à l’é conomie rurale et domestique, t. 21, Paryż 1803, s. 507–565. 12 Dziennik podróży S. Staszica 1789–1805, wyd. C. Leśniewski, Kraków 1931. 13 Linnaeus C. Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis, Holmiae 1767, t. 2. 14 M[ichał] M[niszech], Myśli wzglę dem założenia Musaeum Polonicum, Zabawy Przyiemne y Poż yteczne z ró ż nych autoró w zebrane, t. 11, cz. 2, Warszawa 1775, s. 211–226, cyt. za: Muzeum w kulturze pamię ci na ziemiach Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Antologia najwcześniejszych tekstó w, t. 1, 1766–1882, red. T.F. de Rosset, M.F. Woźniak, E. Bednarz Doiczmanowa, Toruń 2020, s. 55–61. 15 Pallas P.S., Miscellanea zoologica: quibus novae imprimis atque obscurae animalium species describuntur et observationibus iconibusque illustrantur, Hagae 1766. 16 Réaumur R.A., Différens moyens d’empêcher de se corrompre les oiseaux morts qu’on veut envoyer dans des pays éloignez, & de les y faire arriver bien conditionnez. Quelques-uns de ces mêmes moyens peuvent être aussi employez pour conserver des quadrupèdes, des reptiles, des poissons & des insectes, Paris 1747. 17 Réaumur R.A., Moyen facile de conserver les oiseaux qu’on veut faire arriver sains dans des pays éloignez, Paris 1745. 18 Rieger J.C., Introductio in notitiam rerum naturalium et arte factarum, quarum in communi vita, sed praecipue in medicina usus est; exponens materiam medicam seu historiam simplicium, medicamenta composita eorumque componendorum rationes et therapeuticas rationes per alphabet. ordinem dig., Hagae 1742–1743. 19 Wilkońska P., Księżna Jabłonowska Wojewodzina Bracławska, „Czas” 1859, nr 232, s. 1–2, nr 234, s. 1–2. 21 Arabas I., Losy kolekcji księżnej Anny Jabłonowskiej na podstawie dokumentów z Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w St. Petersburgu, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2009, t. 54, nr 2, s. 95–108. 22 Bertin L., Les Poissons en herbier et le système ichtyologique de Michel Adanson. Muséum national d’Histoire naturelle, Paris 1950. 23 Bauer A.M., Linnaean Names and Pre-Linnaean Sources in Herpetology, „Bibliotheca Herpetologica” 2009, t. 9, nr 1–2, s. 53–79. 24 Boeseman B., The Vicissitudes and Dispersal of Albertus Seba’s Zoological Specimens, „Zoologische Mededelingen” 1970, t. 44, nr 13, s. 177–206. 25 Brzęk G., Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie i jego twórca, Lublin 1994. 26 Dacome L., Women, Wax and Anatomy in the ‘Century of Things’, „Renaissance Studies” 2007, t. 21, nr 4, s. 522–550, https://doi.org/10.1111/j.1477-4658.2007.00461.x. 27 Daszkiewicz P., Bauer A., Specimens from the Second Collection of Albertus Seba in Poland: the Natural History Cabinet of Anna Jabłonowska (1728–1800), „Bibliotheca Herpetologica” 2006, t. 6, nr 2, s. 16–20. 28 Daszkiewicz P., Polonica w Archiwum René-Antoine Ferchault de Réaumur (1683–1757), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2009, t. 54, nr 2, s. 83–93. 29 Daszkiewicz P., René -Antoine Ferchault de Ré aumur (1683–1757) – dendrologiczne aspekty jego prac, „Rocznik Polskiego Towarzystwa Dendrologicznego” 2016, t. 64, s. 59–66. 30 Daszkiewicz P., W cieniu Maison Verreaux: Paryż polskich przyrodników kolekcjonerów, Warszawa 1997. 31 Engel H., The Sale Catalogue of the Cabinets of Natural History of Albertus Seba (1752), a Curious Document from the Period of the Naturae Curiosi, „Bulletin of the Research Council of Israel” 1961, t. 10, nr 1–3, s. 119–131. 32 Fedorowicz Z., Zoologia w Gdań sku w stuleciach: XVII i XVIII, Wrocław, Warszawa, Kraków 1968. 33 Findlen P., Science as a Career in Enlightenment Italy: The Strategies of Laura Bassi, „Isis” 1993, t. 83 s. 441–469, https://doi.org/10.1086/356547. 34 Kooijmans L., Defied D., The Anatomy Lessons of Frederik Ruysch, „The Journal of the International Society for the History of Philosophy of Science” 2012, t. 2, nr 1, s. 177–182. 35 Kojmans L., Hudožnik smerti. Anatomičeskie uroki Frederika Rûjša, St. Petersburg 2008. 36 Lemire M., Les modèles anatomiques en cire colorée du XVIIIe et du XIXe siècle. Muséum national d’Histoire naturelle, Paris 1987. 37 Messbarger R., Re-membering a Body of Work: Anatomist and Anatomical Designer Anna Morandi Manzolini, „Studies in Eighteenth-Century Culture” 2003, t. 32, s. 123–154, https://doi.org/10.1353/sec.2010.0306. 38 Messbarger R., The Lady Anatomist: The Life and Work of Anna Morandi Manzolini, Chicago 2010, https://doi.org/10.7208/chicago/9780226520841.001.0001. 39 Morris P.A., A History of Taxidermy: Art, Science and Bad Taste, Berkshire 2010. 40 Mulder W.J., Radziun A.B., Frederik Ruysch Anatomical Collection in St. Petersburg: History, Storage and Restoration, St. Petersburg 2004. 41 Parlant, P., Dusoulier, F., Walter, Y., Oisier. L’étranger herbier d’oiseaux, Saint-Étienne-les-Orgues 2020. 42 Pequignot A., La Taxidermie au Muséum: Un témoignage historique et muséologique. Muséum national d’Histoire naturelle, Paris 1999. 43 Pequignot A., Histoire de la taxidermie en France (1729–1928): Étude des facteurs de ses évolutions techniques et conceptuelles, et ses relations à la mise en exposition du spécimen naturalisé, Paris 2002. 44 Wilemska K., Zieliński M., Jasińska M., Szynawa M., Kucharzewski M., Frederik Ruysch – życie i działalność medyczna, „Annales Academiae Medicae Silesiensis” 2012, t. 66, s. 91–97. 45 Vandersmissen J., Le débat sur la véritable nature du corail, au XVIIIe siècle, Neuvième Congrès de l’Association des Cercles Francophones d’Histoire et d’Archéologie de Belgique. LVIe Congrès de la Fédération des Cercles d’Archéologie et d’Histoire de Belgique. Liège, 23–26 août 2012. 6e SECTION: Histoire des savoirs et histoire Culturelle, www.orbi.uliege.be/bitstream/2268/129722/1/Le%20débat%20sur%20la%20 [dostęp 13.02.2025].