Uniwersum Enchiridionu Erazma z Rotterdamu. Rozważania kulturowe na marginesie edycji Domańskiego–Marcela
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 03.06.2026
Terminus, 2026, Tom 28, zeszyt 1 (78), s. 63-93
https://doi.org/10.4467/20843844TE.26.003.23201Autorzy
The article discusses the Enchiridion by Erasmus, its past and present audiences, and the symbolic universe through which it has been interpreted. Among its readers, Juliusz Domański and Raymond Marcel are given prominence. Both exemplify a generation that pioneered contemporary Erasmus studies during the 1960s and 1970s, characterised by scientific rigour and distinctive features. Their latest Polish edition of the Handbook (2025) opens a new chapter in the history of Enchiridion’s interpretation. Rather than simply providing Erasmus’s text with routine annotations, Domański and Marcel offer a specific and rather one‑sided interpretative framework. Thus, it requires substantial additions. The article returns then to old but never settled questions about Erasmus’ intellectual and religious identity, and the significance of the Enchiridion within his body of work and the history of Western Christianity. In both cases, the fixed categories of the Renaissance and the Reformation fail to provide adequate answers. The Enchiridion’s relationship with Mediterranean culture runs deeper than the humanist movement and Neoplatonism; its metaphilosophical paths intersect with medieval scholasticism in surprising places, while its involvement in the crisis of Western Christianity reveals a multi‑sensory dimension of early‑modern culture that has been somewhat neglected until now.
Annotationes in Novum Testamentum. Pars secunda, ed. P.F. Hovingh, w: Opera omnia Desiderii Erasmi Roterodami, recognita et adnotatione critica instructa notisque illustrata, vol. VI-6, Amsterdam 2003.
Annotationes in Novum Testamentum. Pars tertia, ed. P.F. Hovingh, w: Opera omnia Desiderii Erasmi Roterodami, recognita et adnotatione critica instructa notisque illustrata, vol. VI-7, Leiden–Boston 2012.
Apologia adversus articulos aliquot, per monachos quosdam in Hispaniis exhibitos, w: Desiderii Erasmi Roterodami Opera omnia emendatiora et auctiora, rec. J. Clericus, t. 9, Hildesheim 1962, kol. 1015C–1094A.
Enchiridion militis Christiani, éd. par J. Domański, R. Marcel, w: Opera omnia Desiderii Erasmi Roterodami, recognita et adnotatione critica instructa notisque illustrata, vol. V-8, Leiden–Boston 2016, s. 1–303.
El Enquiridión o manual del caballero cristiano y La paráclesis o exhortación al estudio de las letras divinas, edición de D. Alonso, prólogo de M. Bataillon, Madrid 1971.
Ex Enchiridio militis christiani notata quaedam, w: Desiderii Erasmi Roterodami Opera omnia emendatiora et auctiora, rec. J. Clericus, t. 9, Hildesheim 1962, kol. 699A–702D.
Opus epistolarum Des. Erasmi Roterodami, vol. 1–12, ed. P.S. Allen, Oxford 1906–1958.
Panegyricus ad Philippum Austriae ducem, hrsg. von O. Herding, w: Opera omnia Desiderii Erasmi Roterodami, recognita et adnotatione critica instructa notisque illustrata, vol. IV-1, Amsterdam 1974, s. 23–93.
Paraclesis ad lectorem piuum, éd. par Ch. Béné, w: Opera omnia Desiderii Erasmi Roterodami, recognita et adnotatione critica instructa notisque illustrata, vol. V-7, Leiden–Boston 2013, s. 287–298.
Parakleza to jest zachęta do uprawiania filozofii chrześcijańskiej, w: Erazm z Rotterdamu, Trzy rozprawy, tłum. i oprac. J. Domański, Warszawa 1960, s. 41–61.
Podręcznik żołnierza Chrystusowego nauk zbawiennych pełny, tłum., wstęp i przypisy J. Domański, przedm. L. Kołakowski, Warszawa 1965 (Biblioteka Klasyków Filozofii).
Podręcznik żołnierza Chrystusowego nauk zbawiennych pełny, tłum. i wstęp J. Domański, koment. J. Domański, R. Marcel, Warszawa–Poznań 2025.
Responsio adversus febricitantis cuiusdam labellum, w: Desiderii Erasmi Roterodami Opera omnia emendatiora et auctiora, rec. J. Clericus, t. 10, Hildesheim 1962, kol. 1673A–1684C.
Der Briefwechsel des Mutianus Rufus, ges. und bearb. von C. Krause, Kassel 1885.
Christophori Marcelli Patritii Veneti Archiepiscopi Corcyrae, De authoritate summi pontificis et his quae ad illam pertinent. Aduersus impia Martini Lutherij dogmata, Firenze: Haeredes Philippi Iuntae, 1521.
Disputatio contra scholasticam theologiam. 1517, w: D. Martin Luthers Werke, kritische Gesamtausgabe, Bd. 1, Weimar 1883, s. 224–228.
Dulcoratio amarulentiarum Erasmicę responsionis ad Apologiam Fratris Lodouici Caruaiali, ab eodem Lodouico aedita, Paris: Simon de Colines, 1530.
Edition of Johannes Maior, In IV Sententiarum, Distinctio 49, Questio 18/23 “De Aureola Doctorum”, w: M. Esu, Theologians’ Vainglory: The Aureola Doctorum and Intellectual Self‑Consciousness at the University (13th–16th Centuries), Leiden–Boston 2025, s. 113–155.
Laurentii Valle De professione religiosorum, ed. M. Cortesi, Padova 1986.
Luter M., Przedmowa do pełnego wydania Teologii niemieckiej z 1518 roku, w: Frankfurtczyk, Teologia niemiecka, tłum. P. Augustyniak, Warszawa 2013, s. 11–12.
Auer A., Die vollkommene Frömmigkeit des Christen. Nach dem Enchiridion militis Christiani des Erasmus von Rotterdam, Düsseldorf 1954.
Baring G., Bibliographie der Ausgaben der »Theologia Deutsch« (1516–1961). Ein Beitrag zur Lutherbibliographie, Baden‑Baden 1963.
Bataillon M., Érasme et l’Espagne. Recherches sur l’histoire spirituelle du XVIe siècle, préface de J.-C. Margolin, Genève 1998.
Béné Ch., Érasme et saint Augustin. Ou Influence de saint Augustin sur l’humanisme d’Érasme, Genève 1969.
Bouwsma W.J., Renaissance and Reformation: An Essay in Their Affinities and Connections, w: Luther and the Dawn of the Modern Era: Papers for the Fourth International Congress for Luther Research, ed. H.A. Oberman, Leiden 1974, s. 128–149.
Boyle M. O’Rourke, Petrarch’s Genius: Pentimento and Prophecy, Berkeley 1991.
Burke P., Kultura ludowa we wczesnonowożytnej Europie, tłum. R. Pucek, M. Szczubiałka, Warszawa 2009.
Chantraine G., «Mystère» et «Philosophie du Christ» selon Érasme. Étude de la lettre à P. Volz et de la «Ratio verae theologiae» (1518), Namur 1971.
Chomarat J., Grammaire et rhetorique chez Erasme, t. 1, Paris 1981.
La Conferencia de Valladolid en 1527 en torno a la doctrina de Erasmo, w: V. Beltrán de Heredia, Cartulario de la Universidad de Salamanca, t. 6, Salamanca 1972, s. 16–120.
Cytowska M., Érasme de Rotterdam et Marsile Ficin son maître, „Eos” 63 (1975), fasc. 1, s. 165–179.
Dealy R., The Stoic Origins of Erasmus’ Philosophy of Christ, Toronto–Buffalo–London 2017.
Dilthey W., Der Aufbau der geschichtlichen Welt in den Geisteswissenschaften, hrsg. von B. Groethuysen, Göttingen 1992.
Domański J., Wykłady o humanizmie, Warszawa 2020.
Fokke G.J., An Aspect of the Christology of Erasmus of Rotterdam, „Ephemerides Theologicae Lovanienses” 54 (1978), s. 161–187.
Godin A., Érasme lecteur d’Origène, Genève 1982.
Hoffmann M., Erkenntnis und Verwirklichung der wahren Theologie nach Erasmus von Rotterdam, Tübingen 1972.
Homza L.A., Erasmus as Hero, or Heretic? Spanish Humanism and the Valladolid Assembly of 1527, „Renaissance Quarterly” 50 (1997), no. 1, s. 78–118.
Kohls E.-W., Die Theologie des Erasmus, Bd. 1–2, Basel 1966.
Koryl J., Czy Erazm z Rotterdamu był Niemcem? O tożsamości zbiorowej humanistów północnych, w: Literatura renesansowa w Polsce i Europie. Studia dedykowane Profesorowi Andrzejowi Borowskiemu, red. J. Niedźwiedź, Kraków 2016, s. 201–250.
Kristeller P.O., Erasmus from an Italian Perspective, „Renaissance Quarterly” 23 (1970), no. 1, s. 1–14.
Krüger F., Humanistische Evangelienauslegung. Desiderius Erasmus von Rotterdam als Ausleger der Evangelien in seinen Paraphrasen, Tübingen 1986.
Marcel R., Les dettes d’Érasme envers l’Italie, w: Actes du Congrès Érasme organisé par la municipalité de Rotterdam sous les auspices de l’Académie Royale Néerlandaise des Sciences et des Sciences Humaines: Rotterdam, 27–29 octobre 1969, sous la réd. de C. Reedijk, Amsterdam–London 1971, s. 159–173.
Marcel R., L’Enchiridion militis christiani. Sa genèse et sa doctrine, son succès et ses vicissitudes, w: Colloquia Erasmiana Turonensia, vol. 2, ed. J.-C. Margolin, Toronto 1972, s. 613–646.
Marcel R., Marsile Ficin (1433–1499), Paris 1958.
Margolin J.C., Recherches erasmiennes, Genève 1969.
Martin T.J., The Christology of Erasmus: Christ, Humanity, and Peace, Washington, D.C. 2024.
Olszewski M., O praktycznej bądź teoretycznej naturze teologii. Metateologia scholastyczna 1200–1350, Kraków 2002.
Payne J.B., Erasmus: His Theology of Sacraments, Richmond 1970.
Pirckheimer W., Briefwechsel, bearb. und hrsg. von H. Scheible, D. Wuttke, Bd. 3, München 1989.
Plattard J., Der Einfluss Picos auf Erasmus. Zeitschrift für Kirchengeschichte, XLVI Band, Neue Folge IX by Ivan Pusino [recenzja], „Revue du Seizième siècle” 14 (1927), s. 395–396.
Pusino I., Der Einfluss Picos auf Erasmus, „Zeitschrift für Kirchengeschichte” 46 (1928), s. 75–96.
Renaudet A., Études érasmiennes (1521–1529), Genève 1939.
Rummel E., Erasmus’ Annotations on the New Testament: From Philologist to Theologian, Toronto 1986.
Rummel E., Monachatus non est pietas. Interpretations and Misinterpretations of Dictum, w: Erasmus’ Vision of the Church, ed. H.M. Pabel, fwd. E. Rummel, Kirksville 1995, s. 41–55.
Scribner R.W., Flugblatt und Analphabetentum. Wie kam der gemeine Mann zu reformatorischen Ideen?, w: Flugschriften als Massenmedium der Reformationszeit. Beiträge zum Tübinger Symposion 1980, hrsg. von H.-J. Köhler, Stuttgart 1981, s. 65–76.
Scribner R.W., Oral Culture and the Diffusion of Reformation Ideas, w: R.W. Scribner, Popular Culture and Popular Movements in Reformation Germany, London 1987, s. 49–70.
Surzyn J., Jana Dunsa Szkota „Prolog” z Ordinatio. Teologia jako nauka, Kraków 2023.
Trinkaus Ch., Humanist Treatises on the Status of the Religious: Petrarch, Salutati, Valla, „Studies in the Renaissance” 11 (1964), s. 7–45.
Wegener L., Der »Frankfurter«/»Theologia deutsch«. Spielräume und Grenzen des Sagbaren, Berlin 2016.
Informacje: Terminus, 2026, Tom 28, zeszyt 1 (78), s. 63-93
Typ artykułu: Artykuł recenzyjny (recenzja naukowa)
Tytuły:
Publikacja: 03.06.2026
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 238
Liczba pobrań: 90