2392-0106 Ludność żydowska w Dąbiu nad Nerem Jewish Population in Dąbie nad Nerem Kawski Tomasz author Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy 018zpxs61 Correspondence to: Tomasz Kawski 02 11 2023 X 2023 19 51 Copyright © 2023 2023 <p>W artykule opisano dzieje społeczności żydowskiej w Dąbiu nad Nerem od początku osadnictwa do kresu jej istnienia w czasie II wojny światowej. Tekst został podzielony na dwie części. W pierwszej opisano w sposób syntetyczny najważniejsze cechy populacji w różnych epokach, w kolejnej skupiono się na okresie wojny i Zagłady. Wyzyskano nowe, niewykorzystywane wcześniej zasoby źródłowe w postaci dokumentów, edycji źródeł i rozmaitych baz danych.</p> <p> </p> 2 Archiwum Państwowe w Łodzi, Urząd Wojewódzki Łódzki 3 Archiwum Państwowe w Łodzi, Przełożony Starszeństwa Żydów Getta Łódzkiego 4 Archiwum Państwowe w Poznaniu, Urząd Wojewódzki Poznański 5 Archiwum Państwowe w Poznaniu, Oddział w Koninie , Akta miasta Dąbia 6 Archiwum Państwowe w Poznaniu, Oddział w Koninie, Akta Gminy Izbica Kujawska 7 Archiwum Państwowe w Poznaniu, Oddział w Koninie, Posterunek Komendy Policji w Izbicy Kujawskiej 8 United States Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie (https://www.ushmm.org/online/hsv/person_advance_search.php), 9 Yad Vashem. The World Holocaust Remembrance Center w Jerozolimie (https://yvng.yadvashem.org/) 11 Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy (2012), t. 9. Tereny wcielone do Rzeszy: Kraj Warty. Oprac. M. Siek, Warszawa 12 Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy (2013), t. 11. Ludzie i prace „Oneg Szabat”, oprac. A. Bańkowska, T. Epstein, Warszawa 13 Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy (2013), t. 13. Ostatnim etapem przesiedlenia jest śmierć. Pomiechówek, Chełmno nad Nerem, Treblinka, oprac. E. Wiatr, B. Engelking, A. Skibińska, Warszawa 14 Death Books from Auschwitz Remnants Reports. Edited by State Museum of Auschwitz-Birkenau, München-New Providence-London-Paris 1995 15 Eksterminacja Żydów w latach 1941-1943 (Dokumenty Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej ze zbiorów Oddziału Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego) (1992), oprac. M. Tyszkowa, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie” nr 2-3 16 Gedenkbuch. Opfer def Verfolgung der Juden unter der nationalistischen Gewaltherrschaft in Deutschland 1933-1945, Bd. 1-2, Koblenz 1986 17 Gedenkbuch Berlins der jüdischen Opfer des Nationalismus, Berlin 1995 18 Księga pamiątkowa powiatu kolskiego w rocznicę dziesięciolecia niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej 1918-1939, Koło 19 Lodz-Names. List of the ghetto inhabitants 1940-1944, Yad Vashem 20 Memorial ti the Jews Deportad from France 1942-1944. Documentation of the deportation of the victims of the Final Solution in France by Serge Klarsfeld, New York 1978 21 Organization of famer residents of Lodz in Israel, Jerusalem 1994 22 Piechota Z., Likwidacja skupisk żydowskich w byłych powiatach tureckim i kolskim, [w:] Materiały na sesję naukową W 45 rocznicę zagłady skupisk żydowskich w Kraju Warty Zduńska Wola 23 X 1987 (maszynopis powielony) 23 Pinkas Hakehillot. Encyklopaedia of Jewish Communities (1976). Poland. Vol. 1, Jerusalem Terezinská Pamětni Kniha, t. 1-2, Praha 1995 25 „Gazeta Kolska” – 1939 27 Adelson J. (1993), W Polsce zwanej Ludową, [w:] Najnowsze dzieje Żydów w Polsce w zarysie (do 1950 roku) red. J. Tomaszewski, Warszawa 28 Baranowski J. (1995), Zagłada Żydów z Kraju Warty i z Europy Zachodniej w Chełmnie nad Nerem, [w:] Środek zagłady w Chełmnie nad Nerem i jego rola w hitlerowskiej polityce eksterminacyjnej, Konin-Łódź 29 Berendt G. (2009), Straty osobowe polskich Żydów w okresie II wojny światowej, [w:] Polska 1939-1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. W. Materski i T. Szarota, Warszawa 30 Dąbrowska D. (1955), Zagłada skupisk żydowskich w Kraju Warty w okresie okupacji hitlerowskiej, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie” 1955, nr 13-14 31 Drywa D. (2001), Zagłada Żydów w obozie koncentracyjnym Stutthof (wrzesień 1939-maj 1945), Gdańsk 32 Gulczyński J. (1991), Obóz śmierci w Chełmnie nad Nerem, Konin 33 Kaczmarek Z., Pawlak K. (1976), Endecja w Wielkopolsce Wschodniej w okresie międzywojennym, „Rocznik Wielkopolski Wschodniej”, 1976, t. 4 34 Kawski T. (2014), Żydowskie gminy wyznaniowe w II Rzeczypospolitej. Studium historyczno-administracyjne, Bydgoszcz 35 Kawski T., Opioła M. (2008), Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza, Małopolski i Śląska w latach 1918-1942, Toruń 36 Kiełbasa B. (2020), Lapidaria w Dąbiu nad Nerem, „Kronika Wielkopolski”, nr 1-2 37 Kiełbasa B. (2020), Powstawały kwitnące wsie… Olędrzy w Dąbiu i okolicach, [w:] Dąbie. Miasto wielu kultur. Materiały z konferencji zorganizowanej w Dąbiu nad Nerem 12 i 14 września 2020 r. w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa, Warszawa 38 Lorek Z., Grzegorczyk A. (2013), Przypadek Szmyrło Landaua. Przyczynek do dziejów Żydów dąbskich, „Rocznik Kolski” 2013, nr 6 39 Meirtchak B. (2001), Żydzi – żołnierze wojsk polskich polegli na frontach II wojny światowej, Warszawa 40 Missalowa G. (1964-1965), Studia nad powstaniem łódzkiego okręgu przemysłowego 1815-1870, t. 1-2, Łódź 41 Mujta J. S. (1998), Miasto Dąbie w XIX i XX wieku, Konin 42 Nietyksza M. (1985), Demograficzne aspekty urbanizacji. Królestwo Polskie (1870-1914), „Przeszłość Demograficzna Polski”, t. 16 43 Nietyksza M (1986), Rozwój miast i aglomeracji miejsko-przemysłowych w Królestwie Polskim 1865-1914, Warszawa 44 Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-1945. Informator encyklopedyczny (1979), Warszawa 45 Pisarkiewicz M. (2004), Z dziejów gminy żydowskiej w Łęczycy w latach 1869-1914, „Kwartalnik Historii Żydów”, nr 1 46 Pogromy Żydów na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. T. 2. Studia przypadków (do 1939 roku) (2019), red. K. Kijek, A. Markowski, K. Zieliński, Warszawa 47 Pruss W. (1977), Społeczeństwo Królestwa Polskiego w XIX i początkach XX wieku, cz. I.: Narodowości, wyznania, sekty, organizacje kościelne, „Przegląd Historyczny”, t. LXVIII, z. 2 48 Rusin S. (1994), Mniejszości wyznaniowe na Ziemi Konińskiej, Poznań 49 Wąsowicz P. (2020), Historia społeczności żydowskiej w Dąbiu nad Nerem, [w:] Dąbie. Miasto wielu kultur. Materiały z konferencji zorganizowanej w Dąbiu nad Nerem 12 i 14 września 2020 r. w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa, Warszawa 50 Wunsz W. (2020), Pracowitość, innowacyjność, wspólne życie. Ewangelicy w Dąbiu i okolicach, [w:] Dąbie. Miasto wielu kultur. Materiały z konferencji zorganizowanej w Dąbiu nad Nerem 12 i 14 września 2020 r. w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa, Warszawa 51 Ziółkowska A. (2005), Obozy pracy przymusowej dla Żydów w Wielkopolsce w latach okupacji hitlerowskiej (1941-1943), Poznań 53 https://sprawiedliwi.org.pl/pl/historie-pomocy/wiecej-o-rodzinie-laskow [dostęp: 12.01.2022]. 54 https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/d/474-dabie/114-cmentarze/10976-cmentarz-zydowski-w-dabiu-ul-lesna-18#footnote1_cs7t5ik [dostęp: 29.01.2022].