Nr 24

Artykuł przypomina Zakład Naukowy Żeński Heleny Semadeni, w którym w latach 1901-1904 uczyła się Maria Szumska (późniejsza pisarka Maria Dąbrowska). Niewiele informacji na temat pensji. Semadeniowej z „Gazety Kaliskiej” uzupełniają wspomnienia i wypowiedzi właścicielki szkoły oraz Marii Dąbrowskiej a także fragmenty z powieści „Nocy i dni”, w której Dąbrowska przedstawiła obraz literacki pensji i nauczycieli.

PDF

Czytaj więcej

To co pamiętam Marii Dąbrowskiej – mało znany przyczynek do historii Żydów kaliskich

Marcin Mikołajczyk

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 24, 2024, s. 43-52

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.24.002.20837

Ustanowiony w 2024 r. w Kaliszu Rok Marii Dąbrowskiej stanowi doskonałą okazję do przypomnienia jej teksu dotyczącego kaliskich Żydów, napisanego w 1960 r. i opublikowanego po raz pierwszy na łamach „Ziemi Kaliskiej” w 1989 r. Pisarka w tekście To, co pamiętam opisuje swoje wspomnienia z kontaktów z Żydami w Kaliszu, ukazując atmosferę tolerancji i wzajemnego współistnienia. Tekst przedstawia jej pozytywne doświadczenia, jednocześnie podkreślając odrębność życia społeczności żydowskiej. Pomimo późniejszych zarzutów o antysemityzm, wspomnienia Dąbrowskiej sugerują bardziej złożony i empatyczny stosunek do Żydów, kwestionując te oskarżenia jako niepełne.

PDF

Czytaj więcej

Od arystokracji po służbę dworską. Druki o ciekawej proweniencji ze zbiorów biblioteki Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej. Wstęp do badań nad księgozbiorem muzealnym. Część I

Marta Gołembiewska

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 24, 2024, s. 53-71

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.24.003.20838

Artykuł omawia wybrane stare druki z Biblioteki Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej w Kaliszu. Kolekcję starych druków tworzą cenne egzemplarze pochodzące ze zbiorów bibliotecznych utworzonych przez przedstawicieli jednych z najznakomitszych rodów ziemiańskich i arystokratycznych. Analiza zapisów proweniencyjnych umożliwiła wyodrębnienie z zachowanych darów książkowych pojedynczych egzemplarzy, których pierwotnymi właścicielami byli Potoccy z Tulczyna, Wilanowa i Peczar, Tyszkiewicze z Czerwonego Dworu, Chłapowscy z Turwii, Łubieńscy ze Szczytnik. Wśród dzieł należących do majętnych arystokratów odnajdujemy również książkę, będącą własnością służby dworskiej.

PDF

Czytaj więcej

Z pamiętnikarstwa muzycznego. Recepcja „Wspomnień” Kazimierza Wiłkomirskiego w listach do przyjaciół

Bogumiła Celer

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 24, 2024, s. 72-94

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.24.004.20839

Artykuł analizuje pamiętnikarstwo muzyczne, ze szczególnym uwzględnieniem recepcji „Wspomnień” Kazimierza Wiłkomirskiego na podstawie listów jego przyjaciół. Praca przedstawia rozwój pamiętnikarstwa w kontekście historyczno-kulturalnym, omawia znaczenie autobiografii muzyków oraz ukazuje, jak wspomnienia Wiłkomirskiego zostały przyjęte przez jego współpracowników i przyjaciół. Na podstawie zachowanych listów autorka wskazuje na literacką jakość dzieła, jego wartość jako dokumentu epoki oraz emocjonalne i zawodowe refleksje adresatów.

PDF

Czytaj więcej

Historia codzienności w kalendarzach kaliskich w XIX i pocz. XX wieku

Elżbieta Steczek-Czerniawska

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 24, 2024, s. 95-112

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.24.005.20840

W niniejszym artykule autorka podjęła próbę analizy kalendarzy kaliskich z XIX i początku XX wieku jako źródła do badań nad historią codzienności. Skupia uwagę na ich treści i kontekście społeczno-kulturowym, a także na tym, co mówią one o życiu mieszkańców Kalisza w tamtym czasie. Udowadnia, jak za pomocą kalendarzy możemy odtworzyć obraz życia, który, choć już dawno minął, wciąż przemawia do nas swoją autentycznością i bliskością.

PDF

Czytaj więcej

I. ARTYKUŁY: TEATR

Koła teatralne jako przykład pracy społeczno-oświatowej na wsi kaliskiej w okresie międzywojennym – wybrane przykłady działalności

Żaneta Marszałek-Trzebińska

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 24, 2024, s. 115-130

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.24.006.20841

W działalność kulturalno-oświatową podejmowaną na wsi kaliskiej w okresie Drugiej Rzeczypospolitej bardzo mocno wpisuje się organizacja różnorodnych form teatralnych. Były one przejawem potrzeb duchowych mieszkańców wsi, ale także istotnym narzędziem pracy oświatowej. Funkcjonujące w terenie koła teatralne przyczyniały się do kształtowania świadomości społecznej i politycznej chłopów. Głównym celem funkcjonowania teatrów na wsi kaliskiej była aktywizacja społeczności wiejskiej w jej własnym środowisku. Przedstawienia najczęściej uświetniały lokalne uroczystości, obchody rocznic. Pozwalały na prowadzenie wielokierunkowej działalności społeczno-oświatowej, wychowawczej w zakresie upowszechniania kultury i edukacji na wsi kaliskiej. Przyczyniały się do rozwoju życia społecznego, wpływały pozytywnie na kształtowanie postaw młodego pokolenia.

PDF

Czytaj więcej

Ludzie teatru i ze sceną związani w świetle „Słownika Biograficznego Wielkopolski Południowo – Wschodniej i Ziemi Kaliskiej”

Marcin Mikołajczyk

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 24, 2024, s. 131-159

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.24.007.20842

Artykuł analizuje biogramy osób związanych z teatrem i sceną, które zostały uwzględnione w „Słowniku biograficznym Wielkopolski południowo-wschodniej – ziemi kaliskiej”. Praca przedstawia ich wkład w rozwój lokalnej kultury teatralnej na przestrzeni lat. Autor omawia różnorodność zawodów i ról, jakie te osoby pełniły w środowisku teatralnym, od aktorów i reżyserów po scenografów i krytyków i innych. Artykuł podkreśla również znaczenie teatru w życiu społecznym regionu oraz jego wpływ na kształtowanie tożsamości kulturalnej sub region kaliskiego.

PDF

Czytaj więcej

Teatr we wspomnieniach absolwentów szkół kaliskich. Materiały na łamach pisma dawnych uczniów „Gawędy Kaliskie”

Ewa Obała

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 24, 2024, s. 160-176

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.24.008.20843

Zarys genezy teatru na świecie, w Polsce, w Kaliszu. Początki sceny kaliskiej, występy aktorów z wędrownych trup w XIX w. Budynki teatralne i zaadoptowane pomieszczenia na potrzeby występów oraz klimat jaki panował na spektaklach. Wspomnienia absolwentów szkół kaliskich opisywane na łamach „Gawęd Kaliskich…”, mówiące o wystawianych w mieście sztukach teatralnych, które oglądali i przeżywali będąc młodymi chłopcami w trudnych czasach zaborów.

PDF

Czytaj więcej

Kalisz w spektaklach teatralnych, wystawianych na deskach Teatru im. Wojciecha Bogusławskiego

Jakub Banasiak

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 24, 2024, s. 177-186

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.24.009.20844

Artykuł analizuje sposób przedstawiania miasta Kalisza w spektaklach teatralnych wystawianych na scenie Teatru im. Wojciecha Bogusławskiego. Przedmiotem badania są zarówno historyczne adaptacje literackie, jak i współczesne produkcje inspirowane lokalną historią i kulturą. Analiza repertuaru wskazuje, że teatr odgrywa istotną rolę w promocji lokalnej tożsamości i budowaniu więzi społeczności z jej dziedzictwem. Spektakle ukazujące Kalisz wzbogacają narrację o mieście jako przestrzeni kulturowej, łącząc tradycję z nowoczesnym podejściem do inscenizacji. W artykule przedstawiono także możliwość pełnienia przez teatr funkcji ambasadora lokalnej kultury, który skutecznie wpisał miasto w polski dyskurs teatralny. W treści omówiono spektakle: ,,Noce i dnie”, ,,Cień Józefa”, ,,Klęski w dziejach miasta”, „K. albo wspomnienie z miasta”, ,,Miasto pustych pianin”, ,,Szalone nożyczki” oraz „Prosna. Kryminał muzyczny”.

PDF

Czytaj więcej

I. ARTYKUŁY: FILM

Kulisy powstawania filmu w reżyserii Jerzego Antczaka, na podstawie powieści Marii Dąbrowskiej „Noce i Dnie”

Mariola Napadłek

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 24, 2024, s. 189-207

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.24.010.20845

Tematem artykułu jest przedstawienie jak powstawała powieść Marii Dąbrowskiej „Noce i dnie”, oraz jej ekranizacja w reżyserii Jerzego Antczaka. Autorka podjęła próbę nakreślenia w jakich warunkach podjęto decyzję o nakręceniu filmu, oraz okolicznościach w których powstawały sceny filmowe. Miejsca, w których kręcono film są opisane z geograficzną dokładnością z autentycznymi nazwami miejscowości. Pokazano również jak wielkie znaczenie dla miasta Kalisza ma postać Marii Dąbrowskiej, która swoja powieść umieściła w realiach kaliskich przełomu XIX i XX wieku. Zwrócono uwagę na kultywowanie pamięci o autorce w regionie kaliskim.

PDF

Czytaj więcej

Pleszewska kinematografia w okresie międzywojennym

Agnieszka Słupianek-Winkowska

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 24, 2024, s. 208-230

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.24.011.20846

Celem artykułu jest zaprezentowanie działalności tzw. kinoteatrów w Pleszewie w okresie międzywojennym. Bazę źródłową stanowią przede wszystkim materiały z Akt miasta Pleszewa, przechowywane w Archiwum Państwowym w Kaliszu oraz wiadomości z ówczesnej lokalnej prasy. W pierwszej części dokonano charakterystyki funkcjonujących w tym czasie obiektów kinematograficznych (Kino Edisona, Kino Apollo, Kino Nowości, Kino Wojskowe, Kino Czar) wraz z krótkimi biografiami ich właścicieli i dzierżawców. Następnie, bazując na materiałach archiwalnych omówiono zasady działalności kinoteatrów w II RP. Ostatnie dwa podrozdziały stanowią prezentację dwóch najdłużej prosperujących tego typu przedsiębiorstw w Pleszewie (Kino Apollo i Kino Czar).

PDF

Czytaj więcej

Kiedy Gołuchów zagra siebie? Rzecz o potencjale filmowym miejscowości

Ewa Szczurek

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 24, 2024, s. 231-280

https://doi.org/10.4467/26578646ZKNT.24.012.20847

Artykuł przedstawia bogatą historię Gołuchowa, malowniczej miejscowości w Wielkopolsce, znanej z zamku w stylu francuskim i otaczającego go parku krajobrazowego. Tekst przybliża filmowy potencjał Gołuchowa, który wielokrotnie stawał się tłem dla produkcji filmowych i teatralnych. W artykule omówiono ważne wydarzenia historyczne oraz sylwetki wybitnych postaci związanych z miejscowością, takich jak Jan Działyński, Izabela z Czartoryskich Działyńska oraz Adam Kubaszewski. Podkreślono nie tylko działania artystyczne, patriotyczne i naukowe bohaterów, ale także ich wpływ na kształt dzisiejszego Gołuchowa. Historia miejscowości oraz zaangażowanie jej mieszkańców w ratowanie dziedzictwa kulturowego w czasie II wojny światowej stanowią istotny wątek. Artykuł wskazuje na potencjał Gołuchowa jako inspiracji dla przyszłych produkcji filmowych, od dramatów historycznych po adaptacje baśni i opowieści o ludziach niezwykłych.

PDF

Czytaj więcej

I. ARTYKUŁY: WSPOMNIENIA

Z Baczyńskim w tle. Korespondencja Lucjana Koniecznego w zbiorach Archiwum Państwowego w Kaliszu

Magdalena Aulich

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 24, 2024, s. 283-326

Artykuł przedstawia związek Lucjana Koniecznego z Kaliszem, jego działalność w harcerstwie, pracę konspiracyjną w więzieniu na Pawiaku oraz wybraną korespondencję z obozu koncentracyjnego w Auschwitz ze zbiorów Archiwum Państwowego w Kaliszu. Na uwagę zasługuje wątek związany z Krzysztofem Kamilem Baczyńskim – Konieczny oraz Baczyński w czasie okupacji przez krótki okres mieszkali w tym samym budynku, przy ul. Hołówki 3 w Warszawie oraz działali w konspiracji.

PDF

Czytaj więcej

II. INFORMACJA NAUKOWA

Prezydent Stanisław Wojciechowski – pamięć przywrócona. Stan prac nad grantem poświęconym patronowi Uniwersytetu Kaliskiego i jego czasom. Raport z realizacji grantu za rok 2024

Bogumiła Celer, Krzysztof Walczak

Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Nr 24, 2024, s. 329-348

Artykuł przedstawia wyniki pierwszego roku realizacji projektu badawczego „Prezydent Stanisław Wojciechowski. Jego wiek, dokonania, pamięć”, prowadzonego przez Instytut Interdyscyplinarnych Badań Historycznych Uniwersytetu Kaliskiego w ramach programu „Nauka dla Społeczeństwa II”. Celem projektu jest kompleksowe opracowanie biografii drugiego prezydenta II RP oraz analiza jego dorobku politycznego, społecznego i naukowego. W 2024 roku zespół badawczy przeprowadził kwerendy archiwalne i biblioteczne, gromadząc ponad 500 opisów bibliograficznych. Przygotowano 14 artykułów naukowych i popularnonaukowych. Ponadto zorganizowano plenerową wystawę historyczną poświęconą Wojciechowskiemu oraz konferencję naukową dotyczącą politycznych środowisk XIX wieku i ich wpływu na odbudowę państwa polskiego. Zrealizowano również szeroko zakrojone działania popularyzatorskie, w tym utworzono platformę internetową projektu, stronę konferencji oraz przeprowadzono transmisje wykładów na YouTube i Facebooku. Artykuł podkreśla także znaczenie analizy ikonografii, filmografii i dokumentów archiwalnych, które umożliwiają odtworzenie zarówno działalności Wojciechowskiego, jak i recepcji jego postaci na przestrzeni dekad. W kolejnych latach projekt skupi się na dalszych badaniach archiwalnych, publikacji zgromadzonej bibliografii oraz opracowaniu materiałów do planowanych monografii.

PDF

Czytaj więcej