Od pogoni za Zachodem po asocjacyjną i horyzontalną historię sztuki. Sposoby pisania o sztuce lat 90. XX wieku
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 07.01.2026
Zarządzanie w Kulturze, 2025, Tom 26, Numer 3, s. 281-297
https://doi.org/10.4467/20843976ZK.25.019.22435Autorzy
Od pogoni za Zachodem po asocjacyjną i horyzontalną historię sztuki. Sposoby pisania o sztuce lat 90. XX wieku
This article examines the ways in which the art of the 1990s has been interpreted and how these approaches have evolved over the past thirty years. The author analyzes analyze the historiography and philosophy of writing about the transformation period from the perspective of a scholar working on both Polish and – above all – Estonian art of that era. The text is thus grounded in comparative research. The aim of the article is to address the research question of whether there has been a paradigm shift in the historiography and historiosophy of writing about the art of the post-socialist transition, as practiced by scholars from the former Eastern Bloc. The analysis draws on network theories, knowledge decolonization frameworks, and globalization studies. The article also reflects on questions of periodization in the study of transitional-era art and engages with selected core problematics that have shaped the art historical discourse on the 1990s, including: 1) postmodernism, the “return to the West,” and the rhetoric of “catching up”; 2) desovietization, anti/neo/ post/de-colonial perspectives, and methodological disputes within post-dependence theory; 3) the selective elevation of narratives aligned with modernization and the exclusion – or silencing – of others; 4) a focus on integration with the West coupled with the representation of local relations as a “proximate Other”; 5) the emergence of associative and horizontal art histories contextualizing artistic exchange within the former Eastern Bloc. The conclusion outlines paradigm shifts, methodological changes, and the development of research practices, tracing a trajectory from the adoption of Western methodologies toward the growing presence and influence of frameworks produced by scholars working outside the traditional academic centres.
Annus Epp (2016). Between Arts and Politics: A Postcolonial View on Baltic Cultures of the Soviet Era. Journal of Baltic Studies, 47, 1, 1‒13, https://doi.org/10.1080/01629778.2015.1103509.
Belting Hans (2013). From World Art to Global Art. View on a New Panorama. W: Hans Belting, Andrea Buddensieg, Peter Weibel (red.), The Global Contemporary and the Rise of New Art Worlds, exhib. The Global Contemporary, Art Worlds after 1989. Cambridge, MA: The MIT Press, 178–185.
Bhabha, Homi K. (1994). Location of Culture. London: Routledge.
Buden Boris (2019). After the Collapse (of Postcommunism). Eesti Kunstimuuseumi Toimetised/ Proceedings of the Art Museum of Estonia, 14, 9, 26‒32.
Buden Boris, Stefan Nowotny, Sherry Simon, Ashok Bery, Michael Cronin (2009). Cultural Translation: An Introduction to the Problem, and Responses. Translation Studies, 2, 2, 196‒219.
Cultural Endowment of Estonia Act. 1994, https://www.riigiteataja.ee/en/eli/520012015005/consolide [odczyt: 16.01.2024].
Cultural Endowment of Estonia 1995‒2000, https://www.kulka.ee/sihtkapitalid/kujutav-ja-rakenduskunst/aastapreemiad/1995-2000 [odczyt: 16.01.2024].
Cultural Policy in Estonia (1996). Strasbourg: Council of Europe. European Programme of National Cultural Policy Reviews [dokument].
Dąbrowski Jakub, Demenko Anna (2014). Cenzura w sztuce polskiej po 1989 roku. Aspekty prawne. Tom 1. Warszawa: Fundacja Kultury Miejsca.
Epner Luule, Piret Viires (2021a). Siirdeajastu kultuurimuutused [Zmiany kulturowe w czasie transformacji], Philologia Estonica Tallinnensis, 12, 1, 5‒12.
Eesti kultuuripoliitika kontseptsioon [Szkic Polityki Kulturalnej] (1994). Kultuurileht, 11, 17‒23.
Foster Hal (1994). O idei sztuki politycznej. Magazyn Sztuki, 4, 124‒133.
Fukuyama Francis (1992). The End of History and the Last Man. New York: Free Press.
Gellner Ernest (1983). Nations and Nationalism. Ithaca: Cornell University Press.
Goździewski Marek (2013). British British Polish Polish. Sztuka krańców Europy, długie lata 90. i dziś. Warszawa: CSW Zamek Ujazdowski.
Hans Belting. World art and global art. A new challenge to art history. Global Art Symposium 2011, https://www.youtube.com/watch?v=uLvFavurQBE [odczyt: 24 marca 2024].
Hock Beata (2018). Introduction – Globalizing East European Art Histories. The Legacy of Piotr Piotrowski and a Conference. W: Anu Allas, Beata Hock (red.), Globalizing Eastern European Art Histories: Past and Present. New York‒London: Routledge, 2–22.
Jõgi Mall (1994). Tagasi Euroopa vaimse uhtsuse juurde [Powrót do duchowej jedności Europy], Kultuurileht, 19, 6‒7.
Juske Ants (1991). Pipart keele peale jah! [Pieprzu na język, tak!! / Niech to szlag!]. Sirp, 21 czerwca 1991.
Kelomees Raivo (1992). Mis on ARTMIX [Czym jest ARTMIX]. Eesti Ekspress, 5 lipca 1992.
Kelomees Raivo (2012). Artmix Manifesto on Pirita Road in 1992. Kunst.ee, 3, https://ajakirikunst.ee/?c=magazine&l=en&t=artmix-manifesto-on-pirita-road-in-1992&id=572 [odczyt: 8.07.2024].
Kołodziejczyk Dorota (2010). Postkolonialny transfer na Europę Środkowo-Wschodnią. Teksty Drugie, 5, 22‒38.
Komissarov Eha (2001). On the Estonian Painting of the 1990s. W: Sirje Helme, Johannes Saar (red.), Nosy Nineties: Problems, Themes and Meanings in Estonian Art on 1990s. Tallinn: Kaasaegse Kunsti Eesti Keskus, 87‒102.
Kościelniak Marcin (2023). Kościół‒Partia‒teatr. Cenzura rozproszona w PRL. Pamiętnik Teatralny, 72, 4, 139‒163.
Kowalczyk Izabela (2002a). Ciało i władza. Polska sztuka krytyczna lat 90. Warszawa: Wydawnictwo Sic!
Kowalczyk Izabela (2002b). Niebezpieczne związki sztuki z ciałem. Poznań: Galeria Miejska Arsenał.
Laar Mart (1994). Eesti kultuur ei kavatse välja surra [Kultura estońska nie zamierza wymrzeć], Kultuurileht, 1, 2.
Łabowicz-Dymanus Karolina (2019). The Corporate and Market Strategies for Contemporary Art in Eastern Europe in the 1990s. Proceedings of the Art Museum of Estonia, 14, 9, 76‒96.
Łabowicz-Dymanus Karolina (2016). Synchronizacja w sieci. Centra Sztuki Współczesnej Sorosa ‒ cztery modele: Budapeszt, Kijów, Tallin, Warszawa. Warszawa: Instytut Sztuki PAN.
Łabowicz-Dymanus Karolina (2025). Transition and visual arts in Estonia 1988–1995: cultural policy, financing, legislation, and social changes. Journal of Baltic Studies. DOI: 10.1080/01629778.2024.2418810.
Majewska Ewa (2015). Cenzura w analizie cenzury? Recenzja książki Jakuba Dąbrowskiego i Anny Demenko Cenzura w sztuce polskiej po 1989 roku (t. 1‒2). Sztuka i Dokumentacja, 13, 106–109.
Pejić Bojana (1999). The Dialectics of Normality. W: David Elliot, Bojana Pejić (red.), After the Wall: Art and Culture in Post-communist Europe. Stockholm: Moderna Museet 1999, 16–28.
Piotrowski Piotr (2005). Awangarda w cieniu Jałty. Sztuka w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1945-1989. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis.
Pospiszyl Tomas (2017). An Associative Art History. Comparative Studies of Neo-Avant-Gardes in a Bipolar World. Zurich: JRP-Ringier.
Randma-Liiv Tiina (2005). Demand- and Supply-based Policy Transfer in Estonian Public Administration. Journal of Baltic Studies, 36, 4, 467‒487.
Roberts Timmons, Amy Hite (2000). From Modernization to Globalization: Perspectives on Development and Social Change. Oxford: Blackwell.
Suchland Jennifer (2015). Economies of Violence: Transnational Feminism, Postsocialism, and the Politics of Sex Trafficking. Durham‒London: Duke University Press.
Toniak Ewa (1995). Miłość od pierwszej kalorii. Krótki kurs kapitalizmu. Odra, 5, 22–25.
Treier Heie (1999). Freedom of Choice: A Perspective on Estonian Art of the 1990s. W: Anu Liivak, Heie Treier (red.), Freedom of Choice: A Perspective on Estonian Art of the 1990s. Tallinn: Tallinna Kunstihoone Fond, 120–135.
Väljataga Mart (1994). Eesti intellektuaale kammitseb poliitikakartus [Estońscy intelektualiści są ograniczani przez lęk przed polityką]. Hommikuleht, 29 października 1994.
Viires Piret (2021). Traditsioon ja avangard: lisandusi 1990. aastate kirjandusmuutustele [Tradycja i awangarda: dodatki do zmian literackich lat 90.]. Philologia Estonica Tallinnensis, 1, 56‒74.
Zarycki Tomasz (2007). An Interdisciplinary Model of Centre-Periphery Relations: A Theoretical Proposition. Regional and Local Studies: Special Issue, 110–130.
Zarycki Tomasz (2009). Kapitał kulturowy – założenia i perspektywy zastosowania teorii Pierre’a Bourdieu. Psychologia Społeczna, 4, 1‒2 (10), 12‒25.
Informacje: Zarządzanie w Kulturze, 2025, Tom 26, Numer 3, s. 281-297
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Instytut Sztuki Polskiej Polskiej Akademii Nauk
Polska
Publikacja: 07.01.2026
Otrzymano: 04.04.2025
Zaakceptowano: 30.06.2025
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY
Udział procentowy autorów:
Informacje o autorze:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 172
Liczba pobrań: 139