2451-4985 Ludowy topos wmurowanej kobiety jako narzędzie negocjowania wartości w bułgarskiej kulturze nowoczesnej. Co po kobiecie? The Folk Topos of a Walled-up Woman as a Tool for Negotiating Values in Bulgarian Modern Culture. What Comes after the Woman? Szwat-Gyłybow Grażyna author Instytut Slawistyki PAN Correspondence to: Grażyna Szwat-Gyłybow gszwat@ispan.edu.pl 31 12 2024 Tom XX 2024 181 197 Copyright © 2024 2024 Artykuł powstał w ramach projektu badawczego pt. <em>Topos „wmurowanej kobiety” w kulturach Europy Południowo-Wschodniej i Węgier</em>, sfinansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki, o numerze rej. 2020/37/B/HS2/00152. W bułgarskim folklorze rozpowszechniony jest topos kobiety, którą murarze (przy milczącym współudziale całej wiejskiej wspólnoty) wmurowują w fundamenty wznoszonego obiektu, by odwrócić nawracającą wciąż katastrofę budowlaną. Poczynając od lat. 70. XIX wieku, topos ten jest adaptowany w bułgarskiej literaturze i kulturze. W artykule podejmuję próbę reasumpcji wyników badań nad tym zjawiskiem, prowadzonych w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki (nr 2020/37/B/HS2/00152). Przedmiotem mojej uwagi są te wartości, które reprezentanci różnych nurtów estetycznych i światopoglądowych od 150 lat czynią obiektem swego zainteresowania i zarazem przedmiotem negocjacji. 1 Anchev A., Sjankata v bulgarskata narodna balada “Vgradena nevesta” [The Shadow in the Bulgarian Folk Ballad “Walled-up Woman”], [in:] idem, Sjankata [The Shadow], Sofija, Feneja, 2011, pp. 101–156. 2 Arnaudov M., Vgradena nevesta [“Walled-up Woman”], [in:] idem, Studii vurhu bulgarskite obredi i legendi [Studies on Bulgarian Rituals and Legends], vol. 2, Sofija, Izdatelstvo na BAN, 1972, pp. 219–460. 3 Badalanova F., Folk Religion in the Balkans and the Qur’anic Accounts of Abraham, “The Journal of Slavic and East European Folklorе Association” 2002, no. 7(1), pp. 22–73. 4 Bartmiński J. (Ed.), Słownik stereotypów i symboli ludowych [Dictionary of Stereotypes and Folk Symbols], vol. 1, Kosmos [Cosmos], Lublin, Wydawnictwo UMCS, 1999, 481 pp. 5 Bourdieu P., Męska dominacja [Masculine Domination], Warszawa, Oficyna Naukowa, 2004, 160 pp. 6 Bourdieu P., Zmysł praktyczny [Practical Sense], Kraków, WUJ, 2008, 290 pp. 7 Brach-Czaina J., Szczeliny istnienia [Interstices of Existence], Warszawa, Dowody na Istnienie, 2018, 200 pp. 8 Brzozowska Z.A., Sofia – upersonikowana Mądrość Boża. Dzieje wyobrażeń w kręgu kultury bizantyńsko-słowiańskiej [Sofia – Personified Divine Wisdom. The History of Imagery in the Byzantine-Slavic Culture Circle], Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2015, 478 pp. 9 Burkert W., Stwarzanie świętości. Ślady biologii we wczesnych wierzeniach religijnych [Creating the Sacred: Traces of Biology in Early Religious Beliefs], Kraków, Homini, 2006. 10 Dimova T., Majkite [The Mothers], Sofija, Fondacija razvitie, 2005, 187 pp. Domańska E., Nekros. Wprowadzenie do ontologii martwego ciała [Necros. An In- 11 troduction to the Ontology of the Dead Body], Warszawa, PWN, 2017, 370 pp. Douglas M., Czystość i zmaza. Analiza pojęć nieczystości i tabu [Purity and Danger: 12 An Analysis of Concepts of Impurity and Taboo], Warszawa, PIW, 2007, 216 pp. Dundes A. (Ed.), The Walled up Wife. A Casebook, Wisconsin, University of Wisconsin Press, 1996, 210 pp. 13 Florenski P., List Dziesiąty: Sofia [Letter Ten: Sofia], [in:] idem, Filar i podpora prawdy. Próba teodycei prawosławnej w dwunastu listach [A Pillar and Support of the Truth. An Attempt at Orthodox Theodicy in Twelve Letters], Warszawa, Wydawnictwo KR, 2009, 672 pp. 14 Georgieva I., Vgradena nevesta. Primer za bitovo hristijanstvo [Walled-up Woman. An Example of Folk Christianity]. Available at:  http://nauka.bg/a/vgradena-nevesta-primer-za-bitovo-hristijanstvo [accessed: 11.03.2024]. 15 Girard R., Kozioł ofiarny [The Scapegoat], Łódź, Wydawnictwo Łódzkie, 1987, 325 pp. Hyży E., Kobieta, ciało, tożsamość. Teorie podmiotu w filozofii feministycznej końca XX wieku [Woman, Body, Identity. Theories of the Subject in the Late 20th Century Feminist Philosophy], Kraków, Universitas, 2012, 300 pp. 16 Ivanova-Girginova M., Bljanove po moderna drama (Dramaticheskijat proekt na Petko Todorov) [Delusions of Modern Drama (The Dramatic Project of Petko Todorov)], Sofija, IL BAN, 2010, 254 pp. 17 Karima A., Janin izvor. Bitova drama v tri dejstvija i edna kartina [Jana’s Spring. A Domestic Drama in Three Acts and One Picture], Sofija, D-r Zh. Marinov, 1939, 39 pp. 18 Kirova M., Gergana v Ogledalnija Svjat (Petko Slavejkov, “Izvorut na Belonogata”) [Gergana in the Mirror World (Petko Slaveykov, “The Spring of the Whitelegged”)]. Available at: https://liternet.bg/publish2/mkirova/gergana.htm [accessed: 15.02.2020]. 19 Kirova M., Tekstut-Dvorjanova ili razkovavane na zhenskoto pisane [The Text-Dvoryanova or Unpacking Women’s Writing]. Available at: slovo.bg/showwork.php3?AuID=109&amp;WorkID=5593&amp;Level=3 [accessed: 15.02.2020]. 20 Kirova M. (Ed.), Nesluchenijat kanon. Bulgarski pisatelki ot Vuzrazhdaneto do Vtorata svetovna vojna [The Unheard Canon. Bulgarian Women Writers from the Renaissance to the Second World War], Sofija, Altera, 2009, 432 pp. 21 Koselleck R., Warstwy czasu. Studia z metahistorii [Layers of Time. Studies in Metahistory], Warszawa, Oficyna Naukowa 2013, 382 pp. 22 Krzak Z., Od matriarchatu do patriarchatu [From Matriarchy to Patriarchy], Warszawa, Wydawnictwo TRIO, 2007, 496 pp. 23 Lambreva E., Perverznoto majchinstvo v romana “Majkite” na Teodora Dimova [Perverse Motherhood in Theodora Dimova’s Novel “The Mothers”]. Available at: https://liternet.bg/publish17/ev_lambreva/t_dimova.htm [accessed: 2.07.2023]. 24 Lubańska M., Praktyki lecznicze w prawosławnych monasterach w Bułgarii: Perspektywa antropologii (post)sekularnej [Healing Practices in Orthodox Monasteries in Bulgaria: A (Post)secular Anthropology Perspective], Warszawa, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2019, 362 pp. 25 Łamejko D., Macierzyństwo jako wartość filozoficzna i moralna [Motherhood as a Philosophical and Moral Value], “Etyka” [Ethics] 2003, no. 36, pp. 193–208. 26 Mollov T., Troica bratja grada gradjaha [Three Brothers Built the City]. Available at: https://liternet.bg/publish/tmollov/troica.htm [accessed: 21.07.2021]. 27 Mollov T. (Ed.), Vgradena nevesta [Walled-up Woman]. Available at: https://liternet.bg/folklor/motivi-2/vgradena-nevesta/trigrad.htm [accessed: 29.03.2024]. 28 Nikolova V., Bogomilstvoto. Predobrazi i idei. V putja ot Purvi do Treti zavet [Bogomilism. Preconceptions and Ideas. In the Path from the First to the Third Testament], Sofija, Izdatelstvo “M-8-M”, 2008, 351 pp. 29 Parpulova L., Kum rekonstrukcijata na otnoshenijata mezhdu folklor i religija na Balkanite prez srednite vekove (Vuz osnova na baladata “Vgradena nevesta”) [Towards the Reconstruction of the Relationship between Folklore and Religion in the Balkans in the Middle Ages (Based on the ballad “The Walled-up Women”)], “Bulgarska etnografija” [Bulgarian Ethnography] 1990, no. 3–4, pp. 28–38. 30 Roux J.-P., Krew. Mity, symbole, rzeczywistość [Blood. Myths, Symbols, Reality], Kraków, Znak, 2013, 406 pp. 31 Siedlecka S., Uzdrowicielka [The Healing Woman], text in print, 12 pp. 32 Szwat-Gyłybowa G., Liberalizm (Bułgaria) [Liberalism (Bulgaria)], [in:] Leksykon idei wędrownych na słowiańskich Bałkanach [Lexicon of Migrating Ideas in the Slavic Balkans], vol. 3, G. Szwat-Gyłybowa, D. Gil, L. Miodyński (Eds.), Warszawa, SOW, 2019, pp. 67–75. 33 Szwat-Gyłybowa G., The Dead Female Body and Necropolitics. The Topos of a Walled-up Woman in Bulgarian Modernist Plays, “Slavia Meridionalis” 2022, no. 22. DOI: 10.11649/sm.2799. 34 Szwat-Gyłybowa G., Zamurowana niewiasta, Odyseusz i Bułgarska Wielkanoc. Tonczo Żeczew w poszukiwaniu mitu konserwatywnego [The Walled-up Woman, Ulysses and Bulgarian Easter. Toncho Zhechev in Search of a Conservative Myth], “Slavia Meridionalis” 2017, no. 17. DOI: 10.11649/sm.1368. 35 Todorov P.Ju., Zidari [Stonemasons], [in:] idem, Izbrani tvorbi [Selected Works], Sofija, Bulgarski pisatel, 1968, pp. 107–176. 36 Trajkowa E., Pisarstwo kobiece – wyzwania i ograniczenia. Obserwacje na materiale powieści Marii Stankowej [Women’s Writing – Challenges and Limitations. Observations on the Material of Maria Stankova’s Novels], [in:] Napisać kobietę… (Dyskusje bułgarsko-polskie w latach transformacji) [To Write a Woman... (Bulgarian-Polish Discussions in the Years of Transition)], Sofia, Ośrodek Wydawniczy “Bojan Penew”, 2009, pp. 198–202. 37 Warchala М., Autentyczność i nowoczesność. Idea autentyczności od Rousseau do Freuda [Authenticity and Modernity. The Idea of Authenticity from Rousseau to Freud], Kraków, Universitas, 2006, 285 pp. 38 Zachariasz A.L., Wartości: geneza pojęcia, ich status i funkcje [Values: The Genesis of the Conception, their Status and Functions], “Folia Philosophica” 1995, no. 13, pp. 1–21. 39 Zhechev T., Bulgarskijat Velikden ili strastite bułgarski [Bulgarian Easter or the Bulgarian Passion], Sofija, Narodna mladezh, 1980, 616 pp.