2544-3739 Organizacja i przebieg repatriacji Polaków przez Szczecin z brytyjskiej strefy okupacyjnej Niemiec w latach 1945–1947 Organization and Course of Repatriation of Poles Through Szczecin From the British Occupation Zone of Germany in 1945–1947 Techman Ryszard author Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie Correspondence to: Ryszard Techman 21 12 2023 Tom 7 2023 67 105 Copyright © 2023 2023 <p>W artykule scharakteryzowano organizację i przebieg powrotu do kraju przez Szczecin polskich repatriantów z brytyjskiej zony okupacyjnej w Niemczech w pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej. Ta planowana i masowa operacja objęła tysiące Polaków, zwłaszcza tzw. robotników przymusowych, wywiezionych do pracy w Trzeciej Rzeszy, jeńców wojennych osadzonych w obozach, zdemobilizowanych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Szczecin odegrał szczególną rolę ze względu na położenie w pobliżu granicy z Niemcami w nowej rzeczywistości geopolitycznej, usytuowanie przy ważnej drodze morskiej na Bałtyk i dogodnym warunkom do wykorzystania komunikacji drogowej i kolejowej. Nie bez znaczenia było tu dobre przygotowanie w mieście nad Odrą Punktu Etapowego nr 2 Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, który dziennie przyjmował niekiedy kilka tysięcy osób. Akcję powrotu ludności polskiej do ojczyzny autor poprzedził informacjami o rokowaniach w tej sprawie pomiędzy zainteresowanymi władzami Wielkiej Brytanii, ZSRR i Polski. Repatriacja prowadzona transportem samochodowym, morskim i kolejowym przyniosła znaczące rezultaty, gdyż do Szczecina przyjechało blisko 265 tysięcy osób z których ogromna większość była następnie rozwożona pociągami w głąb kraju, gdzie czekały już rodziny, nieliczni pozostali w mieście, część zamieszkała na Pomorzu Zachodnim, zasilając rzesze napływających ze Wschodu osadników.</p> 1 Artymowski S., Repatriacja żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych z Europy Zachodniej do Polski w latach 1945–1948, Poznań 2012. 2 Banasiak S., Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na Ziemiach Odzyskanych w latach 1945–1947, Poznań 1963. 3 Banasiak S., Przesiedlenie Niemców z Polski w latach 1945–1950, Łódź 1968. 4 Białecki T., Przesiedlenie ludności niemieckiej z Pomorza Zachodniego po II wojnie światowej, Poznań 1969. 5 Czubasiewicz B., Zarzycki J., „Posejdonem” do ojczyzny, [w:] Tu pracuję, tu żyję…zbiór reportaży, wyboru dokonał Z. Sośnicki, Szczecin 1977. 6 Jankowiak St., Wysiedlenie i emigracja ludności niemieckiej w polityce władz polskich w latach 1945–1970, Warszawa 2005. 7 Kaczkowski S., Osadnictwo polskie w Szczecinie 1945–1950, Poznań 1963. 8 Kersten K., Repatriacja ludności polskiej po II wojnie światowej (studium historyczne), Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974. 9 Kersten K., Repatriacja Polaków z byłej Rzeszy Niemieckiej po drugiej wojnie światowej, częśćI: Rok 1945, „Polska Ludowa”, t. VI, 1967. 10 Kersten K., Repatriacja Polaków z b. Rzeszy Niemieckiej po drugiej wojnie światowej, częśćII: 1946–1950, Polska Ludowa”, t. VII, 1968. 11 Lippóczy P., Walichnowski T., Przesiedlenie ludności niemieckiej z Polski po drugiej wojnie światowej w świetle dokumentów, Warszawa–Łódź 1982. 12 Maciejewski J., Wspomnienia z tamtych lat, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk, 1980 13 Nitschke B., Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski w latach 1945–1949, Zielona Góra 1999. 14 Państwowy Urząd Repatriacyjny na Pomorzu Zachodnim od 1.IV.1945 do 31.XII.1947, Szczecin 1947. 15 Sula D., Działalność przesiedleńczo-repatriacyjna Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w latach 1944–1951, Lublin 2002. 16 Techman R., Armia radziecka w gospodarce morskiej Pomorza Zachodniego w latach 1945–1956, Poznań 2003. 17 Techman R., Strefa radziecka w porcie szczecińskim w latach 1947–1955, „Zapiski Historyczne”, 1994, nr 58, z. 4. 18 Tebinka J., Techman R., Raporty brytyjskiego wicekonsula w Szczecinie Josepha Waltersa z 1946 roku, częśćI, „Zapiski Historyczne”1997, nr 62, z. 1. 19 Tebinka J., Techman R., Raporty brytyjskiego wicekonsula Josepha Waltersa z 1946 roku, częśćII, „Zapiski Historyczne”1997, nr 62, z. 2–3. 20 Tebinka J., Techman R., Szczecin w polityce brytyjskiej w latach 1945–1970, [w:] Polska w podzielonym świecie po II wojnie światowej (do 1989 r.), zbiór studiów pod red. Mieczysława Wojciechowskiego, Toruń 2002. 21 Wróbel J., Na rozdrożu historii. Repatriacja obywateli polskich z Zachodu w latach 1945–1949, Łódź 2009. 22 Zaremba P., Dziennik 1945, Szczecin 1996. 25 12 X 1945, nr 6: „Szczecin gotowy na przyjęcie repatriantów” 26 15 X 1945, nr 8: „Pierwsi repatrianci z zachodu przybyli do Szczecina” 27 17 X 1945, nr 10: „Przez Szczecin do kraju. Codziennie przybywa z Lüneburga po 3 tys. Polaków z zachodu” 28 25 X 1945, nr 17: „WracająPolacy z Nadrenii i Westfalii” 29 30 X 1945, nr 21: „16-ty transport repatriantów przybyłdo Szczecina” 30 15 XI 1945 nr 35: „Jubileusz w drugim etapie PUR-u” 31 16 XI 1945, nr 36: „Szczecin wzorowym ośrodkiem repatriacji. Uroczyste powitanie 100.000-ego rodaka z Zachodu w II Etapie P.U.R.” 32 23 XI 1945, nr 42: „Pułk. Hicks konferuje z przedstawicielami władz polskich w Szczecinie” 33 16–17 XII 1945, nr 62: „U Anglików w Szczecinie” 34 10 I 1946, nr 5: „Pierwsze transporty morskie repatriantów z Zachodu” 35 12 I 1946, nr 7: „Pierwszym statkiem przybędzie 1000 repatriantów” 36 29 III 1946, nr 69: „Z dniem 1 kwietnia rozpocznie się repatriacja drogą morską” 37 31 III–1 IV 1946, nr 31: „Pierwszy statek z repatriantami polskimi z Lubeki przybywa do Szczecina” 38 5 IV 1946, nr 75: „Pierwszy statek zawinął do polskiego Szczecina” „Szczecin” 39 1 VI 1947, nr 21–22: „Pierwsze kroki z repatriantami”. 41 Iwańczuk J., Punkty zbiorcze dla przesiedleńców niemieckich na terenie Szczecina (1945–1947), http://encyklopedia.szczecin.pl/wiki/Punkty_zborcze_dla_przesiedleńców_niemieckich_na_terenie_Szczecina_(1945-1947) dostęp 12.05.2020.