2450-4572 Patriotyzm diaspory polskiej na Litwie. Misja Filii Uniwersytetu w Białymstoku w Wilnie The Patriotism of the Polish Diaspora in Lithuania. The Mission of the Vilnius Branch of the University of Białystok Kryńska Elwira Jolanta author Uniwersytet w Białymstoku 01qaqcf60 Correspondence to: Elwira Jolanta Kryńska e.krynska@uwb.edu.pl 01 12 2025 Numer 11/1 XI (2025) 59 96 Copyright © 2025 2025 Celem artykułu jest analiza głównych działań Filii Uniwersytetu w Białymstoku w Wilnie, które przyczyniają się bezpośrednio lub pośrednio do rozbudzenia poczucia patriotyzmu wśród studentów i lokalnej społeczności litewskiej w kontekście historycznym i kulturowym. Ze względu na ograniczone ramy publikacji artykuł został podzielony na dwie części. Zgodnie z tytułem w pierwszej części zostały podjęte kwestie dotyczące patriotyzmu w diasporze polskiej na Litwie, w drugiej zaś poruszono problem misji patriotycznej Filii Uniwersytetu w Białymstoku w Wilnie. Zastosowano metodę historyczno-porównawczą, która jest stosowana w badaniach nad przebiegiem zjawisk i procesów zachodzących w badanej rzeczywistości. 1 Balicki, Zygmunt. Egoizm narodowy wobec etyki. Lwów: Wydawnictwo Miles, 1904. 2 Bardach, Juliusz, Leśnodorski Bogusław, Pietrzak Michał. Historia ustroju i prawa polskiego. Warszawa: Wydawnictwo LexisNexis, 2003. 3 Chodubski, Andrzej. „Polacy we współczesnym życiu diasporalnym”. Polityka i Społeczeństwo 1 (2014): 7–16. 4 Czuba, Krystyna. „Wkład Polski w dziedzictwo europejskie”. Tygodnik Katolicki Niedziela 17 (2018): 20–21. 5 Dąbrowska, Urszula, Sadłowska-Suprun Małgorzata. „Najważniejszy jest dialog. Rozmowa z Januszem Skolimowskim, Ambasadorem RP na Litwie”. Nasz Uniwersytet. Wydanie Specjalne 21 (28) (2013): 5. 6 Dec, Ignacy. „Kardynał Stefan Wyszyński i św. Jan Paweł II – przymierze dwóch serc w służbie Bogu, Kościołowi i Ojczyźnie”. NaszDziennik.pl, 7.09.2021. 7 „Diaspora”. W: Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2021. 8 Dmowski, Roman. Kościół, Naród i Państwo. Warszawa: Nakładem Obozu Wielkiej Polski, 1927. 9 Dowgier, Rafał. „Leonard Etel”. W: Uniwersytet w Białymstoku. Dzieje, Ludzie, Opowieści, red. Krzysztof Korotkich, Cezary Kuklo (Białystok: Wydawnictwo Uniwersytet w Białymstoku, 2022), 190–213. 10 Etel, Leonard. „Musimy ten potencjał wykorzystać!”. Nasz Uniwersytet. Wydanie Specjalne 21 (28) (2013): 5. 11 „Familijna atmosfera, wysoki poziom”. Nasz Uniwersytet. Wydanie Specjalne 21 (28) (2013): 8–9. 12 Fiałkowski, Marek. „Patriotyzm wyzwaniem dla kościoła w Polsce. Na marginesie dokumentu chrześcijański kształt patriotyzmu”. Roczniki Teologiczne 65 (6) (2018): 95–110. 13 „Filia Uniwersytetu w Białymstoku w Wilnie Wydział Ekonomiczno-Informatyczny”. W: Uniwersytet w Białymstoku. Dzieje, Ludzie, Opowieści, red. Krzysztof Korotkich, Cezary Kuklo, 642. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytet w Białymstoku, 2022. 14 Froissart, Fryderyk. „Współczesny patriotyzm osadzony w chrześcijaństwie”. Nasz Głos 11 (28) (2007): 16–17. 15 Gajda, Janusz. „Żywe tradycje a współczesność w pojmowaniu patriotyzmu”. W: Patriotyzm a wychowanie, red. Elwira Kryńska, Jolanta Dąbrowska, Agnieszka Szarkowska, Urszula Wróblewska, 43–51. Białystok: Trans Humana, 2009. 16 Gorski, Artur. Patriotyzm polskiej mniejszości na Litwie, 22.11.2016, Tekst wygłoszony podczas uroczystości w rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja w Warszawie. https://myslkonserwatywna.pl/artur-gorski-patriotyzm-polskiej-mniejszosci-na-litwie/ [dostęp: 22.01.2024]. 17 Gronkowska-Koziar, Agnieszka. „Wychowanie patriotyczne w posłudze duszpasterskiej kardynała Stefana Wyszyńskiego”. Biografistyka Pedagogiczna 2 (2021), 206–218. 18 Grynia, Alina, Wołkonowski Jarosław. „Start Filii UwB w Wilnie”. Nasz Uniwersytet 4 (11) (2007): 8–9. 19 Historia Polski w liczbach. Ludność. Terytorium, red. Andrzej Jezierski, 68. Warszawa: Wydawnictwo Zakład Wydawnictw Statystycznych, 1994. 20 Hofman, Iwona. „Litewskie wątki w życiu i programie Jerzego Giedroycia”. Polityka i Społeczeństwo 1 (2004): 167–183. 21 „Inauguracja Roku Akademickiego 2007/2008 w Wilnie”. Nasz Uniwersytet 5 (12) (2008): 5. 22 Jan Paweł II. Pamięć i tożsamość. Kraków: Znak, 2005. 23 „Jedyna filia polskiej uczelni na Litwie Rozmowa z Januszem Skolimowskim, ambasadorem RP w Wilnie”. Nasz Uniwersytet 11(18) (2009): 27. 24 Jundo-Kaliszewska, Barbara. Zakładnicy historii. Mniejszość polska w postradzieckiej Litwie. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2019. 25 Konopczyński, Władysław. Dzieje Polski nowożytnej, t. I: 1506–1648. Warszawa: Drukarnia Pawła Mitręgi w Cieszynie, 1936. 26 Kopaliński, Władysław. Słownik wyrazów obcych. Warszawa: RYTM, 2000. 27 Kosman, Marceli. Historia Białorusi. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1979. 28 Kryńska, Elwira J. „Zakończenie”. W: Patriotyzm a wychowanie, red. Elwira Kryńska, Jolanta Dąbrowska, Agnieszka Szarkowska, Urszula Wróblewska, 703–706. Białystok: Trans Humana, 2009. 29 Kryńska, Elwira. „Idea Uniwersytetu Pogranicza – priorytet Rektora UwB w latach 2005–2012”. W: Człowiek Pogranicza. Wyzwania humanistycznej edukacji, red. Mirosław Sobecki, Dorota Misiejuk, Jolanta Muszyńska, Tomasz Bajkowski, 148–161. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2019. 30 Kryńska, Elwira. „Jerzy Nikitorowicz”. W: Uniwersytet w Białymstoku. Dzieje, Ludzie, Opowieści, red. Krzysztof Korotkich, Cezary Kuklo, 157–179. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytet w Białymstoku, 2022. 31 Kryńska, Elwira. „Uniwersytet w Białymstoku jako uczelnia wiodąca i symbol wspólnoty wschodniego pogranicza”. W: Uniwersytety na Rubieżach. Konteksty semantyczne, historyczne, naukowe i edukacyjne, red. Anna Murawska, Elżbieta Magiera, 75–89. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2022. 32 Kubala, Ludwik. Stanisław Orzechowski i wpływ jego na rozwój i upadek Reformacyi w Polsce. Lwów–Warszawa: E. Wende i Spółka, 1906. 33 Kuczyńska-Zonik, Aleksandra, Szwed, Katarzyna. Prawa mniejszości narodowych na Litwie. Warszawa: Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, 2020. 34 Kuczyńska-Zonik, Aleksandra. „Dyskurs narodowościowy na Litwie w kontekście współczesnych wyzwań”. Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej 14 (5) (2016): 281–300. 35 Kulka, Grzegorz. „Autochtoniczny charakter ludności polskiej na Litwie, Białorusi, Ukrainie i w Czechach oraz ludności litewskiej, białoruskiej, ukraińskiej i czeskiej w Polsce”. W: Dziedzictwo pogranicza. Realizacja praw mniejszości polskiej na Litwie Białorusi Ukrainie i w Czechach oraz mniejszości białoruskiej, litewskiej, ukraińskiej i czeskiej w Polsce, red. Dariusz Górecki, 25–68. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2013. 36 Kuzborska, Elżbieta. „Wyzwania dla oświaty mniejszości narodowych w państwach bałtyckich”. Rocznik Stowarzyszenia Naukowców Polaków Litwy 17 (2017): 154–200. 37 Lesińska, Magdalena. „Polska diaspora, polonia, emigracja. Spory pojęciowe wokół skupisk polskich za granicą”. Polski Przegląd Migracyjny 1 (2018) (3): 9–23. 38 Litwa–Polska. Traktat o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy. Wilno.1994.04.26, Dz.U. z 1995 r. Nr 15, poz. 71. 39 Łempicki, Stanisław. Polskie tradycje wychowawcze. Warszawa: „Nasza Księgarnia”, 1936. 40 „Na styku kultur i narodów”. Nasz Uniwersytet 21 (28) (2013): 18–19. 41 Nowak, Andrzej. O historii nie dla idiotów. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2024. 42 Nowak, Andrzej. Patriotyzm i zdrada. Wykłady z historii Polski. Warszawa: FRONDA, 2024. 43 Ossowski, Stanisław. „O patriotyzmie”. W: Publicystyka, recenzje, posłowie, wspomnienia, Dzieła, t. 6, red. Stanisław Ossowski, 1–19. Warszawa: PWN, 1970. 44 „Pomost między Europą Zachodnią a Wschodnią. Rozmowa z prof. dr hab. Jerzym Nikitorowiczem, JM Rektorem Uniwersytetu w Białymstoku”, przeprowadzona przez Piotra Bielaka. Rzeczpospolita 27.02.2006 r., dodatek: Rektorzy o swoich uczelniach. 45 Rozmowa z prof. dr hab. Bogusławem Grużewskim – przeprowadziła Marta Gawina. W Uniwersytet w Białymstoku. Dzieje, Ludzie, Opowieści, red. Krzysztof Korotkich, Cezary Kuklo, 455–460. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2022. 46 „Ryszard Kaczorowski”. W: Patriotyzm a wychowanie, red. Elwira Kryńska, Jolanta Dąbrowska, Agnieszka Szarkowska, Urszula Wroblewska (Białystok: Trans Humana, 2009), 14. 47 Rządowy program współpracy z Polonią i Polakami za granicą w latach 2015–2020, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, 2015, 12–14 [dostęp: 2019.03.27]. 48 Sadłowska-Suprun, Małgorzata. „O nauczaniu na Wschodzie”. Nasz Uniwersytet. Wydanie Specjalne 21 (28) (2013): 4. 49 Sadłowska-Suprun, Małgorzata. „Studiować w Wilnie”. Nasz Uniwersytet 11 (18) (2009): 20. 50 Sadłowska-Suprun, Małgorzata. „To wielka misja Rozmowa z dr. hab. Jarosławem Wołkonowskim, dziekanem Wydziału Ekonomiczno-Informatycznego w Wilnie”. Nasz Uniwersytet 11 (18) (2009): 19. 51 Skwarczyński, Adam. Myśli o nowej Polsce. Warszawa: Drukarnia Artystyczna, 1934. 52 Sośnicki, Kazimierz. Podstawy wychowania państwowego. Lwów–Warszawa: Książnica – Atlas, 1933. 53 Vertovec, Steven. Transnarodowość, tłum. Izabela Kołbon. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2012. 54 Wlazło, Sylwia. „Patriotyzm jako jedna z dróg do świętości w świetle życia i pism św. Rafała Kalinowskiego”. Teologia i Moralność, 13 (2[24]) (2018): 283–298. 55 Wołkonowski, Jarosław, Olędzki Piotr. „Filia w Wilnie – bieg z przeszkodami”. Nasz Uniwersytet 3 (2007): 6–8. 56 Wołkonowski, Jarosław. „W trosce o mniejszość polską na Litwie”. Nasz Uniwersytet. Wydanie Specjalne 21 (2013): 6–7. 57 Wołłejko, Michał. „Sytuacja mniejszości polskiej na Litwie a relacje polsko-litewskie”. Bezpieczeństwo Narodowe 17 (2011): 99–114. 58 Woroniecki, Jacek. Katolicka etyka wychowawcza, t. II, cz. 2. Lublin: Wydawnictwo KUL,1995. 59 Wyszyński, Stefan. Dzieła zebrane, t. I: (1949–1953). Warszawa: Wydawnictwo im. Stefana Wyszyńskiego Soli Deo, 1991. 60 Wyszyński, Stefan. Maryjne drogi wolności Prymasa Tysiąclecia. Częstochowa: Fundacja Czas to Miłość, 2018. 61 „Zarządzanie to wiara w ludzi. Rozmowa z Jego Magnificencją Prof. Jerzym Nikitorowiczem”. Nasz Uniwersytet 1(8) (2006): 4. 62 Żołądek, Łukasz. „Polacy na Litwie”. Infos, Biuro Analiz Sejmowych, zagadnienia społeczno-gospodarcze 8 (100) (31.03.2011). Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe dla Biura Analiz Sejmowych), 1–4. 64 Adamowicz, Honorata. „26 lat niepodległości Litwy: czym jest współczesny patriotyzm?”. Kurier Wileński 9.03.2016, https://kurierwilenski.lt/2016/03/09/26-lat-niepodleglosci-litwy-czym-jest-wspolczesny-patriotyzm/ [dostęp: 26.10.2024]. 65 Czy i jak identyfikujemy się dziś z Polską? RAPORT SEGMENTACYJNY (Warszawa: Laboratorium Poznania Politycznego Instytut Psychologii PAN, 2023), 72, 75, https://psychpol.psych.pan.pl/images/Raporty/LaboratoriumPoznaniaPolitycznegoIPPAN_RaportSegmentacyjny_NdS.pdf [dostęp: 12.01.2024]. 66 Dowdo, Lucyna. „Litewski patriotyzm – polski radykalizm”, Magazyn Wileński 28.11.2011, https://wilnoteka.lt/artykul/litewski-patriotyzm-polski-radykalizm [dostęp: 26.10.2024]. 67 Głowiński, Tomasz. Polonia i Polacy poza granicami kraju, http://wspolnotapolska.org.pl/30lat/polonia_i_polacy.php [dostęp: 2.11.2024]. 68 Gorzki to chleb jest polskość? Raport na temat patriotyzmu i zainteresowania historią w Polsce, Instytut Psychologii PAN, część II: Mówisz po polsku, (Nauka dla Społeczeństwa/529303/2021/2022), https://psychpol.psych.pan.pl/images/Raporty/Raport_polskosc.pdf [dostęp: 12.01.2024]. 69 Instytut Europy Środkowej, Referendum w sprawie podwójnego obywatelstwa na Litwie, https://ies.lublin.pl/komentarze/referendum-w-sprawie-podwojnego-obywatelstwa-na-litwie/ [dostęp: 20.01.2025]. 70 Jesteśmy Wydziałem młodym, ambitnym, z perspektywami!, https://wilno.uwb.edu.pl/wydzial/o-nas-1/o-nas [dostęp: 24.01.2025]. 71 Lesińska, Magdalena. „Emigracja i diaspora w dyskursie politycznym w Polsce w latach 1991–2015”. CMR Working Paper, 83 (141) (2015), www.migracje.uw.edu.pl [dostęp: 14.11.2024]. 72 Litwa 24, https://l24.lt/pl/spoleczenstwo/item/374782-o-wynikach-spolecznego-spisu-ludnosci-polskiej-na-wilenszczyznie [dostęp: 9.11.2024]. 73 Litwa w weekend zdecyduje o podwójnym obywatelstwie, 10.05.2024, https://www.bankier.pl/wiadomosc/Litwa-w-weekend-zdecyduje-o-podwojnym-obywatelstwie-8743433.html [dostęp: 10.05.2024]. 74 MAGNA POLONIA, https://www.magnapolonia.org/polski_kraj_narodowo_terytorialny/25.11.2024 [dostęp: 25.11.2024]. 75 Mażul, Henryk. „Patriotyzm nas uskrzydla…”, Magazyn Wileński 16.05.2019., http://www.magwil.lt/material,patriotyzm-nas-uskrzydla- [dostęp: 23.01.2025]. 76 Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Uczelnie z uprawnieniami do kształcenia poza granicami RP, podstawa prawna DSW.ZNU.6051.62.2015.4.AL; stan na dzień 3.11.2024, https://radon.nauka.gov.pl/dane/studia-prowadzone-na-okreslonym-kierunku?foreign=true&pageNumber=1&pageSize=10&fieldName=name&sortOrder=ASC [dostęp: 3.11.2024]. 77 Nauka dla Społeczeństwa MEiN, https://psychpol.psych.pan.pl/pl/projekty/nauka-dla-spoleczenstwa-mein  [dostęp: 7.01.2025]. 78 Narodowe Święto Niepodległości w Warszawie, https://wilno.uwb.edu.pl/aktualnosci/narodowe-swieto-niepodleglosci-w-warszawie-647.html [dostęp 31.01.2025]. 79 Podlaskie uczelnie podpisują porozumienie z polskimi organizacjami na Litwie, https://wilno.uwb.edu.pl/aktualnosci/podlaskie-uczelnie-podpisuja-porozumienie-z-polskimi-organizacjami-na-litwie-672.html [dostęp: 1.02.2025]. 80 Priorytety Działalności Związku Polaków na Litwie na Kadencję 2024–2027, http://mojekresy.pl/xvii-zjazd-zwiazku-polakow-na-litwie-wiernosc-pieciu-prawdom-i-zalozeniom-programowym-podsumowanie [dostęp: 24.01.2025]. 81 Radczenko, Antoni. „Spis ludności: Polacy pozostają największą mniejszością narodową w kraju”. Kurier Wileński, 27.01.2022, https://kurierwilenski.lt/2022/01/27/spis-ludnosci-polacy-pozostaja-najwieksza-mniejszoscia-narodowa-w-kraju/ [dostęp: 8.11.2024]. 82 Raport Polskość w XXI wieku. Rodzaje identyfikacji narodowej, ich podłoże i konsekwencje, sporządzony w ramach projektu konkursowego Nauka dla Społeczeństwa Ministerstwa Edukacji i Nauki pod nazwą „Nauka dla Społeczeństwa”, https://psychpol.psych.pan.pl/pl/projekty/nauka-dla-spoleczenstwa-mein [dostęp: 7.01.2025]. 83 Sidorkiewicz, Krzysztof Jeremi. „Polacy z Litwy Kowieńskiej: patriotyzm z naturalnych przyczyn”. Kurier Wileński 2.10.2015, https://kurierwilenski.lt/2015/10/02/polacy-z-litwy-kowienskiej-patriotyzm-z-naturalnych-przyczyn/ [dostęp: 26.10.2024]. 84 Sobolewska, Alina. „Festyn jako sprawdzian patriotyzmu”. Kurier Wileński 6.06.2011, https://kurier-wilenski.lt/2011/06/06/festyn-jak-sprawdzian-patriotyzmu/ [dostęp: 22.01.2025]. 85 Spotkanie opłatkowe 2024, https://wilno.uwb.edu.pl/aktualnosci/spotkanie-oplatkowe-2024-678.html [dostęp 31.01.2025]. 86 Wilno TVP, Polacy mieszkający na Litwie biorą aktywny udział w życiu społecznym i politycznym tego kraju, 02.05.2024, https://wilno.tvp.pl/77319865/polacy-mieszkajacy-na-litwie-biora-aktywny-udzial-w-zyciu-spolecznym-i-politycznym-tego-kraju [dostęp: 11.01.2024]. 87 Wilno TVP, Polska i Litwa, a ja pomiędzy nimi jak w trojkącie – o bipatriotyzmie, 11.11.2024, https://wilno.tvp.pl/83434237/polska-i-litwa-a-ja-pomiedzy-nimi-jak-w-trojkacie-o-bipatriotyzmie [dostęp: 22.01.2025].