0080-3456 W służbie społecznej – losy Polaków z Wolnego Miasta Gdańska na przykładzie dr. Władysława Pniewskiego, dr. Franciszka Kręckiego i dr. Bernarda Filarskiego In community service – the fate of Poles from the Free City of Danzig on the example of Dr. Władysław Pniewski, Dr. Franciszek Kręcki and Dr. Bernard Filarski Drywa Danuta author Muzeum Stutthof w Sztutowie Correspondence to: Danuta Drywa danuta.drywa@stutthof.org 29 12 2023 LXXXIII (83) 2023 62 81 Copyright © 2023 2023 Przed 1939 r. Gdańsk zamieszkiwała stosunkowo niewielka, ale prężnie działająca społeczność polska. Zorganizowana w licznych stowarzyszeniach kulturalnych, oświatowych i społecznych, tworzyła spójną grupę, często spokrewnionych ze sobą osób. Pochodzili oni z różnych miast zarówno Pomorza Gdańskiego, jak i z głębi Polski, skierowani do Gdańska z zadaniem wspierania ruchu polskiego, część zaś wywodziła się z mieszkańców Kaszub, od wieków walczących o polskość Pomorza Gdańskiego. Takimi byli dr Franciszek Kręcki, dr Bernard Filarski i dr Władysław Pniewski. Każda z tych trzech osób pochodziła z różnych miejscowości, jednak los swój związali z Gdańskiem. Połączyła ich wspólna praca społeczna i patriotyczna, która była ciągłością działalności każdego z nich jeszcze z czasów zaboru pruskiego, a także przyjaźń oraz idee głoszone przez ruch młodokaszubski. W życiu każdego z nich ogromną rolę odgrywała praca dla młodzieży polskiej. Walczyli o utworzenie szkół z językiem polskim, opiekowali się organizacjami młodzieżowymi. Aresztowani za swoją działalność na początku wojny jesienią 1939 r., zostali rozstrzelani w 1940 r. w lesie w pobliżu obozu Stutthof. 1 Borzyszkowski J., Obracht‑Prondzyński C., Młodokaszubi. Szkice biograficzne, Gdańsk 2012. 2 Danielewicz G., W kręgu Polonii Gdańskiej, Gdańsk 1996. 3 Grot E.M., Doktor Franciszek Leon Kręcki (1883–1940), działacz młodokaszubski i obrońca praw Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku stracony w obozie Stutthof w 1940 roku, „Rocznik Gdański” 2018, t. 57–58. 4 Grot E.M., Doktor Franciszek Leon Kręcki, Gdańsk 2018. 5 Helsztyński S., Przybyszewski, Warszawa 1973. 6 Jedliński W., Dzieje oświaty i kultury w Wolnym Mieście Gdańsku i na Powiślu 1920–1939, Malbork 1998. 7 Kankowska‑Filipiak K., Z życia Kaszubów w Gdańsku i na Pomorzu w okresie międzywojennym (1920–1939), „Rocznik Gdański” 2018, t. 57–58. 8 Majkowski A., O przyszłość ruchu młodokaszubskiego, „Gryf ” 1912, R. 4, nr 3. 9 Majkowski A., Ruch młodokaszubski, „Gryf ” 1909, R. 1, nr 7. 10 Michniuk J., Kowalski M., Rodzima kultura i język serbołużycki w działalności pedagogicznej Annemarie Paulik – świadomej Serbołużyczanki ze wsi Rohne, „Biografistyka Pedagogiczna” 2022, R. 7, nr 1. 11 Mikos S., Działalność Komisariatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku 1920–1939, Warszawa 1971. 12 Morze polskie i Pomorze w pieśni, zebrał, ułożył oraz słowem wstępnem i objaśnieniami zaopatrzył W. Pniewski, Gdańsk 1931. 13 Pelczar M., Dr Franciszek Kręcki, „Dziennik Bałtycki” 20.04.1946, nr 110 (327). 14 Pniewski W., Pomorze i Bałtyk w polskiej literaturze pięknej. Przegląd bibliograficzny, „Rocznik Gdański” 1928–1929, t. 2–3. 15 Pniewski W., Przegląd literatury kaszubskiej, „Rocznik Gdański” 1928–1929, t. 2–3. 16 Pniewski W., Co mówią o Kaszubach niemieccy powieściopisarze i poeci, „Gryf ” styczeń–marzec 1933, R. 9, nr 2. 17 Polak H., Szkolnictwo i oświata polska w Wolnym Mieście Gdańsku 1920–1939, Gdańsk 1978. 18 Romanow A., Polacy w Gdańsku w latach 1815–1939, Tożsamość miejsca i ludzi. Gdańszczanie i ich miasto w perspektywie historyczno‑socjologicznej, red. M. Dymnicka, Z. Opacki, Warszawa 2003. 19 Rzymek A., Biografia rekonstrukcyjna Władysława Pniewskiego z orientacją na resilience, „Rocznik Gdański” 2018, t. 57–58. 20 Sziling J., Męczeństwo – służba – walka. Duchowieństwo diecezji chełmińskiej w latach drugiej wojny światowej (1939–1945), Toruń 2019. 21 Sprawa traktowania ludności byłych polskich obszarów z rasowo‑politycznego punktu widzenia, „Biuletyn Głownej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce” 1948, t. 4. 22 Stępniak H., Ludność polska w Wolnym Mieście Gdańsku (1920–1939), Gdańsk 1991. 23 Śliziński J., Ze stosunków literackich czesko‑kaszubskich, „Rocznik Gdański” 1956/1957, t. 15–16. 24 Uhma S., Jeszcze raz o zbrodniach niemieckich na polskich jeńcach wojennych z kampanii 1939 r., „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1961, nr 2 (19). 25 Wodzicki R., Wspomnienia. Gdańsk–Warszawa–Berlin 1928–1939, Warszawa 1972. 26 Zwarra B., Wspomnienia gdańskiego bówki, Gdańsk 1984, t. 1.a