2082-0984 Msza przed trybunałem. Personifikacja Mszy w spolszczonym dialogu Bernardina Ochina na tle europejskiej literatury reformacyjnej pierwszej połowy XVI wieku Mass before the Tribunal. The Personification of the Mass in the Polish Translation of Bernardino Ochino’s Dialogue in the Context of the European Reformation Literature of the First Half of the 16thCentury Kordyzon Wojciech author Uniwersytet Warszawski 039bjqg32 Correspondence to: Wojciech Kordyzon 31 10 2019 Tom 21, zeszyt 2 (51) 2019 2019 215 244 Copyright © 2019 2019 Praca naukowa finansowana ze środków budżetowych na naukę w latach 2017–2021 jako projekt badawczy w ramach programu „Diamentowy Grant” 2 Atrocianus I., Querela Missae […] opusculum elegans ac recens natum atque excusum, Basel: Johannes Faber aus Emmich, 1529. 3 [Barlowe J., Roy W.], The boke reade me frynde and be not wrothe, for I saye nothynge but the trothe. The byshoppes speake in the Cardynall. I wyll ascende makynge my state so hye, that my pompouse honoure shall neuer dye, [Antwerpen?] 1546. 4 Barlowe J., Roy W., Rede me and be nott wrothe, ed. by D.H. Parker, Toronto 1992. 5 [Barlowe J., Roy W.], Rede me and be nott wrothe for I saye no thynge but trothe. I will ascende makynge my state so hye, that my pompous honoure shall never dye, [Strasbourg: Johannes Schott, 1528]. 6 Mainardo A., Annotomia della messa, la qual scuopre gli enormi errori e gli infiniti abusi, dal volgo non conosciuti […], [Zürich: Andreas Gesner, Rudolf Wyssenbach], 1552. 7 Manuel N., Krankheit und Testament der Messe, w: idem, Werke und Briefe. Vollstandige Neuedition, hrsg. von T. Hengartner, P. Zinsli, Bern 1999. 8 Ochino B., Disputa intorno alla presenza del corpo di Giesu Christo nel sacramento della cena, Basel: [Peter Perna?], 1561. 9 Ochino B., Liber de corporis Christi praesentia in coenae sacramento, Basel: Peter Perna, 1561. 10 Ochino B., O zwierzchności papieskiej nad wszystkim światem krześcijańskim tragedyja krotochwilna, nauki krześcijańskiej barzo potrzebnej, papieskie fałsze okazującej i burzącej pełna, przeł. E. Trepka, Szamotuły: Aleksander Augezdecki, 1558. 11 Ochino B., Tragoedie or dialoge of the unjuste usurped primacie of the Bishop of Rome, and of all the just abolishyng of the same, trans. J. Ponet, London: Nicholas Hill, 1549. 12 Ochino B., Trajedyja o Mszej, z ktorej każdy snadnie wyrozumieć może początek i wszelaką jej sprawę, i do prawdziwej Wieczerzej Pańskiej właśnie każdy wiedzieć ma, Pińczów: Daniel z Łęczycy, 1560. 13 Postępek prawa czartowskiego przeciw narodowi ludzkiemu, [Brześć Litewski: Cyprian Bazylik, 1570]. 14 Postępek prawa czartowskiego przeciw narodowi ludzkiemu, oprac. A. Kochan, Wrocław 2015. 15 Punt W., Endighment agaynste the Mother Messe, [London: William Hill, William Seres, 1548]. 16 Rej M., Apocalypsis, red. W. Kriegseisen, oprac. M.M. Kacprzak, S. Kawczyński, J.T. Maciuszko, I. Winiarska, Warszawa 2005. 17 [Shepherd L.], Pathose or An inward passion of the pope for the losse of hys daughter the masse, [London: John Day, William Seres, 1548]. 18 Shepherd L., Pathose or An inward passion of the pope for the losse of hys daughter the masse, w: An Edition of Luke Shepherd’s Satires, ed. by J. Devereux, Tempe (Ariz.) 2001. 19 Shepherd L., Upcheringe of the messe, London: John Day, William Seres, [1548]. 20 Shepherd L., Upcheringe of the messe, w: An Edition of Luke Shepherd’s Satires, ed. By J. Devereux, Tempe (Arizona) 2001. 21 Tengler U., Layenspiegel von rechtmassigen Ordnungen in burgerlichen und peinlichen Regimenten, Augsburg: Johann Otmar, 1509. 22 [Trepka E.?], Książki o tym, skąd wzięło początek słowo Boże, Królewiec: Hans Daubmann, 1557. 23 Turner W., A new dialogue wherin is conteyned the examinatio[n] of the Messe, and of that kynde of priesthode, whych is ordeined to saye Messe, [London: William Hill, 1548]. 24 Wanner V., Praktyka o mszy, co o niej a jako rozumieć mamy, [przeł. W. Nowomiejski], Królewiec: Hans Daubmann, 1559. 26 Allen M., Sacraments in the Reformed and Anglican Reformation, w: The Oxford Handbook of Sacramental Theology, ed. by H. Boersma, M. Levering, Oxford 2018. 27 Barnes R.B., Astrology and Reformation, Oxford 2016. 28 Barycz H., Lismanin Franciszek, w: Polski słownik biograficzny, t. 17, Kraków 1972. 29 Bevan Zlatar A., Reformation Fictions. Polemical Protestant Dialogues in Elizabethan England, Oxford 2011. 30 Brückner A., O rożnowierstwie polskiem słow kilka, „Reformacja w Polsce” 1 (1921). 31 Burnett A.N., Karlstadt and the Origins of the Eucharistic Controversy. A Study in the Circulation of Ideas, Oxford 2011. 32 Cardelle de Hartmann C., Lateinische Dialoge 1200–1400. Literaturhistorische Studie und Repertorium, Leiden 2007. 33 Greisenegger W., Ecclesia, w: Lexikon der christliche Ikonographie, hrsg. Von E. Kirschbaum, Bd. 1, Rom 1968. 34 Guerra C., Die Werke im Uberblick, w: Johannes Atrocianus. Text, Ubersetzung, Kommentar, hrsg. von C. Guerra, H. Harich-Schwarzbauer, J. Hindermann, Hildesheim 2018. 35 Hanusiewicz-Lavallee M., W stronę Albionu. Studia z dziejów polsko-brytyjskich związków literackich w dobie wczesnonowożytnej, Lublin 2017. 36 Johannes Atrocianus. Text, Ubersetzung, Kommentar, hrsg. von C. Guerra, H. Harich-Schwarzbauer, J. Hindermann, Hildesheim 2018. 37 Kampe J., Problem „Reformationsdialog“. Untersuchungen zur einer Gattung im reformatorischen Medienwettstreit, Tübingen 1997. 38 Kleiner J., „Tragedye” Ochina, „Pamiętnik Literacki” 9 (1910), z. 4. 39 Kochan A., Kupiec przed polskim sądem. Uwagi i komentarze do „Kupca” Mikołaja Reja, „Pamiętnik Literacki” 94 (2003), z. 4. 40 Maciuszko J.T., Mikołaj Rej. Zapomniany teolog ewangelicki z XVI w., Warszawa 2002. 41 Mattox M.L., Sacraments in the Lutheran Reformation, w: The Oxford Handbook of Sacramental Theology, ed. by H. Boersma, M. Levering, Oxford 2018. 42 McCulloch D., Tudor Church Militant. Edward VI and the Protestant Reformation, London 2017. 43 Ogonowski Z., Socynianizm. Dzieje, poglądy, oddziaływanie, Warszawa 2015. 44 Parker D.H., Prologue, w: J. Barlowe, W. Roy, Rede me and be nott wrothe, ed. By D.H. Parker, Toronto 1992. 45 Pierce R.A., Agostino Mainardo, Pier Paolo Vergerio and the “Anatomia Missae”, „Bibliothèque d’Humanisme et Renaissance” 1 (1993). 46 Płaza S., Historia prawa w Polsce na tle porównawczym, cz. 1, Kraków 2003. 47 Pollard A.W., Redgrave G.R., Short Title Catalogue, 2nd ed., London 1976–1991, www.estc.bl.uk (dostęp: 20.12.2018). 48 Russell P.A., Lay Theology in the Reformation. Popular Pamphleteers in Southwest Germany 1521–1525, Cambridge 2002. 49 Ryszka-Kurczab M., Mimetyczny charakter szesnastowiecznych dialogow. Preliminaria, w: „Wszystko tu najdzie, co wy macie w głowie”. Świat prozy staropolskiej, red. E. Lasocińska, A. Czechowicz, Warszawa 2008. 50 Schairer I.B., Das religiose Volksleben am Ausgang des Mittelalters nach Augsburger Quellen, Leipzig 1914. 51 Spurgeon D., Introduction, w: Three Tudor Dialogues, ed. by D. Spurgeon, New York 1978. 52 Szczucki L., Marcin Czechowic (1532–1613). Studium z dziejow antytrynitaryzmu polskiego XVI wieku, Warszawa 1964. 53 Ślaski J., Le “Tragedie” di Bernardino Ochino in polacco, w: Movimenti ereticali in Italia e in Polonia nei secoli XVI–XVII. Atti del convegno italo-polacco, Firenza, 22–24 settembre 1971, Firenze 1974. 54 Thompson N., Eucharistic Sacrifice and Patristic Tradition in the Theology of Martin Bucer, 1534–1546, Leiden 2005. 55 Three Tudor Dialogues, ed. by D. Spurgeon, New York 1978. 56 Wojtkowski J., Kanoniczne podstawy dialogu Maryi z szatanem w procesie szatana przeciwko rodzajowi ludzkiemu Bartola z Sassoferrato, „Studia Warmińskie” 41/42 (2004/2005). 57 Ziomek J., Mikołaja Reja „Krotka rozprawa” i „Kupiec”. Problemy dialogu i dramatu, w: Mikołaj Rej w czterechsetlecie śmierci, red. T. Bieńkowski, J. Pelc, K. Pisarkowa, Wrocław 1971.