0023-589X Koncepcje żeglugowego obejścia Gdańska w okresie międzywojennym Concepts of the Shipping Bypass of Gdańsk in the Interwar Period Zyglewski Zbigniew author Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy 018zpxs61 Correspondence to: Zbigniew Zyglewski 09 12 2024 Tom 69, Numer 4 2024 133 168 Copyright © 2024 2024 2 Archiwum Akt Nowych w Warszawie [AAN], Ministerstwo Spraw Zagranicznych 1918–1939 3 [MSZ 1918–1939], sygn. 2538. 4 Archiwum Państwowe w Bydgoszczy [AP Bydgoszcz], Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu 1919–1939, sygn. 25116. 5 Archiwum Państwowe w Gdańsku Oddział w Gdyni [AP Gdynia], Komisariat Rządu w Gdyni, sygn. 657. 7 Porębski K., Wenda T., Port nacjonalny w Gdyni. Nie opublikowany projekt sprzed 70 lat, „Rocznik Gdyński” 1991, nr 10, s. 22–33. 8 Protokół Zjazdu Delegatów Pomorskich Miast Nadwiślańskich, który się odbył w niedzielę, dnia 19 września 1937 r. o godzinie 11-tej w Grudziądzu, Warszawa 1938. 9 Rummel J., Narodziny żeglugi, Gdańsk 1980. 10 Sprawozdanie Komitetu Ekspertów przedłożone rządowi polskiemu przez Ligę Narodów o programie budowy dróg wodnych w Polsce, wykorzystaniu ujść morskich i dróg dojazdowych do nich dla przewozu węgla oraz osuszaniu bagien poleskich, Warszawa 1928. 11 Sprawozdanie stenograficzne ze 118 posiedzenia Sejmu Ustawodawczego z dnia 10.02.1920 r. 13 „Biuletyn Izby Przemysłowo-Handlowej w Gdyni” 1937, r. 6, nr 15. 14 „Codzienna Gazeta Handlowa” 1937, nr 181. 15 „Danziger Neueste Nachrichten” 1937, nr 175. 16 „Der Danziger Vorposten” 1937, nr 174, 176, 184. 17 „Dziennik Bydgoski” 1924, nr 181; 1937, nr 215; 1938, nr 69. 18 „Dziennik Gdański” 1921, nr 126–142; 1923, nr 97, 167. 19 „Express Poranny” 1937, nr 207. 20 „Gazeta Gdańska” 1937, nr 173, 182, 195. 21 „Gazeta Warszawska” 1923, nr 163. 22 „Ilustrowany Kuryer Codzienny” 1937, nr 209, 216. 23 „Kurier Bałtycki” 1937, nr 121. 24 „Kurier Bydgoski” 1937, nr 182. 25 „Kurjer Poznański” 1923, nr 187. 26 „Kurier Warszawski” 1922, nr 186; 1923, nr 166. 27 „Morze” 1925, r. 2, nr 4; 1926, r. 3, nr 7; 1937, r. 14, nr 6. 28 „Warszawski Dziennik Narodowy” 1937, nr 210, 213, 215. 29 „Żeglarz Polski” 1922, nr 10, 12; 1923, nr 1–7, 11. 31 Białas T., Liga Morska i Kolonialna 1930–1939, Gdańsk 1983. 32 Bieniarzówna J., Ingarden Roman (1852–1926), PSB t. 10, s. 162–163. 33 Bissaga T., Geografia kolejowa Polski z uwzględnieniem stosunków gospodarczo-komunikacyjnych, Warszawa 1938. 34 Bohdan E., Morska polityka gospodarcza Polski, Warszawa 1928. 35 Böttcher H.W., Die Freie Stadt Danzig. Wege und Umwege in die europäiches Zukunft. Historischer Rückblick, staats- und völkerrechtliche Fragen, Bonn 1995. 36 Brzosko E., Rozwój transportu w Polsce w latach 1918–1939, Szczecin 1982. 37 Chodkiewicz B., Dostęp do obcych mórz, „Bandera Polska” 1919, r. 1, nr 2, s. 1–9. 38 Chudzyński M., Kollis Władysław (1897–1961), [w:] Słownik biograficzny techników polskich, t. 3, red. T. Skarżyński, Warszawa 1993, s. 197–199. 39 Chwaściński B., Ingarden Roman (1852–1926), [w:] Słownik biograficzny techników polskich, t. 3, red. T. Skarżyński, Warszawa 1993, s. 152–153. 40 Chwaściński B., Sadkowski Aleksander (zm. 1924), [w:] Słownik biograficzny techników polskich, t. 7, red. Z. Skoczyński, Warszawa 1996, s. 179–180. 41 Chwaściński B., Tillinger Tadeusz (1879–1955), [w:] Słownik biograficzny techników polskich, t. 8, red. Z. Skoczyński, Warszawa 1997, s. 144–145. 42 Chwaściński B., Wenda Tadeusz Apolinary (1863–1948), [w:] Słownik biograficzny techników polskich, t. 8, red. Z. Skoczyński, Warszawa 1997, s. 157–158. 43 Czechowski J., Gdynia i Wolne Miasto Gdańsk w politycznej, gospodarczej i kulturalnej perspektywie II Rzeczypospolitej, Słupsk 2018. 44 Czerwińska W., Rola państwa w polskiej gospodarce morskiej w latach 1919–1939, Gdańsk 1974. 45 Daszyńska-Golińska Z., Zamiast wstępu (w sprawie programu gospodarczego Polski po wojnie), [w:] Zagadnienia polskiej polityki gospodarczej po wojnie. Studya ekonomiczne, Kraków 1917, s. 1–28. 46 Dłuski S., Metody holowania berlinek na Morzu Kaspijskim i możliwość zastosowania tych metod na Bałtyku, „Żeglarz Polski” 1922, nr 1, s. 6. 47 Dopierała B., Wokół polityki morskiej Drugiej Rzeczypospolitej, Poznań 1978. 48 Duda D., Tokarz R., Działalność Juliana Rummla w Towarzystwie Żeglugi i Propagandy Morskiej, „Nautologia” 2008, t. 43, s. 72–81. 49 Encyklopedia Gdańska, red. B. Śliwiński, Gdańsk 2012. 50 Encyklopedia Gdyni, t. 1, red. M. Sokołowska, Gdynia 2006. 51 Ickiewicz K., Morskie tradycje Tczewa. Szkice historyczne, Pelplin 2005. 52 Ingarden R., Komunikacye wodne a rozwój ekonomiczny Polski, Warszawa 1919. 53 Ingarden R., Znaczenie ekonomiczne wybrzeża i portów własnych dla Polski, „Bandera Polska” 1919, r. 1, nr 1, s. 20–43. 54 Jabłoński I., Handel morski i flota handlowa zjednoczonej Polski, „Bandera Polska” 1919, r. 1, nr 2, s. 20–33. 55 Julian Rummel. Gdynianin – Polak – Europejczyk, Gdynia 2004. 56 Kasprowicz B., Problemy ekonomiczne budowy i eksploatacji portu w Gdyni w latach 1920–1939, „Zapiski Historyczne” 1956, t. 22, z. 1–3, s. 119–174. 57 Klejnot-Turski J., Holowanie morskie a eksport, „Żeglarz Polski” 1922, nr 1, s. 5–6. 58 Klejnot-Turski J., Kanał morski do Tczewa, Gdańsk 1922. 59 Klejnot-Turski J., Kanał morski do Tczewa, „Żeglarz Polski” 1922, nr 9, s. 133–134. 60 Klejnot-Turski J., Na dobrej drodze, „Żeglarz Polski” 1923, nr 3, s. 32. 61 Klejnot-Turski J., O możliwości inwestycji polskich w porcie gdańskim, „Żeglarz Polski” 1922, nr 10, s. 149–150. 62 Klejnot-Turski J., Organizacja tow. akcyjnego budowy kanału morskiego do Tczewa, „Żeglarz Polski” 1923, nr 6–7, s. 75. 63 Klejnot-Turski J., Połączenie wodne Tczew–Gdynia i składy wolnocłowe w Tczewie, „Żeglarz Polski” 1925, nr 13, s. 1. 64 Klejnot-Turski J., Port Rzeczypospolitej (widoki przyszłego rozwoju Gdańska, Tczewa i Gdyni), Gdańsk 1921. 65 Klejnot-Turski J., Przygotowanie do budowy kanału morskiego do Tczewa nie przeszkadza robotom portowym w Gdyni, „Żeglarz Polski” 1923, nr 3, s. 33. 66 Kollis W., Kanał Warta–Gopło na tle dalszych projektów wielkiej drogi wodnej Śląsk–Gdynia, „Gospodarka Zachodnia. Miesięcznik Gospodarczy Wielkopolski i Pomorza” 1938, nr 5, s. 153–156. 67 Kollis W., Połączenie sieci polskich dróg wodnych z Bałtykiem w Gdyni, „Gospodarka Wodna” 1937, r. 3, nr 2, s. 88–91. 68 Kollis W., Projekt drogi wodnej Gdynia–Bydgoszcz, „Czasopismo Techniczne” 1937, t. 55, nr 16, s. 277–280. 69 Konopka A., Magistrala wodna Śląsk–Bałtyk, „Morze” 1937, r. 14, nr 9, s. 19. 70 Konopka A., Regulacja Wisły w okresie rządów zaborczych, „Sprawy Morskie i Kolonialne” 1938, z. 2, s. 61–78. 71 Kosiek Z., Kollis Władysław (1897–1961), PSB t. 13, s. 317–318. 72 Księga Pamiątkowa Towarzystwa „Bratniej Pomocy” Słuchaczów Politechniki we Lwowie, Lwów 1897. 73 Kwaśniewski S., Kilka uwag o żegludze śródlądowej w Polsce, Warszawa 1931. 74 Luniak B., Znaczenie gospodarcze żeglugi na Wiśle, „Drogi Polski. Miesięcznik Społeczno-Gospodarczy” 1938, t. 2, nr 6, s. 371–382. 75 Libiszewski J., Początki budowy portu w Gdyni w latach 1920–1925 (okres t.zw.„Małego portu”), „Studia Historyczne” (WSP w Bydgoszczy) 1972, z. 2, s. 121–174. 76 Łotysz S., Transeuropejska droga wodna przez Polesie a kwestia jego osuszenia w II Rzeczypospolitej, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2018, t. 63, nr 1, s. 7–37, DOI 10.4467/0023589xkhnt.18.001.9454. 77 Łukasiewicz S., W sprawie dróg wodnych do portów polskich. Kanał Bydgoszcz–Gdynia, „Przegląd Techniczny” 1926, t. 64, nr 47, s. 630–631. 78 Machaliński Z., Gospodarcza myśl morska II Rzeczypospolitej 1919–1939, Wrocław 1975. 79 Mielczarek R., Klejnot (Klejnot-Turski) Józef Robert, [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 2, red. S. Gierszewski, Gdańsk 1994, s. 399–401. 80 Mikos S., Wolne Miasto Gdańsk w okresie rządów parlamentarnych (1920–1933), [w:] Historia Gdańska, t. 4, cz. 2, 1920–1945, red. E. Cieślak, Sopot 1998, s. 33–70. 81 Mioduszewski W., Profesor Władysław Kollis (1897–1961), „Przegląd Naukowy. Inżynieria i Kształtowanie Środowiska” 2016, t. 25, nr 3, s. 379–383. 82 Możdżeński L., Polityka morska Polski odrodzonej, [w:] XV lat polskiej pracy na morzu, red. A. Majewski, Gdynia 1935, s. 17–22. 83 Nayda A.T., Polskie drogi wodne i projekty ich rozwoju w latach 1918–1939, „Przegląd Komunikacyjny” 2007, nr 4, s. 37–46. 84 Orlewicz S., Problemy żeglugi śródlądowej, [w:] Śródlądowe drogi wodne i flota. I Konferencja – Współczesne Problemy Hydrotechniki Wrocław, 16–18 maja 1985, Wrocław 1985, s. 91–104. 85 Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950, t. 3, z. 11, red. E. Obermeyer-Marnach, Wien 1961. 86 Pamiętnik I-go Polskiego Zjazdu Hydrotechnicznego w Warszawie 3–5 stycznia 1929 r., Warszawa 1929. 87 Piłatowicz J., Łukasiewicz Stanisław (1884–1960), [w:] Słownik biograficzny techników polskich, t. 10, red. Z. Skoczyński, Warszawa 1999, s. 81–84. 88 Piłatowicz J., Tillinger Tadeusz Jacenty (1879–1955), PSB t. 53, s. 563–564. 89 Piskozub A., Polityka taryf kolejowo-portowych w Polsce międzywojennej, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Sopocie” nr 8, Gospodarka Morska, 1963, s. 167–198. 90 Przegiętka M., Komunikacja i polityka. Transport kolejowy i drogowy w stosunkach polsko-niemieckich w latach 1918–1939, Warszawa 2015. 91 Rafalski J., Własny port polski na Bałtyku, Warszawa 1922. 92 Rożański A., Jeszcze o dostępie do morza, „Roboty Publiczne” 1919, r. 1, nr 7–9, s. 43–45. 93 Rudzki A., Taryfy kolejowe jako instrument polityki gospodarczej, Warszawa 1936. 94 Ruhnau R., Die Freie Stadt Danzig 1919–1939, Berg am See 1988. 95 Rummel J., Morskie zagadnienie Polski, Gdynia 1924. 96 Rummel J., Port Gdynia, Toruń 1926. 97 Rummel J., Port w Gdyni, Warszawa 1923. 98 Rybczyński M., Drogi wodne na Pomorzu, Toruń 1935. 99 Rybczyński M., Problemy Wisły, „Sprawy Morskie i Kolonialne” 1934, r. 1, nr 1, s. 21–38. 100 Rybczyński M., Przewozy na drogach wodnych w Polsce, „Czasopismo Techniczne” 1930, nr 14, s. 252. 101 Schmidt M., Polityka i technika kolejowych taryf portowych, [Gdynia 1939]. 102 Sokół F., Gdynia w służbie Rzeczypospolitej, Radom 1939. 103 Spitzer T., Gdynia i jej znaczenie dla gospodarstwa Polski, Kraków 1933. 104 Sprawozdanie z I-go Narodowego Kongresu Żeglugi, Warszawa 1932. 105 Sroka S., Rylke Aleksander (1887–1968), PSB t. 33, s. 484–486 (przedruk w: Słownik biograficzny techników polskich, t. 19, red. J. Piłatowicz, Warszawa 2008, s. 134–136. 106 Sztolcman S., Przewozy na drogach wodnych, „Czasopismo Techniczne” 1930, [cz. 1] nr 11, s. 193–199, [cz. 2] nr 12, s. 217–223. 107 Tillinger T., I. Koleje i kanały. Ich wzajemny stosunek i rola w rozbudowie polskiej sieci komunikacyjnej. II. Port morski w Tczewie, Warszawa 1923. 108 Tillinger T., Dostęp do morza, „Roboty Publiczne” 1919, r. 1, nr 7–9, s. 43–44. 109 Tillinger T., Gdynia i polska żegluga śródlądowa, „Morze” 1933, r. 10, [cz. 1] z. 2, s. 12–13, [cz. 2] nr 3, s. 11–12, [cz. 3] nr 4, s.12–13. 110 Tillinger T., Jeszcze o porcie w Tczewie, „Żeglarz Polski” 1922, nr 8, s. 115–117. 111 Tillinger T., Nasz program komunikacji wodnych. I. Kanał morski do Tczewa, „Żeglarz Polski” 1923, [cz. 1] nr 1, s. 6–9, [cz. 2] nr 2, s. 19–20. 112 Tillinger T., Port morski w Tczewie, „Bandera Polska” 1921, r. 2, nr 1–2, s. 28–33. 113 Tillinger T., Sprawa kanału tczewskiego. Sprostowanie, „Żeglarz Polski” 1923, nr 5, s. 64. 114 Tillinger T., Tczew – jako port morski, „Żeglarz Polski” 1922, nr 1, s. 4. 115 Tillinger T., W sprawie kanału do Gdyni, „Gospodarka Wodna” 1937, t. 3, nr 3, s. 139–140. 116 Tillinger T., Warunki ogólne rozwoju dróg wodnych w Polsce i ich znaczenie tranzytowe, Warszawa 1927. 117 Uziembło A., Nasza przeszłość i przyszłość na morzu, Warszawa 1928. 118 Uziembło A., Praca Polski nad morzem, Warszawa 1926. 119 Wenda T., Gdynia–Tczew, „Żeglarz Polski” 1922, nr 12, s. 171–175. 120 Wenda T., Port morski w Gdyni, „Przemysł i Handel” 1922, t. 3, z. 13, s. 214–216. 121 Wenda T., Rzut oka na powstanie portu w Gdyni, Gdynia 1938. 122 Wenda T., Rzut oka na powstanie portu w Gdyni, „Morskie Wiadomości Techniczne” 1938, t. 3, nr 2–3, s. 2–10 (przedruk w: „Technika Morza i Wybrzeża” 1947, nr 9–10, s. 13–16). 123 Wenda T., W sprawie wyboru miejsca pod budowę portu. (Gdzie mamy budować port morski – w Tczewie, Gdyni, czy w Zatoce Puckiej?), „Przemysł i Handel” 1922, t. 3, nr 42, s. 598–600 (przedruk w: „Żeglarz Polski” 1922, nr 12, s. 171–175). 124 Wenda T., Własny port morski, „Kurier Warszawski” 3.04.1921, nr 91, s. 6. 125 Widernik M., Julian Rummel – działacz i popularyzator myśli morskiej okresu międzywojennego, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego, Historia” 1981, z. 11, s. 5–16. 126 Widernik M., Magistrala węglowa Śląsk–Gdynia i jej znaczenie w okresie międzywojennym, „Zapiski Historyczne” 1984, t. 49, z. 2, s. 31–53. 127 Widernik M., Porty Gdańska i Gdyni w życiu gospodarczym II Rzeczypospolitej, Gdańsk 1991. 128 Widernik M., Rummel Julian (1878–1954), [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 4, red. S. Gierszewski, Gdańsk 1997, s. 122–113. 129 Widernik M., Tczew portem morskim, „Rocznik Gdański” 1991, t. 51, z. 2, s. 47–58. 130 Widernik M., Wenda Tadeusz Apolinary (1863–1948), [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 4, red. S. Gierszewski, Gdańsk 1997, s. 432–433. 131 Widernik M., Żegluga i transport na dolnej Wiśle w okresie międzywojennym, [w:] Żegluga na Wiśle w okresie II Rzeczypospolitej (1918–1939), red. J. Łukasiewicz, Warszawa 1990, s. 73–149. 132 Wojtkiewicz M., Droga wodna Warszawa–Bałtyk, Warszawa 1926. 133 Wójcik J., Wolne Miasto Gdańsk 1920–1939, Warszawa 1976. 134 Zipper B., Polska polityka taryf portowych, [w:] XV lat polskiej pracy na morzu, red. A. Majewski, Gdynia 1935, s. 133–136. 135 Zyglewski Z., Droga wodna Śląsk–Bałtyk (1919–1926), [w:] „Zanim zbudowano Gdynię…”. Wpływ odrodzenia państwa w 1918 roku na procesy modernizacyjne ziem polskich, red. Z. Girzyński i inni, Toruń 2020, s. 293–331. 136 Zyglewski Z., Kruszwicko-bydgoski zjazd kanałowy w 1924 roku, „Ziemia Kujawska” 2019, t. 27, s. 71–93.