2392-0106 Tadeusz Nowicki (1915-1974) – nauczyciel, żołnierz, konspirator i społecznik, niezwykłe losy zwykłego człowieka Tadeusz Nowicki, Teacher, Soldier, Conspirator and Community Worker, the Extraordinary Fate of an Ordinary Man Sypniewski Tomasz author Akademia Kujawsko-Pomorska w Bydgoszczy 02m1x7h09 Correspondence to: Tomasz Sypniewski 27 11 2024 XI 2024 491 514 Copyright © 2024 2024 Tadeusz Jan Nowicki przyszedł na świat 27 lutego 1915 r. o godz. 9.30 w Dortmundzie, w robotniczej dzielnicy Erving. Z dostępnej dokumentacji wynika, iż miał on pięcioro rodzeństwa, byli to: Wanda, Janina, Irena, Telesfor i Zofia. Jego rodzice Jan i Helena Nowiccy postanowili w 1918 r. powrócić do Polski. Małżonkowie jako miejsce swojego osiedlenia w Polsce wybrali Działdowszczyznę – miejscowość Wysoka. T. Nowicki rozpoczął w 1929 r. naukę w Seminarium Nauczycielskim w Działdowie. To była bardzo specyficzna szkoła średnia. Jej głównym zadaniem miało być kształcenie inteligencji mazurskiej, utożsamiającej się z polskim etnosem. Warto tutaj podkreślić w jakich okolicznościach kształtował się ten młody człowiek, który później bardzo czynnie zaangażował się w walkę o niepodległość Polski oraz działalność społeczną i pozytywistyczną pracę u podstaw na podgolińskiej wsi.<br />20 sierpnia 1939 roku został mobilizowany i przydzielony do Brodnickiego Batalionu Obrony Narodowej, z którym to przeszedł szlak bojowy kampanii wrześniowej 1939 r. Po dostaniu się do niewoli podał przezornie zaniżony stopień. Dzięki temu znalazł się w grupie, która 15 października 1939 r. opuściła obozowe mury. Ostatecznie osiadł w miejscowości Kroczyn, gdzie podjął się organizacji tajnego nauczania. Pod koniec 1942 r. T. Nowicki włączył się w tworzenie na terenie powiatu chełmskiego struktur militarnych, które ostatecznie przyjęły nazwę Batalionów Chłopskich. Wziął udział w działaniach przeprowadzonych w ramach akcji „Burza”. Został on 7 grudnia 1944 r. aresztowany przez funkcjonariusz PUBP w Chełmie.<br />15 września 1945 r. wymierzono T. Nowickiemu karę 15 lat pozbawienia wolności. Po wyjściu z więzienia osiadł z rodziną w Przyjmie k. Goliny. Był to człowiek bardzo zasłużony dla Polski, ale przede wszystkim dla swojej małej ojczyzny. Jest to tym bardziej godne podkreślenia, że Przyjma czy patrząc szerzej gmina Golina to było jego miejsce na ziemi niejako z wyboru, nie z urodzenia. Potrafił jednak poświecić tej ziemi, a szczególnie ludziom tu mieszkającym wszystkie swoje talenty i życiową energię, której mu nie brakowało. 2 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie, Akta w sprawie karnej przeciwko Nowickiemu Tadeuszowi, sygn. BU 827/2517 t. 1 i 2. 3 Nowicka A. (1974), Skrót historii jednego życia. Wywiad z ojcem, kombatantem II wojny światowej, Konin 4 XXX Memoriał Szachowy, im. Tadeusza Nowickiego (broszura wydana jako materiał informacyjny), Przyjma 2015 6 „Głos Goliny” – 2013 7 „Kartki Mazurskie. Biuletyn Mazurskiego Towarzystwa Ewangelickiego w Olsztynie” – 2006 8 „Przegląd Koniński” – 2009 10 Bystrzycki P. (1997), Działdowszyzna w latach II Rzeczypospolitej. Życie społeczno-polityczne, Olsztyn 11 Caban I., Mańkowski Z. (1968), Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa w Okręgu Lubelskim 1939-1944, Część pierwsza, zarys monograficzny, Lublin 12 Chojnowski A. (1975), Związek Mazurów w Działdowie (1935-1939), „Przegląd Historyczny”, t. 66, z. 2 13 Encyklopedia konspiracji wielkopolskiej 1939-1945 (1998), red. M. Woźniak, Poznań 14 Gmitruk J., Matusak P., Nowak J. (1983), Kalendarium działalności bojowej Batalionów Chłopskich 1940-1945, Warszawa 15 Grefling M., Burchardt J. (2021), Konspiracja w Wielkopolsce w latach 1939-1945, Poznań 16 Jak Feniks z popiołów. Struktura Polskiego Państwa Podziemnego w Wielkopolsce 1939-1945 (2007), t. 2, opr. red. S. Kmiecik, Poznań 17 Klint P. (2022), Przyjemscy z Przyjmy – wielkopolska rodzina magnacka w XVI – XVIII wieku, [w:] Zapiski Golińskie. Wydanie specjalne z okazji 660-lecia lokacji miasta Golina, Golina 18 Łazinka J. (1949), Wychodźstwo polskie w Westfalii i Nadrenii 1890-1923, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka”, nr 4 19 Łojko J. (2012), Dzieje miasta Goliny. 1362-1793. Zarys problematyki i źródła, [w:] 650 lat Goliny, red. K. Szykowna, Z. Nabzdyk, Golina 20 Mańkowski Z., Markiewicz J., Naumiuk J. (1964), Kalendarium walk Batalionów Chłopskich na Lubelszczyźnie (1940-1944), Lublin 21 Misiuna W. (1966), Problemy planowania inwestycji w rolnictwie (z doświadczeń realizacji planu na lata 1961-1965), „Postępy Nauk Rolniczych”, nr 3 22 Nowak A. Cz. (1987), Konin – Turek – Dobra – Golina – Rychwał - Tuliszków oraz okolice. Przewodnik turystyczny, Poznań 23 Nowicki T. (1973), Milowy krok, [w:] Moja działalność w kółkach rolniczych, wspomnienia, Warszawa 24 Paszek A. (2023), Raport o stanie Gminy Golina za 2022 rok, Golina 25 Pietrowicz A. (2011), Konspiracja wielkopolska 1939-1945, „Biuletyn IPN”, Nr 5-6 26 Razyhrayer O. (2019), Policja państwowa w województwie wołyńskim w okresie między-wojennym, Warszawa, s. 167. 27 Rzepa K. (1979), Wychodźstwo polskie w Niemczech do 1914 r., „Przegląd Zachodni”, nr 5-6 28 Słownik biograficzny żołnierzy Batalionów Chłopskich. IV Okręg Lublin (1998), opr. i red. M. Wojtas, Lublin 29 Stopa K. (1964), Ruch ludowy w powiecie chełmskim w okresie okupacji hitlerowskiej, [w:] Ruch Ludowy na Lubelszczyźnie. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez WK ZSL w Lublinie, red. J.R. Szaflik, Lublin 30 Strzelecki W. (1934), Bezpieczeństwo na ziemiach polskich. Od kmiecia grodowego do granatowej armii, Warszawa 31 Trendota M. (1973), Ruch ludowy w powiecie chełmskim 1940-1944, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego”, Nr 15 32 Wachowiak S. (1917), Polacy w Nadrenii i Westfalii, Poznań 33 Wnuk R. (2000), Lubelski Okręg AK, DSZ i WiN 1944-1947, Warszawa Wultański J. (1992), 67 pułk piechoty, Warszawa 35 https://powiat.konin.pl/rys-historyczny [dostęp: 06.04.2024 r.] 36 https://www.przegladkoninski.pl/PL-H73/2/17600/golina-pieknieje-nasza-mala-ojczyzna.html [dostęp: 06.04.2024 r.] 37 https://golina.pl/golina/ssi/pl/gmina-golina/historia.html [dostęp: 06.04.2024 r.]. 38 https://www.nord-westen.de/cms/kirchen/st-barbara/ [dostęp: 06.04.2024 r.] 39 https://www.bohaterowie1939.pl/polegly,soltys,bohdan,3404.html [dostęp: 07.04.2024 r.] 40 https://baedekerlodz.blogspot.com/2019/11/niemieckie-obozy-jenieckie-w-odzi-1939.html [dostęp: 07.04.2024 r.]