Helena Lemańska – legendarna „szefowa” Polskiej Kroniki Filmowej

Justyna Kowalska

Helena Lemańska – legendarna „szefowa” Polskiej Kroniki Filmowej

Data publikacji: 30.03.2026

Zeszyty Prasoznawcze, 2025, Tom 68, Numer 4 (264), s. 45-66

https://doi.org/10.4467/22996362PZ.25.044.22843

Autorzy

Pobierz pełny tekst

PDF

drukuj cytuj

Tytuły

Helena Lemańska – legendarna „szefowa” Polskiej Kroniki Filmowej

Abstrakt

Artykuł analizuje rolę Heleny Lemańskiej jako redaktor naczelnej Polskiej Kroniki Filmowej w latach 1949–1967 oraz jej wpływ na prezentację wizerunku kobiety w tym medium. Celem badań jest ukazanie, jak Lemańska, kierując PKF, kształtowała i prezentowała określone role i wizerunki kobiet w kontekście zmieniającej się rzeczywistości społeczno-politycznej PRL. Metodologia opiera się na analizie źródeł archiwalnych zawierających informacje o życiorysie Lemańskiej, jak i archiwalnych wydań PKF z okresu jej kierownictwa, z uwzględnieniem sposobu przedstawiania kobiet w materiałach filmowych. Helena Lemańska, mimo braku początkowego doświadczenia filmowego, sprawnie zarządzała redakcją i wywarła znaczący wpływ na ewolucję Polskiej Kroniki Filmowej. Początkowo, w okresie stalinizmu, dominowały przede wszystkim przekazy ściśle cenzurowane i podporządkowane celom propagandowym. Z czasem, pod wpływem odwilży i „małej stabilizacji”, przekaz stawał się bardziej zróżnicowany, subtelny i atrakcyjniejszy dla odbioru widza. Wyniki wskazują, że Kronika prezentowała kobiety głównie jako pracownice, matki i aktywistki społeczne, często idealizując te role. Kronika służyła jako narzędzie propagandy, mobilizując kobiety do aktywnego udziału w budowie socjalizmu. Wartością poznawczą artykułu jest ukazanie, w jaki sposób media w systemie autorytarnym wykorzystywane były do kreowania pożądanych wzorców społecznych i ideologicznego oddziaływania na społeczeństwo, a także przedstawienie roli Heleny Lemańskiej jako kluczowej postaci w historii Polskiej Kroniki Filmowej oraz jej wpływu na kształtowanie wizerunku kobiety w polskim filmie dokumentalnym okresu PRL.

This article analyses the role of Helena Lemańska as editor-in-chief of the Polish Film Chronicle in 1949–1967 and her influence on the presentation of the image of women in this medium. The purpose of the research is to show how Lemańska, while running the PKF, shaped and presented specific roles and images of women in the context of the changing socio-political reality of the People’s Republic of Poland. The methodology is based on an analysis of archival sources containing information about Lemańska’s biography, as well as archival editions of PKF from the period of her directorship, taking into consideration the way women were portrayed in film materials. Despite her lack of initial film experience, Helena Lemańska efficiently managed the editorial office and had a significant impact on the evolution of the Polish Film Chronicle. Initially, during the Stalinist period, the predominant messages were strictly censored and subordinated to propaganda purposes. With time, under the influence of the political thaw and ‘little stabilisation’, the message became more varied, subtle and more attractive to the viewer. The article’s results indicate that the Chronicle presented women mainly as workers, mothers and social activists, often idealising these roles. The Chronicle served as a propaganda tool, mobilising women to actively participate in the construction of socialism.The cognitive value of the article is to show how the media under the authoritarian system were used to create desirable social patterns and ideological influence on society, as well as to present the role of Helena Lemańska as a key figure in the history of the Polish Film Chronicle and her influence on the shaping of the image of women in Polish documentary film of the communist period.

Słowa kluczowe

Helena Lemańska, Polska Kronika Filmowa, PRL, magazyn filmowy, kobieta w mediach, kobieta w PRL

Helena Lemańska, Polish Film Chronicle, PRL, film magazine, woman in the media, woman in PRL

Bibliografia

Pobierz bibliografię

Opracowania

Bláha R. (2016). Z kuchni do kopalń – wizja kobiecości w Polskiej Kronice Filmowej w latach 1947–1955. Acta Humana, nr 7, s. 145–155.

Cieśliński M. (2000). Personalia. Z historii PKF. Warszawa.

Cieśliński M. (2006). Piękniej niż w życiu. Polska Kronika Filmowa 1944–1994. Warszawa.

Cieśliński M. (2016). Polska Kronika Filmowa. Podglądanie PRL-u. Olszanica.

Cieśliński M. (2022). Od walki publicystycznej do magazynu informacyjnego. Lewicowe dziennikarstwo filmowe Heleny Lemańskiej. Dzieje Najnowsze, R. LIV, nr 3.

Cieśliński M. (2023). Poruszyć miliony. Kino Jerzego Bossaka. Łódź.

Granatowska J. (2021). Kwestia kobieca w Polskiej Kronice Filmowej (postulaty badawcze w zarysie). Czasopismo Naukowe Instytutu Studiów Kobiecych, nr 1(10), s. 183–194.

Habielski R. (2009). Polityczna historia mediów w Polsce w XX wieku. Warszawa.

Irena Dziklińska pierwsza w całej Polsce wykonała zadania planu 6-letniego. Gazeta Białostocka, 24–26 grudnia 1951 r.

Jędrzejski Ł. (2015). Wizerunki kobiet w Polskiej Kronice Filmowej w latach 1949–1953. Polityka i Społeczeństwo, nr 2(13).

Jędrzejski Ł. (2017a). Gatunki dziennikarskie w Polskiej Kronice Filmowej. W: I. Hofman, D. Kępa‑Figura (red.). Gatunki w mediach elektronicznych (s. 217–231). Lublin.

Jędrzejski Ł. (2017b). Polska Kronika Filmowa w latach 1945–1968 jako medium partyjne: zarys problemu. Polityka i Społeczeństwo, nr 1(15), s. 158–170.

Jędrzejski Ł. (2020). Państwo i społeczeństwo w Polskiej Kronice Filmowej 1944–1956. Obrazy komunikowania politycznego. Lublin.

Jędrzejski Ł. (2021). Source study of the Polish Film Chronicle (1944–1994). Biography of editor-in-chief Helena. Czasopismo Naukowe Instytutu Studiów Kobiecych, nr 1(10), s. 163–182.

Jędrzejski Ł. (2022). Publicystyka Heleny Lemańskiej – przypadek Polskiej Kroniki Filmowej w latach 1949–1967. Czasopismo Naukowe Instytutu Studiów Kobiecych, nr 1(12), s. 123–144.

Juryś J. (2018). Cadyk z Kocka miał dwie wnuczki. Zeszyty Literackie, nr 1, s. 139–170.

Karabasz K. (1985). Bez fikcji – z notatek filmowego dokumentalisty. Warszawa.

Kowalska J. (2022). Propaganda w Polskiej Kronice Filmowej. Czasopismo Naukowe Instytutu Studiów Kobiecych, nr 2(13), s. 207–228.

Mrozek J. (2019). Przemiany pozycji kobiet w PRL-u – wybrane konteksty. Studia Edukacyjne, nr 54, s. 257–282.

Orzeł J. (2010). Polska Kronika Filmowa – dokument z dziejów propagandy. W: S. Roszak, M. Strzelecka, A. Wieczorek (red.). Słowo, obraz, dźwięk w edukacji historycznej, VII Toruńskie Spotkania Dydaktyczne. Toruń.

Piasecka R. (2002). Kształtowanie się profilu działalności Polskiej Agencji Prasowej „Polpress” w latach 1944–1947. Rocznik Historii Prasy Polskiej, nr 5/2(10), s. 209–230.

Piasecka‑Strzelec R. (2012). Polskie agencje prasowe w latach 1944–1972. Upowszechnianie i reglamentacja informacji, działalność propagandowa. Kielce.

Romek Z. (2022). Cenzura jako narzędzie sprawowania władzy w PRL. Biuletyn IPN, nr 7–8, s. 68–77.

Stola D. (2006). Anti‑Zionism as a Multipurpose Policy Instrument: The Anti‑Zionist Campaign in Poland, 1967–1968. The Journal of Israeli History, vol. 25, no. 1, s. 175–201.

Zajko‑Czochańska J. (2019). Kobiety i wybory na łamach Przyjaciółki w latach 1956–1976. Czasopismo Naukowe Instytutu Studiów Kobiecych, nr 6(1), s. 138–150.

Zajko‑Czochańska J. (2020). Listy czytelniczek do Kobiety i Życia i Przyjaciółki jako źródło badań codziennego życia kobiet w PR. Czasopismo Naukowe Instytutu Studiów Kobiecych, nr 9(2), s. 94–108.

Wydania Polskiej Kroniki Filmowej

PKF 10/50, „Górnik – Franciszka Kasprzyk” [http://repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/6184; 12.05.2025].

PKF 44/50, „Nie będzie analfabetów! Awans społeczny byłych analfabetów” [https://repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/6632; 12.05.2025].

PKF 45/50, „Hutnicy meldują” [http://www.repozytorium.fn.org.pl/?q=en/node/6639; 12.05.2025].

PKF 9/51, „Sztygar Zofia Lachowska – pierwsza kobieta sztygar” [https://repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/7186; 12.05.2025].

PKF 10/51, „Będę studentką” [https://repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/7194; 12.05.2025].

PKF 10/51, „Towarzyszki pracy” [http://repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/7193; 12.05.2025].

PKF 11/51, „Kongres Ligi Kobiet” [http://repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/7150; 12.05.2025].

PKF 12/51, „Nauczycielka wiejska” [ http://repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/6890; 12.05.2025].

PKF 8/52, „Przodownica Krystyna Sobiech” [http://repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/6724; 12.05.2025].

PKF 44/53, „Zmieniło się w Komarowie. Matki z Komarowa” [ https://repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/7764; 12.05.2025].

PKF 48A/60, „Nauczyciele” [https://35mm.online/vod/kroniki/polska-kronika-filmowa-60-48a; 12.05.2025].

Akty prawne

Dekret z dnia 5 lipca 1946 r. o utworzeniu Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, Dz.U. 1946 nr 34 poz. 210.

Publikacje internetowe

80 lat temu wyemitowano po raz pierwszy Polską Kronikę Filmową [https://www.pap.pl/aktualnosci/80-lat-temu-wyemitowano-po-raz-pierwszy-polska-kronike-filmowa-zdjecia; 12.05.2025].

Chasydyzm. Encyklopedia PWN [https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/chasydyzm;3884900.html; 12.05.2025].

Fenomen Polskiej Kroniki Filmowej [https://geekweek.interia.pl/historia/news-fenomen-polskiej-kroniki-filmowej,nId,2315220; 12.05.2025].

Kibuc. Encyklopedia PWN [https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/kibuc;3921998.html; 12.05.2025].

Kuc M. (b.r.). Fenomen Polskiej Kroniki Filmowej [https://www.rp.pl/literatura/art10834111-fenomen-polskiej-kroniki-filmowej; 12.05.2025].

Przodownica pracy, spawaczka i kuchenny robot „Ewa”, czyli portret kobiety w Polskiej Kronice Filmowej [ https://kobieta.onet.pl/przodownica-pracy-spawaczka-i-kuchenny-robot-ewa-czyli-portret-kobiety-w-polskiej/22tcx2d; 12.05.2025].

Sobolewski T. (2017). Nie żyje Helena Lemańska, „wielka dama polskiej kinematografii”. To ona stała za Polską Kroniką Filmową. Miała 98 lat [https://wyborcza.pl/7,101707,22699177,nie-zyje-helena-lemanska-wielka-dama-polskiej-kinematrografii.html; 12.05.2025].

Zapomniane reżyserki. Opowieści o pionierkach polskiego kina. Helena Lemańska [https://dsh.waw.pl/4424-zapomniane-rezyserki-opowiesci-o-pionierkach-polskiego-kina-helena-lemanska,prg; 12.05.2025].

Informacje

Informacje: Zeszyty Prasoznawcze, 2025, Tom 68, Numer 4 (264), s. 45-66

DOI: https://doi.org/10.4467/22996362PZ.25.044.22843

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski: Helena Lemańska – legendarna „szefowa” Polskiej Kroniki Filmowej

Angielski: Helena Lemanska – Legendary „Chief” of the Polish Film Chronicle

Autorzy

Justyna Kowalska

https://orcid.org/0000-0003-4731-3832

Uniwersytet w Białymstoku
Polska

Instytut Studiów Kobiecych
Polska

Publikacja: 30.03.2026

Status artykułu: Otwarte

Licencja: CC BY 4.0

Finansowanie artykułu:

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach programu „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki”. Jest wynikiem udziału w projekcie „Patriotki i obywatelki. Polki w kulturze narodowej i europejskiej”.

Udział procentowy autorów:

Justyna Kowalska (Autor) - 100%

Korekty artykułu:

Języki publikacji:

Polski

Liczba wyświetleń: 135

Liczba pobrań: 153

Helena Lemańska – legendarna „szefowa” Polskiej Kroniki Filmowej

Pobierz xml

Ustawienia prywatności (cookies)

Niezbędne (2)

Statystyka (2)

Pobierz pełny tekst

Tytuły

Abstrakt

Słowa kluczowe

Bibliografia

Informacje

Autorzy