1644-3586 Społeczna opieka nad dziedzictwem na przykładzie działania stowarzyszeń zwykłych Civic care for heritage on the example of ordinary associations’ activities Hołuj Dominika author Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie 0262te083 Correspondence to: Dominika Hołuj holujd@uek.krakow.pl 31 03 2025 Zeszyt 177 2024 51 72 Copyright © 2025 2025 W artykule przedstawiono wyniki analizy zbiorowości stowarzyszeń zwykłych działających w/na rzecz obiektów i przestrzeni dziedzictwa. Wyniki zaprezentowano w ujęciu regionalnym i w podziale na typy organizacji odnoszące się do celów ich aktywności w obiektach i przestrzeniach dziedzictwa. Rezultaty badania wskazują, że stowarzyszenia zwykłe stosunkowo rzadko podejmują bezpośrednie działania wobec obiektów i przestrzeni, zasadniczo wykorzystują swój potencjał do realizacji celów popularyzatorskich, edukacyjnych, dokumentacyjnych, strażniczych i rzeczniczych (szczególnie zwracając uwagę na dziedzictwo lokalne, obiekty niszczejące, opuszczone). Najwięcej organizacji zidentyfikowano w województwach: mazowieckim, wielkopolskim, śląskim, małopolskim i dolnośląskim, najmniej zaś w opolskim, podlaskim, lubuskim, warmińsko-mazurskim, podkarpackim i świętokrzyskim. Wyraźnie dominują organizacje realizujące cele w zakresie: pielęgnowania kultury lokalnej i regionalnej, podtrzymywania pamięci o wydarzeniach, postaciach historycznych i okresie w dziejach oraz opieki nad wybranym typem dziedzictwa materialnego. Podkreślenia wymaga fakt, że rozmieszczenie organizacji działających w i na rzecz obiektów i przestrzeni dziedzictwa w podziale na typy działalności wskazuje zupełnie inne obszary ich koncentracji w stosunku do statystyk dla całej zbiorowości. 1 Ashworth G.J., Graham B., Tunbridge J.E., 2007, Pluralising Pasts Heritage, Identity and Place in Multicultural Societies, Pluto Press, London. 2 Bartkowski J., 2003, Wpływ tradycji kulturowych polskich regionów na współczesne zachowania społeczne i polityczne, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa. 3 Blake J., 2000, On Defining the Cultural Heritage, The International and Comparative Law Quarterly, 49(1), 61–85. 4 Bondi L., Davidson J., Smith M., 2006, Introduction: Geography’s ‘Emotional Turn’, [w:] J. Davidson, L. Bondi, M. Smith (red.), Emotional Geographies, Routledge, London, 1–16. 5 Budzińska D., 2001, Odczytywanie popiołów – śladami dąbrowskich Żydów, Polish-Jewish STUDIES, 2, 444–455. 6 Ćwik A., 2020, Potrzeba zaangażowania lokalnych społeczności w przyszłość nieruchomego dziedzictwa kulturowego, Kultura – Społeczeństwo – Edukacja, 2(18), 351–365. 7 Davidson J., Milligan Ch., 2004, Embodying Emotion Sensing Space: Introducing emotional geographies, Social & Cultural Geography, 5(4), 523–532. 8 Domański R., 2000, Zasady geografii społeczno-ekonomicznej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa–Poznań. 9 Fuglewicz S., 2016, System służb ochrony zabytków w Polsce a społeczna partycypacja w ochronie zabytków, Ochrona Dziedzictwa Kulturowego, 1(15), 51–60. 10 Goddard S., 2009, Heritage partnerships – Promoting public involvement and understanding, [w:] Heritage and Beyond, Council of Europe, Strasbourg, 141–148. 11 Góral A., 2016, To what extent is the heritage management system in Poland really participatory?, Zarządzanie w Kulturze, 17(4), 295–309. 12 Góralczyk K., Łuczak, M., Marcinek R., 2023, Budowanie społeczeństwa zaangażowanego, [w:] J. Marcinek (red.), 20 lat ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, NIKZ, Warszawa, 187–199. 13 Graham B., Ashworth G.J., Tunbridge J.E., 2000, A Geography of Heritage: Power, Culture and Economy, Routledge Taylor & Francis Group, London–New York. 14 Gregory D., Johnston R., Pratt G, Watts M.J., Whatmore S. (red.), 2009, The Dictionary of Human Geography, Wiley & Sons, Chichester. 15 Harrison R., 2013, Heritage: Critical Approaches, Routledge, Abingdon–New York. 16 Hayden D., 2014, Urban Landscape History: The Sense of Place and the Politics of Space, [w:] J. J. Gieseking, W. Mangold, C. Katz, S. Low, S. Saegert (red.), The People, Place, and Space Reader, Routhledge, London–New York. 17 Häyrynen M., 2018, Cultural Heritage and Participatory Governance, [w:] A.-M. Halme, T. Mustonen, J.-P. Taavitsainen, S. Thomas, A. Weij (red.), Heritage is ours: Citizens Participating in Decision Making, Europa Nostra Finland, 12–17. 18 Hoelscher S., Alderman D.H., 2004, Memory and place: Geographies of a critical relationship, Social & Cultural Geography, 5(3), 347–355. 19 Hołuj D., 2023, Przestrzenie dziedzictwa jako przedmiot zainteresowania organizacji pożytku publicznego, Prace i Studia Geograficzne, 68(1), 43–63. 20 Howard P., 2009, Historic Landscapes and the Recent Past: Whose History?, [w:] L. Gibson, J. Pendlebury (red.), Valuing Historic Environments, Ashgate, Farnham–Burlington, 51–66. 21 Jędrzejczyk D., 2016, Geografia humanistyczna miasta, Wydawnictwo Dialog, Warszawa. 22 Johnson N.C., Schein R.H., Winders J., 2013, Introduction, [w:] N.C. Johnson, R.H. Schein, J. Winders (red.), The Wiley-Blackwell Companion to Cultural Geography, Wiley & Sons, Chichester. 23 Jones O., 2006, An Ecology of Emotion, Memory, Self and Landscape, [w:] J. Davidson, L. Bondi, M. Smith (red.), Emotional Geographies, Routledge, London, 205–218. 24 King T.F., 2008, Who Makes It Heritage?, Heritage Management, 1(1), 99–112. 25 Kisić V., Tomka G., 2018, Citizen engagement & education. Learning kit for heritage civil society organisations, Europa Nostra, Hague. 26 Kitchin R., Thirft N. (red.), 2009, International Encyclopedia of Human Geography, Elsevier, Amsterdam. 27 Lisowski A., 2014, Typy przestrzeni a geografia, Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego, 24, 7–18. 28 Low S.M., Altman I., 1992, Place Attachment: A Conceptual Inquiry, [w:] I. Altman, S. M. Low (red.), Place Attachment, Plenum Press, New York–London. 29 Mercier M., Norton W., 2019, Human geography, Oxford University Press, Oxford. 30 Meyer-Bisch P., 2009, On the “right to heritage” – The innovative approach of Articles 1 and 2 of the Faro Convention, [w:] Heritage and Beyond, Council of Europe, Strasbourg, 59–66. 31 Midura F., 1981, Rola społecznych opiekunów zabytków w ochronie dóbr kultury narodowej, Ochrona Zabytków, 34(3–4), 166–172. 32 Murzyn-Kupisz M., Działek J., 2013, Cultural heritage in building and enhancing social capital, Journal of Cultural Heritage Management and Sustainable Development, 3(1), 35–54. 33 Murzyn-Kupisz M., Hołuj D., Działek J., 2022, Społeczno-ekonomiczne oddziaływanie dziedzictwa kulturowego. Stan badań oraz perspektywy i potrzeby badawcze w kontekście polskim, NID – UJ, Warszawa–Kraków. 34 Nayak A., Jeffrey A., 2011, An Introduction to Ideas in Human Geography, Routledge, New York–London. 35 Nora P., 1989, Between Memory and History, Les Lieux de mémoire, Representations, 26, 7–24. 36 Nowicki R.G., 2018, Partycypacja turystów i mieszkańców miejscowości turystycznych w procesie ochrony zabytków architektury, Turystyka Kulturowa, 2, 26–39. 37 Poniedziałek J., 2011, Postmigracyjne tworzenie tożsamości regionalnej. Studium współczesnej warmińskomazurskości, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń. 38 Purchla J., 2014, Dziedzictwo kulturowe a kapitał społeczny, [w:] A. Rottermund (red.), Dlaczego i jak w nowoczesny sposób chronić dziedzictwo kulturowe, Polski Komitet ds. UNESCO, Warszawa, 21–30. 39 Relph E., 1976, Place and Placelessness, Pion, London. 40 Rembowska K., 2013, Podejście kulturowe – szansa na integrację geografii człowieka, [w:] M. Wójcik (red.), Studia regionalne. Społeczeństwo – region – miejsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego,, Łódź, 23–29. 41 Runge J., 2007, Metody badań w geografii społeczno-ekonomicznej – elementy metodologii, wybrane narzędzia badawcze, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice. 42 Runge J., 2020, Złożony układ osadniczy – tradycyjny region ekonomiczny – przestrzeń społeczno-kulturowa, Uniwersytet Śląski, Katowice. 43 Runge J., 2023, Przestrzeń społeczno-kulturowa złożonego układu osadniczego, Uniwersytet Śląski, Katowice. 44 Skalska T., Koskowski M., 2017, Rola organizacji pozarządowych w zarządzaniu dziedzictwem kulturowym dla potrzeb turystyki, Turystyka Kulturowa, 1, 68–79. 45 Skalski K., 2008, Przestrzeń publiczna – dobro wspólne, [w:] G. Prawelska-Skrzypek (red.), Rozwój przez partnerstwo, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 57–67. 46 Smith, L., 2006. Uses of heritage, Routledge, Abingdon. 47 Smith L., Campbell G., 2015, The Elephant in the Room: Heritage, Affect, and Emotion, [w:] W. Logan, M. Nic Craith, U. Kockel (red.), A Companion to Heritage Studies, John Wiley & Sons, 443–460. 48 Tomaszewski A., 2012, Ku nowej filozofii dziedzictwa, Seria: Heritologia, 1, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków. 49 Tuan Y.-F., 1987, Przestrzeń i miejsce, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. 50 Znaniecki F., 2011 [1938], Socjologiczne podstawy ekologii ludzkiej, Ruch Prawniczy, ekonomiczny i Socjologiczny, 1 [przedruk w:] M. Malikowski, S. Solecki (oprac.), Społeczeństwo i przestrzeń zurbanizowana. Teksty źródłowe, Uniwersytet Rzeszowski, Rzeszów, 122–146. 51 Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (t.j. Dz.U. 2020 poz. 2261). 53 Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu, www.muzeuminstrumentow.pl/ (5.03.2024). 54 Muzeum Wsi Radomskiej w Radomiu, www.muzeum-radom.pl/ (10.04.2024). 55 Skansen Kurpiowski w Nowogrodzie, www.skansenkurpiowski.pl/ (16.02.2024). 56 Stowarzyszenie 200-lecia powołania „Fabryki Hirschmann i Kijewski”, www.dwusetlecie.org/ (3.11.2023). 57 Stowarzyszenie Młyn – „ Ruda” w Rudzie, www.mlynruda.com/zwiedzanie-mlyna/ (13.02.2024). 58 Stowarzyszenie Regionalna Grupa Historyczna Schondorf, www.schondorf.pl/ (11.05.2024). 59 www.facebook.com/p/3 PUŁK Piechoty Legii Nadwiślańskiej przy Zespole Szkół Nr 3 w Rypinie (15.12.2023). 60 www.facebook.com/archiBUNT/?locale=pl_PL (4.04.2024). 61 www.facebook.com/bliskiehistorie/ (13.02.2024). 62 www.facebook.com/chodlik/?locale=pl_PL (22.04.2024). 63 www.facebook.com/holdupruskiego/ (22.04.2024). 64 www.facebook.com/lazegapoznanska (8.01.2024). 65 www.facebook.com/LukaNadNarwia/ (17.12.2023). 66 www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=817100377082372&id=100063472513286 (18.12.2023). 67 www.facebook.com/StowarzyszenieJantar/?locale=pl_PL (3.03.2024). 68 www.facebook.com/ZapomnianyBialystok/?locale=pl_PL (15.03.2024). 69 Zamek Golubski www.zamekgolub.pl/ (2.06.2024). 71 380 rejestrów stowarzyszeń zwykłych (pobrane z Biuletynów Informacji Publicznej starostw powiatowych).