FAQ

2025 Następne

Data publikacji: 02.12.2025

Licencja: CC BY-NC-ND  ikona licencji

Redakcja

Redaktor naczelny prof. dr hab. Artur Kijas

Redaktorzy numeru ​dr Bogumiła Celer, dr Marcin Mikołajczyk

Zawartość numeru

I. ARTYKUŁY: BIBLIOLOGIA

Mariola Antczak, Zbigniew Gruszka

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 25, 2025, s. 23-44

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.25.001.22363
W tekście omówiono wyniki analizy bibliometrycznej i treściowej 50-letniego dorobku profesora Krzysztofa Walczaka, historyka, bibliotekoznawcy, bibliologa i regionalisty. Wykorzystując metody: bibliograficzną, bibliometryczną oraz analizy statystycznej ustalono, że w latach 1975-2024 ogłosił 308 prac, a największa aktywność publikacyjna badacza przypadła na lata 1995-1999, kiedy to powstało 109 publikacji. Profesor prowadzi przede wszystkim działalność naukową, o czym świadczą zaliczone do tej grupy 252 teksty (82% z 308). Ze względu na formę, w działalności naukowej Krzysztofa Walczaka dominują hasła w słownikach (40% z 252) i rozdziały w pracach zbiorowych (25% z 252). Profesor jest też autorem 39 artykułów naukowych zamieszczonych w czasopismach (15% z 252). Uzupełnienie artykułu stanowi autorska bibliografia prac profesora za lata 2016-2024.
Czytaj więcej Następne

Jerzy Krzysztof Kos

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 25, 2025, s. 45-60

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.25.002.22364
Artykuł przedstawia dzieje Brzegu Dolnego (dawnego Dyhernfurth) – niewielkiego miasta na Dolnym Śląsku, którego rozwój w XVII-XIX wieku wiązał się z działalnością żydowskiej drukarni założonej przez Sabbathaja Josefa Bassa z Kalisza. Autor analizuje okoliczności powstania żydowskiej oficyny, działającej w latach 1688-1834, oraz jej znaczenie dla kultury żydowskiej i historii drukarstwa hebrajskiego w Europie Środkowej. Praca ukazuje także tło społeczne, gospodarcze i urbanistyczne Brzegu Dolnego, będącego przez stulecia prywatnym miastem należącym do rodu von Dyhrn i jego następców. W artykule omówiono relacje między trzema wspólnotami wyznaniowymi – katolicką, luterańską i żydowską – oraz przedstawiono losy dolnobrzeskiej synagogi i cmentarza żydowskiego, unikalnie włączonego w XVIII w. w kompozycję parku krajobrazowego. Studium podkreśla znaczenie Brzegu Dolnego jako ważnego, choć dziś zapomnianego, ośrodka drukarstwa żydowskiego związanego z tradycją kaliską.
Czytaj więcej Następne

Ewa Andrysiak

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 25, 2025, s. 61-75

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.25.003.22365
Historie różnych edycji niezmiennie fascynują bibliofilów, bibliotekarzy czy wydawców. Niewielka objętościowo książeczka Czarodziejska moc książki autorstwa Stefana Rygla, mająca służyć promocji czytelnictwa, wydana została przez Towarzystwo Bibliofilów Polskich w Wilnie dwukrotnie w 1928 i 1933 r. W artykule podjęto próbę prześledzenia losów tych edycji.
Czytaj więcej Następne

Olimpia Mitric

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 25, 2025, s. 76-88

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.25.004.22366
Artykuł przedstawia zespół unikalnych dokumentów związanych z polską emigracją polityczną XIX w., przechowywanych w Dziale Zbiorów Specjalnych Biblioteki „V.A. Urechia” w Gałaczu. Wśród nich znajdują się listy, broszury, zaproszenia i noty pisane w językach francuskim, polskim, niemieckim i rosyjskim, datowane od końca XVIII do drugiej połowy XIX w. Autor omawia ich treść, autorstwo i kontekst historyczny, wskazując na wartość źródłową i kulturową tych materiałów. Szczególną uwagę zwraca na korespondencję i autografy postaci takich jak Józef Bem, Józef Dwernicki, Antoni Ostrowski, Ksawery Bronikowski, Leonard Niedźwiecki czy Leonard Chodźko. Analiza dokumentów pozwala odtworzyć sieć kontaktów, działalność polityczną i życie codzienne polskiej emigracji w Paryżu, a także ukazuje zainteresowanie fundatora biblioteki, Vasile Alexandrescu Urechii, historią i kulturą polską. Zbiór ten stanowi cenne źródło do badań nad relacjami polsko-rumuńskimi i historią Wielkiej Emigracji.
Czytaj więcej Następne

Anna Cisło

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 25, 2025, s. 89-107

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.25.005.22367
Urodzony w 1890 r. w Bochni, wykształcony na Uniwersytecie Jagiellońskim filolog polski i klasyczny, redaktor, pisarz, nauczyciel i bibliotekarz Leopold Kronenberg był pasjonatem języka esperanckiego. W 1912 r., w wieku zaledwie dwudziestu jeden lat, otrzymał dyplom profesora esperanta przyznany mu przez Internacia Instituto de Esperanto w Genewie, brał czynny udział w przygotowaniu Światowego Kongresu Esperanckiego w Krakowie oraz doprowadził do pierwszego wydania swojego autorskiego Samouczka pomocniczego języka międzynarodowego esperanto, wznawianego później trzykrotnie. Kronenberg przez krótki okres pracował jako nauczyciel w Kaliszu, gdzie działał również w towarzystwie esperanckim. W tym czasie przygotował pierwszą kaliską edycję swojego podręcznika, która ukazała się w roku 1920. Dwa lata przed śmiercią autora, również w Kaliszu, wyszło ostatnie, czwarte wydanie, przejrzane i uzupełnione. Artykuł prezentuje samouczek Kronenberga na tle krótkiej biografii autora oraz przedstawia jego zawartość, porównując treść kaliskich edycji z innymi wydaniami.
Czytaj więcej Następne

Aneta Firlej-Buzon

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 25, 2025, s. 108-127

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.25.006.22368
Celem artykułu jest przedstawienie publikowanej przez SW „Czytelnik” twórczości mieszkańców Kalisza lub osób związanych z Kaliszem, jak najbardziej kojarzeni z Kaliszem Maria Dąbrowska oraz Adam Asnyk, Maria Konopnicka, a także twórcy mniej obecnie znani, jak Wanda Karczewska, Stefan Otwinowski i Tadeusz Kulisiewicz. Znane oraz cenione serie czytelnikowskie - „Pejzaże kultury”, „Poeci polscy”, Głowy wawelskie”, popularyzowały dzieła Marii Dąbrowskiej, Adama Asnyka, podobnie, jak seria imienna „Maria Konopnicka”, przyczyniając się do promocji dziedzictwa kulturowego regionu, który ukształtował nieprzeciętnych, wybitnych autorów. Postrzeganie Kalisza jako ważnego miejsca w dorobku polskiej kultury zawdzięczamy również innym twórcom. Ich prace wydawane przez „Czytelnika”, popularyzowane dzięki działaniom inicjowanym przez wydawnictwo, przyczyniały się do krzewienia kultury Kalisza, wzorców zachowań, wartości i tradycji przypisywanych osobom pochodzącym z tego miasta albo związanym z nim w określonych etapach życia lub pracy zawodowej.
Czytaj więcej Następne

Magdalena Przybysz-Stawska

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 25, 2025, s. 128-160

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.25.007.22369
Prasa dla mężczyzn stanowi niezwykle interesujące pole badawcze, jednak problemy terminologiczne powodują, że jest obszarem w małym stopniu zbadanym. Celem podstawowym prezentowanego artykułu jest przedstawienie wydawanych w Polsce, wybranych czasopism, adresowanych do mężczyzn. Postawiono następujące pytania badawcze: (1) jak definiowana jest prasa dla mężczyzn? (2) jakie w tym przypadku problemy terminologiczne można wskazać? (3) jakie funkcje, zadania i kategorie czasopism są uwzględniane w omawianej grupie? (4) czym jest prasa lifestylowa dedykowana mężczyznom? (5) jak kształtowały się tego typu pisma? (6) jakie tytuły należą do omawianej grupy? (7) jakie cechy formalno-treściowe je wyróżniają? (8) czy można określić prognozy dla tego sektora rynku prasowego? Aby odpowiedzieć na tak postawione pytania, skorzystano z następujących metod badawczych: analizy i krytyki piśmiennictwa, historycznej, analizy zawartości prasy i studium przypadku.
Czytaj więcej Następne

Bogumiła Staniów

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 25, 2025, s. 161-179

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.25.008.22370
W artykule przedstawiono charakterystykę obrazowych środków stosowanych przez wydawców podręczników. Omówiono sześć edycji, na poziomie klasy IV i VIII szkoły podstawowej, trzech wydawców: Gdańskiego Wydawnictwa Oświatowego, Nowej Ery oraz Wydawnictw Szkolnych i Pedagogicznych. Przeanalizowano zawartość wymienionych pozycji pod kątem obecności materiałów ilustracyjnych: fotografii, rysunków, tabel, ramek, infografik i in. Dostrzeżono ogólną zależność polegającą na chętnym wizualizowaniu wiedzy na obu poziomach w podręcznikach wszystkich badanych wydawców. Wykorzystywane środki są różnorodne, spójne z treścią, odpowiadają współczesnym tendencjom w dydaktyce i prezentują się estetycznie. Podkreślono niesłabnące znaczenie drukowanego podręcznika, który wciąż jest i nadal może być znaczącym przewodnikiem w zdobywaniu wiedzy historycznej, zarówno w klasie jak i w pracy domowej ucznia. Możliwości, które stwarzają współczesne edycje powinny być tylko odpowiednio wykorzystane przez pedagogów.
Czytaj więcej Następne

Agata Walczak-Niewiadomska

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 25, 2025, s. 180-205

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.25.009.22371
Nauki o książce, bibliotekach i informacji (nazywane też bibliologią i informatologią), jak również obszar ich zainteresowań wraz z używaną terminologią, doczekały się w skali międzynarodowej wielu opracowań słownikowych. Celem tego typu publikacji – encyklopedii, słowników, leksykonów, glosariuszy – jest najczęściej stworzenie jak najbardziej precyzyjnych definicji zagadnień tworzących te nauki. Jednak dyscyplinę naukową tworzą nie tylko terminy i hasła. Równie ważni (jeśli nie najważniejsi) są ludzie, zaangażowani na przestrzeni lat w jej rozwój, rozbudowę płaszczyzn poznawczych, ale też struktury dydaktyczne i przestrzeń zawodową.
O ile w wielu krajach zadbano o wydanie publikacji terminologicznych, porządkujących pewien zasób wiedzy związany z obszarem nauk o książce i informacji, o tyle znacznie mniej znajdziemy inicjatyw poświęconych upamiętnieniu osób, wyrażanych w formie biografii i biogramów. Jeśli nawet takie materiały powstały, miały one przeróżny charakter – od klasycznych słowników z ustandaryzowaną formą biogramu, po różnej objętości zbiory rozbudowanych biografii. Niniejszy artykuł ma na celu przegląd publikacji o charakterze biograficznym zarejestrowanych w różnych źródłach, zawierających sylwetki ludzi zasłużonych na wspomnianym polu, wydanych w Polsce i za granicą.
Czytaj więcej Następne

I. ARTYKUŁY: HISTORIA

Jerzy Pietrzak

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 25, 2025, s. 209-227

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.25.010.22372
Artykuł prezentuje dzieje zamku w Mirze od końca XVIII wieku do połowy XX wieku, skupiając się na jego ostatnich właścicielach – rodzie Światopełk-Mirskich. Po zarysowaniu wcześniejszej historii rezydencji (rodziny Illiniczy, Radziwiłłowie), autor opisuje przejście dóbr w ręce Wittgensteinów, a następnie Hohenlohów. Kluczowym momentem jest nabycie zamku przez księcia Mikołaja Światopełk-Mirskiego w 1895 r. Autor przedstawia sylwetki Mikołaja, jego żony Kleopatry oraz ich syna Michała – ostatniego właściciela zamku, który podjął szeroko zakrojone prace konserwatorskie i modernizacyjne w okresie międzywojennym, współpracując m.in. z wybitnymi konserwatorami jak Kazimierz Bursze czy Stanisław Lorentz. Opisano również adopcję Aleksandra jako sukcesora, a także tragiczne losy rodziny po 1939 r. (aresztowania, zesłania, emigracja). W zakończeniu poruszono powojenne losy zamku: dewastację, późniejsze restauracje i wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2000 r.
Czytaj więcej Następne

Jarosław Durka

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 25, 2025, s. 228-242

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.25.011.22373
Artykuł rekonstruuje genezę, strukturę i aktywność Ostrzeszowskiego Koła Towarzystwa dla Badań nad Historią Powstania Wielkopolskiego 1918/1919 w kontekście ogólnopolskich działań dokumentacyjnych prowadzonych w latach 1926-1933. Na podstawie materiałów Centralnego Archiwum Wojskowego/WBH oraz korespondencji Referatu Historycznego DOK VII omówiono: okoliczności powołania Koła (11 V 1926), skład władz z płk. Stanisławem Thielem na czele, plan prac (komisje tematyczne dla trzech okresów 1918-1919), mechanizmy pozyskiwania relacji i ankiet, a także finansowanie (subwencje powiatowe i wsparcie Związku Komunalnego). Zidentyfikowano bariery organizacyjne (opóźnienia w spływie materiałów, ograniczenia budżetowe, spory interpretacyjne po publikacjach Z. Wieliczki) oraz wymierne rezultaty: ewidencje członków lokalnych stowarzyszeń–powstańców, wnioski odznaczeniowe (Krzyż Niepodległości) i wkład w budowanie pamięci o powstaniu. Studium wpisuje działalność Koła w szerszy proces profesjonalizacji badań nad Powstaniem Wielkopolskim i wskazuje obszary wymagające dalszych kwerend porównawczych z innymi kołami terenowymi.
Czytaj więcej Następne

Piotr Gołdyn

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 25, 2025, s. 243-259

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.25.012.22374
Artykuł poświęcony został analizie drugiego roku prezydentury Stanisława Wojciechowskiego w perspektywie relacji zamieszanych na łamach „Żołnierza Polskiego”. Podobnie jak w przypadku pierwszego roku sprawowania urzędu prezydenta, uwaga skupiona została na trzech zasadniczych wątkach. Pierwszym z nich to relacje Wojciechowskiego z wojskiem. Były one o tyle ważne, że prezydent był zwierzchnikiem sił zbrojnych. To szczególne zainteresowanie wynikało również ze specyfiki czasopisma. Kolejne dwa wątki to stosunek do społeczeństwa i kontakty międzynarodowe. Z relacji „Żołnierza Polskiego” wynikało, że w społeczeństwie prezydent przyjmowany był życzliwie. Utrzymywał również szerokie kontakty międzynarodowe, o czym świadczyć może korespondencja choćby z cesarzem Japonii.
Czytaj więcej Następne

Alicja Pihan-Kijas

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 25, 2025, s. 260-269

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.25.013.22375
Artykuł przedstawia genezę i rozwój slawistycznych zainteresowań prof. Władysława Kuraszkiewicza (1905-1997) – wybitnego językoznawcy, polonisty i slawisty, badacza języków wschodniosłowiańskich oraz gwar pogranicza polsko-ruskiego. Autorka ukazuje, jak na wybór naukowej drogi Kuraszkiewicza wpłynęły uwarunkowania kulturowo- -językowe rodzinnej Włodawy – miasta o charakterze wieloetnicznym i wielojęzycznym – oraz działalność jego lwowskich nauczycieli: Tadeusza Lehra-Spławińskiego i Jana Janowa. Tekst analizuje również znaczenie dorobku Kuraszkiewicza w zakresie dialektologii wschodniosłowiańskiej i badań nad pograniczem językowym, podkreślając jego pionierski wkład w dokumentację gwar ruskich w granicach II Rzeczypospolitej. Autorka ukazuje ewolucję jego zainteresowań od wczesnych studiów nad językiem połabskim po fundamentalne opracowania dotyczące języka ukraińskiego, białoruskiego i zabytków piśmiennictwa staroruskiego, sytuując twórczość uczonego w kontekście rozwoju polskiej slawistyki XX w.
Czytaj więcej Następne

Krzysztof Rottermund

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 25, 2025, s. 270-279

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.25.014.22376
Jan Kibler zapisał się w historii Kalisza jako jedna z głównych postaci związanych z powojenną historią Fabryki Fortepianów „Calisia” (dawniej „Arnold Fibiger”) i związanej z nią szkoły, jaką było i jest Technikum Budowy Fortepianów. W rodzinnym mieście ukończył Szkołę Podstawową nr 1 i Liceum Ogólnokształcące nr 1 im. Adama Asnyka. W latach 1957-1962 studiował na Wydziale Technologii Drewna Akademii Rolniczej w Poznaniu (obecnie Uniwersytet Przyrodniczy), uzyskując dyplom (nr 265) magistra inżyniera technologii drewna. Tego typu wyższe wykształcenie inżynieryjno-techniczne pozwoliło mu na wieloletnie związanie się zawodowo z Fabryką Fortepianów „Calisia”, która znajdowała się w jego rodzinnym mieście. Napisał pracę magisterską o przemyśle muzycznym pt.: „Analiza działalności gospodarczej Kaliskiej Fabryki Fortepianów i Pianin Calisia oraz Legnickiej Fabryki Fortepianów i Pianin Legnica w latach 1956-1960”. To otworzyło Kiblerowi drogę do związania się z fabryką „Calisia”, a mając wyższe wykształcenie inżynieryjne, piastował zawsze jedno ze stanowisk kierowniczych. Karierę zawodową rozpoczął jednak w branży pokrewnej jako starszy technolog w Zakładzie Meblowym Spółdzielni Pracy „Stolarz” w Kaliszu (1963-1964), następnie był zastępcą kierownika stolarni w Kaliskim Przedsiębiorstwie Budowlanym (1964-1966). W 1966 r. dołączył do Fabryki Fortepianów „Calisia”, gdzie do 1979 r. był szefem kontroli jakości, a w latach 1979-1985 głównym inżynierem i zastępcą dyrektora. To właśnie w tych czasach „Calisia” i jej instrumenty święciły triumfy. Większość produkcji eksportowano nie tylko do krajów bloku wschodniego, ale także na Zachód. Oprócz pracy w fabryce, Kibler pracował również jako nauczyciel przedmiotów zawodowych w Technikum Budowy Fortepianów (w latach 1966-2001) oraz w Zespole Szkół Budowlanych (w latach 1980-1995). Po przejściu na emeryturę Jan Kibler był aktywny społecznie, angażując się w różnego rodzaju projekty i przedsięwzięcia związane z kulturą muzyczną Kalisza, historią jego przemysłu, szczególnie fortepianowego itp.
Czytaj więcej Następne

II. INFORMACJA NAUKOWA

Makary Górzyński

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 25, 2025, s. 283-303

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.25.015.22377
Przedmiotem artykułu jest prezentacja koncepcji nowej instytucji kultury, jaka w oparciu o inspirację tragicznymi losami Kalisza w sierpniu 1914 roku mogłaby powstać nad Prosną. W tekście omówiono zarówno cele, przyświecające powołaniu nowej placówki muzealnej i kulturalnej, jak i jej wstępną koncepcję programową i funkcjonalną, w odniesieniu do konkretnego pomysłu na architektoniczny kształt siedziby Memoriału I wojny światowej. Artykuł zawiera opis funkcjonalny i propozycję tematyki czteroczęściowej wystawy stałej, opowiadającej wielowątkowo dzieje I wojny światowej w kontekście europejskim, polskim i kaliskim. Uzupełnieniem muzeum, biblioteki i centrum kulturalno- -wystawienniczego byłyby plenerowe upamiętnienia dotyczące I wojny światowej, także opisane w tekście. Artykuł ma charakter propozycji dyskusyjnej.
Czytaj więcej Następne

V. Z ŻAŁOBNEJ KARTY

Waldemar Łazuga

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 25, 2025, s. 353-355

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.25.023.22492
Czytaj więcej Następne

Słowa kluczowe: Krzysztof Walczak, Kalisz, ziemia kaliska, analiza bibliometryczna, analiza treściowa, bibliografia, Brzeg Dolny, Kalisz, drukarstwo żydowskie, historia książki, drukarnia hebrajska, Żydzi śląscy, Georg Abraham von Dyhrn, Karl Georg von Hoym, urbanistyka śląska, historia Śląska XVII-XIX w., Stefan Rygiel, „Czarodziejska moc książki”, Towarzystwo Bibliofilów Polskich w Wilnie, promocja czytelnictwa, emigracja polska, Paryż, Wielka Emigracja, Biblioteka V.A. Urechia, dokumenty archiwalne, Józef Bem, Antoni Ostrowski, polsko-rumuńskie relacje kulturalne, Esperanto, Leopold Dominik Kronenberg (1890-1929), Kalisz, samouczek, Kalisz, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Maria Dąbrowska, Adam Asnyk, Maria Konopnicka, Wanda Karczewska, Stefan Otwinowski, Tadeusz Kulisiewicz, literatura, sztuka, dziedzictwo kulturowe, Prasa specjalistyczna, czasopisma dla mężczyzn, periodyki hobbystyczne, pisma fachowe, „Playboy”, „CKM”, „Logo”, „Esquire”, Podręczniki, historia, szkoła podstawowa, wizualizacja, obraz, biografistyka, słowniki, nauki o informacji naukowej, bibliologia, Mir, zamek w Mirze, Światopełk-Mirscy, Michał Światopełk-Mirski, Mikołaj Światopełk-Mirski, konserwacja zabytków, ziemiaństwo, Białoruś, dziedzictwo kulturowe, Powstanie Wielkopolskie 1918/1919, Ostrzeszów, Towarzystwo dla Badań nad Historią Powstania Wielkopolskiego, DOK VII Poznań, dokumentacja i pamięć zbiorowa, źródła archiwalne, Stanisław Thiel, Polska, prezydent, Stanisław Wojciechowski, „Żołnierz Polski”, prasa, wojsko, rok 1924, II Rzeczpospolita, Władysław Kuraszkiewicz, slawistyka, dialektologia wschodniosłowiańska, języki pogranicza, Tadeusz Lehr-Spławiński, Jan Janów, Włodawa, historia językoznawstwa polskiego, Jan Kibler, Kalisz, Fabryka Fortepianów „Calisia”, I wojna światowa, historia, Kalisz, muzeum, instytucja kultury