FAQ
Logotyp Uniwersytetu Jagiellońskiego
PL | EN

Ustawienia prywatności (cookies)

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Aby uzyskać więcej informacji i spersonalizować swoje preferencje, kliknij „Ustawienia”. W każdej chwili możesz zmienić swoje preferencje, a także cofnąć zgodę na używanie plików cookie na poniższej stronie.
Polityka prywatności (link otworzy się w nowym oknie)
* z wyjątkiem niezbędnych plików cookies do prawidłowego działania strony oraz realizacji obowiązków prawnych administratora
Przesuwając suwak w prawo aktywujesz konkretną zgodę. Przesuwając suwak w lewo wyłączasz taką zgodę.

Preaching Against Hussite Utraquism in Poland: Stanisław of Skarbimierz and Mikołaj of Błonie on Frequent Communion

Data publikacji: 03.06.2026

Terminus, 2026, Tom 28, zeszyt 1 (78), s. 1-34

https://doi.org/10.4467/20843844TE.26.001.23199

Autorzy

Patrick Outhwaite
University of Groningen
, Holandia
https://orcid.org/0000-0002-7949-970X Orcid
Kontakt z autorem
Wszystkie publikacje autora →

Pobierz pełny tekst

Drukuj drukuj Cytuj cytuj

Tytuły

Preaching Against Hussite Utraquism in Poland: Stanisław of Skarbimierz and Mikołaj of Błonie on Frequent Communion

Abstrakt

Between the councils of Constance (1414–1418) and Basel (1431–1445), masters of the University of Cracow wrote numerous tracts and sermons condemning Jan Hus (d. 1415) and his followers, the Hussites. In particular, they condemned the practice of utraquism (that is, taking communion in both bread and wine), which they saw as an act of disobedience against the Church. There was nothing unexpected in this condemnation, which was typical of reactions across much of Europe. But this article argues that Polish scholars such as Stanisław of Skarbimierz (d. 1431) and his student Mikołaj of Błonie (d. c. 1448) challenged Hussite utraquism by endorsing another contentious practice, namely, frequent communion of the eucharistic wafer alone. Stanisław and Mikołaj were influenced by the likes of Mateusz of Cracow, as­serting that frequent communion was a salubrious medicine for the soul when taken sacramentally (by physically consuming the host) or spiritually (through meditation and upholding an attitude of penitence). As this article reveals, Mikołaj later reversed his position on the matter and criticised frequent communion, yet his Tractatus sacerdotalis de sacramentis of 1430, which heavily relied on Stanisław of Skarbimierz, explicitly presented frequent communion as a tool for combatting the Hussites and restoring unity to the Church. What made this so remarkable was that the masters of Cracow endorsed such a contentious practice at a time in which Polish authorities tried to clamp down on any forms of devotional practice that might have had links, no matter how tenuous, to dissidence and the Hussites.

Bibliografia

Pobierz bibliografię
Manuscripts

Wrocław, Ossolineum, MS. 380.

Printed primary sources

Ambroise de Milan, Des sacrements. Des mystères. Explication du Symbole, ed. B. Botte, Sources Chrétiennes 25bis, Paris: Éditions du Cerf, 1961.

St Ambrose, Opera. Pars septima: Explanatio symboli, De sacramentis, De mysteriis, De paenitentia, De excessu fratris Satyri, De obitu Valentiniani, De obitu Theodosii, ed. O. Faller, Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum 73, Vienna: Hoelder‑Pichler‑Tempsky, 1955.

Biblia sacra vulgata, editio quinta, ed. R. Weber and R. Gryson, Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2006.

Burchard of Worms, Decretorum libri XX, in Patrologia latina, ed. J.-P. Migne, vol. 140, Paris: Garnier fratres, 1880, col. 537–1058.

Codex diplomaticus Universitatis Studii Generalis Cracoviensis, ed. I. Pauli, vol. 1, Cracow: Sumptibus et Typis Universitatis, 1870.

Corpus Juris Canonici: Decretum Gratiani emendatum et notationibus illustratum Gregorii XIII, ed. J. H. Böhmer and A. L. Richter, Leipzig: Libraria Ch.G. Kayseri, 1839.

Długosz, J., Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, libri XI–XII (1431–1444), ed. J. Wyro­zumski et al., Warsaw: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001.

Durand, Guillaume, Rationale divinorum officiorum I–IV, ed. A. Davril and T. M. Thibodeau, Corpus Christianorum Continuatio Mediaevalis 140, Turnhout: Brepols, 1995.

The General Councils of Latin Christendom, ed. G. Alberigo and A. Melloni, vol. 1, Corpus Christianorum. Conciliorum Oecumenicorum Generaliumque Decreta II/1, Turnhout: Brepols, 2013.

Isner, Jan, Expositio missae, primum edidit R. M. Zawadzki, [also includes:] M. T. Zahajkiewicz, Msza święta w Polsce przed soborem trydenckim w świetle rodzimych komentarzy (expositiones missae). Studium historyczno‑liturgiczne, Textus et Studia Historiam Theologiae in Polo­nia Excultae Spectantia 1, Warsaw: Akademia Teologii Katolickiej, 1971 [printed in 1972].

Ivo of Chartres, Decretum, in Patrologia latina, ed. J.-P. Migne, vol. 161, Paris: Garnier fratres, 1889, col. 47–1036.

Kejř, J., ‘Žalobní články proti Milíčovi z Kroměříže’, Husitský Tabor 10 (1988–1991), pp. 181–89.

Libri erectionum Archidioecesis Pragensis Saeculo XIV. et XV., ed. K. Borový, vol. 1 (1358–1376), Prague: J.G. Calve, 1875.

Mateusz z Krakowa, Opuscula theologica dotyczące spowiedzi i komunii, ed. W. Seńko and A. L. Szafrański, Textus et Studia Historiam Theologiae in Polonia Excultae Spectantia 2, Warsaw: Akademia Teologii Katolickiej, 1974.

Metryka Uniwersytetu Krakowskiego z lat 1400–1508: Biblioteka Jagiellońska rkp. 258, vol. 1–2, ed. A. Gąsiorowski, T. Jurek and I. Skierska, colab. R. Grzesik, Cracow: Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana, 2004.

Mikołaj of Błonie, Sermones venerabilis magistri Nicolai de Blony decretorum doctoris, capellani episcopi Posnoniensis [!], valde deservientes populo, sed et clero utcumque docto eos digne legenti, predicanti, aut audienti, de tempore et de sanctis, Strasbourg: Georg Husner, 1498.

Mikołaj of Błonie, Tractatus sacerdotalis de sacramentis, ed. J. Prüss, Strasbourg: Georg Husner, 1486.

Nicholas of Cusa, De usu communionis “ad Bohemos”, in Nicholas of Cusa: Writings on Church Reform, ed. and transl. T. M. Izbicki, The I Tatti Renaissance Library 33, Cambridge, MA: Harvard University Press, 2008, pp. 56–57.

Regino of Prüm, Das Sendhandbuch des Regino von Prüm, ed. and transl. W. Hartmann, Ausgewählte Quellen zur deutschen Geschichte des Mittelalters, Freiherr‑vom‑Stein‑Gedächtnisausgabe 42, Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2004.

Scripta manent: textus ad theologiam spectantes in Universitate Cracoviensi saeculo XV conscripti, ed. Z. Włodek, colab. R. Tatarzyński, Studia do Dziejów Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego 12, Cracow: Wydawnictwo PAT, 2000.

Soudní akta konsistoře Pražské (Acta judiciaria consistorii Pragensis), Part 1: 1373–1379, ed. F. Tadra, Historický Archiv 1, Prague: Nákladem České Akademie císaře Františka Josefa pro vědy, slovesnost a umění, 1893.

Stanisław of Skarbimierz, Contra haeresim, in W. Świeboda, Universitas contra haeresim. Dzia­łalność antyheretycka Stanisława ze Skarbimierza jako przedstawiciela Uniwersytetu Krakowskiego, Cracow: Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana, 2021, pp. 225–62.

Stanisław of Skarbimierz, Sermones de sapientia selecti, ed. B. Chmielowska, Warsaw: National Centre for Culture: Fundacja Augusta Hrabiego Cieszkowskiego, 2016.

Stanisław of Skarbimierz, Sermones sapientiales, ed. B. Chmielowska, 3 vols., Textus et Studia Historiam Theologiae in Polonia Excultae Spectantia 4, Warsaw: Akademia Teologii Katolickiej, 1979.

Synody a statuta Olomoucké diecéze období středověku, ed. P. Krafl, Opera Instituti Historici Pragae B/2, Prague: AV ČR. Historický ústav, 2003.

Über Formelbücher, zunächst in Bezug auf böhmische Geschichte. Nebst Beilagen. Ein Quellenbeitrag zur Geschichte Böhmens und der Nachbarländer im 13., 14. und 15. Jahrhundert, ed. F. Palacký, vol. 2, Abhandlungen der königlichen böhmischen Gesellschaft der Wissen­schaften V.5, Prague: Kronberger und Řiwnač, 1847.

Urkundliche Beiträge zur Geschichte des Hussitenkrieges in den Jahren 1419–1436, ed. F. Palacký, vol. 2, Prague: Friedrich Tempsky, 1873.

Život Miliče z Kroměříže, transl. J. Truhlář, in Fontes rerum Bohemicarum, vol. 1: Vitae sanctorum et aliorum quorundam pietate insignium, Prague: nákladem Musea Království Českého, 1873.

Secondary sources

Bartoš, F. M., Do typražskch artikulů: Z myšlenkovch a ústavnch zpasů let 1415–1420, Prague: Blahoslavova společnost, 1940.

Bartoš, F. M., ‘Dvě studie o husitských postilách’, Rozpravy československé akademie věd 65 (1955), no. 4, pp. 1–56.

Bielak, W., Devotio moderna w polskich traktatach duszpasterskich powstałych do połowy XV wieku, Lublin: Wydawnictwo KUL, 2002.

Bylina, S., ‘La dévotion nouvelle et le problème de la communion fréquente en Europe cen­trale, XIVe–XVe siècles’, Bohemian Reformation and Religious Practice 4 (2002), pp. 31–42.

Bylina, S., Hussitica. Studia, Warsaw: Instytut Historii PAN, 2007.

Cermanová, P., ‘Jakoubek of Stříbro’s Czech Výklad na Zjevenie and Its Latin Reception in Hussite Exegetical Texts’, Listy Filologické / Folia Philologica 141 (2018), no. 1/2, pp. 45–73.

Chmielowska, B., ‘Les notions de loi naturelle et de loi positive chez Stanislas de Skarbimierz (vers 1360–1431)’, in Soziale Ordnungen im Selbstverständnis des Mittelalters, ed. A. Zimmermann and G. Vuillemin‑Diem, Miscellanea Mediaevalia 12/2, Berlin: De Gruyter, 1980, pp. 460–66.

Chmielowska, B., ‘Stanislas de Skarbimierz – Le premier recteur de l’Université de Cracovie après le renouveau de celle‑ci’, Mediaevalia Philosophica Polonorum 24 (1979), pp. 73–112.

Coufal, D., ‘Sub utraque specie: Die Theologie des Laienkelchs bei Jacobell von Mies († 1429) und der frühen Utraquisten’, Archa Verbi 14 (2017), pp. 157–201.

Davis, A. J., ‘Preaching in Thirteenth‑Century Hospitals’, Journal of Medieval History 36 (2010), pp. 72–89.

Domański, J., ‘Religious Toleration and Just War in the Writings of Stanisław of Skarbimierz and Paweł Włodkowic’, transl. J. Frydrych, Roczniki Filozoficzne 72 (2024), no. 3, pp. 343–60.

Domański, J., Uczony w świadomości polskiego środowiska naukowego pierwszej połowy XV wieku, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987.

Gąsiorowski, A., ‘Husyty Abrahama Zbąskiego działalność publiczna’, Śląski Kwartalnik Histo­ryczny Sobótka 36 (1981), pp. 139–45.

Gerwing, M., Malogranatum oder der dreifache Weg zur Vollkommenheit. Ein Beitrag zur Spi­ritualität des Spätmittelalters, Veröffentlichungen des Collegium Carolinum 57, München: R. Oldenbourg Verlag, 1986.

Graff, T., ‘Biskupi monarchii jagiellońskiej wobec herezji husyckiej w I połowie XV wieku’, Nasza Przeszłość 109 (2008), pp. 37–53.

Grzybowska, L., Kazania de tempore i de sanctis Mikołaja z Błonia. Zarys monografii, Studia Staropolskie. Series Nova 50 (106), Warsaw: IBL PAN, 2020.

Grzybowska L., ‘Was Mikołaj of Błonie a Supporter of the Conciliarist Movement?’, Terminus 25 (2023), no. 1, pp. 1–24.

Holeton, D. R., La Communion des tout‑petits enfants: Etude du mouvement eucharistique en Bohème vers la fin du Moyen‑Age, Bibliotheca «Ephemerides Liturgicae» Subsidia 50, Rome: C.L.V. Edizioni Liturgiche, 1989.

Iwańczak, W., ‘Dysputa religijna z husytami w Krakowie w 1431 roku’, in W poszukiwaniu lepszego świata, czyli prawdy i nieprawdy o husytyzmie, ed. W. Iwańczak, Cracow: Wydawnictwo Avalon, 2021, pp. 53–68.

Kałuża, Z., ‘Un manuel de théologie en usage à l’Université de Cracovie: le commentaire des Sentences dit Utrum Deus gloriosus’, in L’Église et le peuple chrétien dans les pays de l’Europe du Centre‑est et du Nord (XIVe–XVe siècles). Actes du colloque de Rome (27–29 janvier 1986), Collection de l’École française de Rome 128, Rome: École française de Rome, 1990, pp. 107–24.

Knapek, E., Akta oficjalatu i wikariatu generalnego krakowskiego do połowy XVI wieku, Rozprawy Wydziału Historyczno‑Filozoficznego PAU 110, Cracow: PAU, 2010.

Knoll, P. W., “A Pearl of Powerful Learning”: The University of Cracow in the Fifteenth Century, Education and Society in the Middle Ages and Renaissance 52, Leiden: Brill, 2016.

Kozłowska‑Budkowa, Z., ‘Sermones Sapientiales Stanisława ze Skarbimierza’, Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności 53 (1952), pp. 391–96.

Kras, P., ‘Edykt wieluński z 1424 roku i udział brachium saeculare w walce z husytyzmem w XV-wiecznej Polsce’, Summarium 26–27 (1997–1998), pp. 63–77.

Kras, P., Husyci w piętnastowiecznej Polsce, Źródła i Monografie 174, Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 1998.

Kras, P., ‘Pastor bonus et lupi rapaces: The Polemic Against Hussite Doctrine in the Writings of Stanisław of Skarbimierz’, in Česko‑polské kazatelské vztahy ve středověku, ed. K. Bracha and M. Nodl, Colloquia mediaevalia Pragensia 16, Prague: Filosofia, 2016, pp. 63–79.

Kras, P., ‘Polityczne i ideowe aspekty przymierza polsko‑husyckiego z lat 1432–1433’, Nowe Studia Grunwaldzkie 1 (2015), pp. 7–24.

Krmičková, H., ‘Le Malogranatum et la question de la communion fréquente’, Cîteaux – Commentarii cistercienses: Revue d’histoire cistercienne 47 (1996), special issue: Les cisterciens dans le royaume médiéval de Bohême (Actes du colloque de Kutná Hora, 9–13 juin 1992), pp. 135–43.

Krupa, P., ‘La communion fréquente à Prague au XIVe siècle. Malogranatum III, 1, 26: ses précurseurs et ses continuateurs’, in Crisi “mendicante” e crisi della Chiesa. “Encomia sancti Thomae” e riforma savonaroliana, Memorie Domenicane. Nuova Serie 30, Pistoia: Provincia romana dei Frati predicatori, 1999, pp. 219–258.

Levy, I. C., ‘Interpreting the Intention of Christ: Roman Responses to Bohemian Utraquism from Constance to Basel’, in Europe after Wyclif, ed. J. P. Hornbeck and M. Van Dussen, New York: Fordham University Press, 2016, pp. 173–95.

Marin, O., ‘The Early Bohemian Reform’, in A Companion to the Hussites, ed. P. Soukup and M. Van Dussen, Brill’s Companions to the Christian Tradition 90, Leiden: Brill, 2020, pp. 25–62.

Marin, O., Geneze Pražskho reformnho hnut, 1360–1419, transl. K. Srncová, Medievistika, Prague: Karolinum, 2017.

Mengel, D. C., ‘From Venice to Jerusalem and Beyond: Milíč of Kroměříž and the Topography of Prostitution in Fourteenth‑Century Prague’, Speculum 79 (2004), no. 2, pp. 407–42.

Morée, P. C. A., Preaching in Fourteenth‑Century Bohemia: The Life and Ideas of Milicius de Chrem­sir († 1374) and His Significance in the Historiography of Bohemia, Heršpice: EMAN, 1999.

Nowacki, J., ‘Biskup poznański Andrzej Bniński w walce z husytami Zbąszynia. Nieznane karty z procesów husyckich roku 1439’, Roczniki Historyczne 10 (1934), no. 2, pp. 248–78.

Nuding, M., Matthäus von Krakau: Theologe, Politiker, Kirchenreformer in Krakau, Prag und Heidelberg zur Zeit des Großen Abendländischen Schismas, Spätmittelalter und Reformation 38, Tübingen: Mohr Siebeck, 2007.

Outhwaite, P., Christ the Physician in Late Medieval Religious Controversy: England and Central Europe 1350–1434, Health and Healing in the Middle Ages 7, York: York Medieval Press, 2024.

Ożóg, K., ‘Mikołaj z Błonia zwany Pszczółka (zm. po 1442 r.)’, in Profesorowie Wydziału Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, vol. 1: 1364–1780, ed. W. Uruszczak, Cracow: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2015, pp. 294–95.

Ożóg, K., Uczeni w monarchii Jadwigi Andegaweńskiej i Władysława Jagiełły (1384–1434), Rozprawy Wydziału Historyczno‑Filozoficznego PAU 105, Cracow: PAU, 2004.

Pieradzka, K., ‘Uniwersytet Krakowski w służbie państwa i wobec soborów w Konstancji i Bazylei’, in Dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 13641764, ed. K. Lepszy, vol. 1, Cracow: PWN, 1964, pp. 91–137.

Rechowicz, M., ‘Po założeniu Wydziału Teologicznego w Krakowie (wiek XV)’, in Dzieje teologii katolickiej w Polsce, ed. M. Rechowicz, vol. 1: Średniowiecze, Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 1974, pp. 93–148.

Rechowicz, M., Św. Jan Kanty i Benedykt Hesse w świetle krakowskiej kompilacji teologicznej z XV w. Studia nad komentarzem do św. Mateusza (rękopisy Biblioteki Jagiellońskiej NrNr 1364–1366, 1368), Rozprawy Wydziału Kanoniczno‑Teologicznego KUL 17, Lublin: Towa­rzystwo Naukowe KUL, 1958.

Sczaniecki, P., Służba Boża w dawnej Polsce. Studia o mszy świętej, Kraków: Tyniec. Wydawnictwo Benedyktynów, 2020.

Świeboda, W., Universitas contra haeresim. Działalność antyheretycka Stanisława ze Skarbimierza jako przedstawiciela Uniwersytetu Krakowskiego, Historia et Monumenta Universitatis Jagellonicae 7, Cracow: Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana, 2021.

Thibodeau, T. M., ‘The Doctrine of Transubstantiation in Durand’s “Rationale”’, Traditio 51 (1996), pp. 308–17.

Ulanowski, B., Mikołaj z Błonia, kanonista polski z pierwszej połowy XV w., Rozprawy i Sprawozdania AU. Wydział Filozoficzno‑Historyczny 23, Cracow [s.n.] 1888, pp. 1–60.

Włodek, Z., ‘Eklezjologia krakowska w pierwszej połowie XV wieku’, in Jubileusz sześćsetlecia Wydziału Teologicznego w Krakowie 20 X 1996 – 20 X 1997, ed. A. Kubiś et al., Cracow: Wydawnictwo Naukowe PAT, 1998, pp. 247–82.

Włodek, Z., ‘Stanisław ze Skarbimierza i utrakwizm husycki’, Przegląd Tomistyczny 9 (2003), pp. 139–54.

Włodek, Z., Z dziejów filozofii i teologii na Uniwersytecie Krakowskim w XV wieku. Sylwetki, teksty, studia, Historia et Monumenta Universitatis Jagellonicae 2, Cracow: Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana, 2011.

Zahajkiewicz, M. T., ‘Tractatus sacerdotalis’ Mikołaja z Błonia na tle teologii przełomu wieku XIV i XV, Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1979.

Zawadzki, R. M., ‘Periodyzacja twórczości Stanisława ze Skarbimierza na tle jego działalności publicznej’, Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej 27 (1977), pp. 21–39.

Zawadzki, R. M., Spuścizna pisarska Stanisława ze Skarbimierza. Studium źródłoznawcze, Cracow: Polskie Towarzystwo Teologiczne, 1979.

Zawodzińska, C., ‘Pisma Stanisława ze Skarbimierza, pierwszego rektora UJ, w kodeksach Biblioteki Jagiellońskiej’, Roczniki Biblioteczne 4 (1960), pp. 299–327.

Zwiercan, M., ‘Mikołaj z Błonia’, in Polski słownik biograficzny, vol. 21, ed. E. Rostworowski et al., Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1976, pp. 102–4.

Informacje

Informacje: Terminus, 2026, Tom 28, zeszyt 1 (78), s. 1-34

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Autorzy

https://orcid.org/0000-0002-7949-970X

Patrick Outhwaite
University of Groningen
, Holandia
https://orcid.org/0000-0002-7949-970X Orcid
Kontakt z autorem
Wszystkie publikacje autora →

University of Groningen
Holandia
ROR ID:

 Ikona Research Organization Registry 012p63287

Publikacja: 03.06.2026

Status artykułu: Otwarte __T_UNLOCK

Licencja: CC BY 4.0  ikona licencji

Udział procentowy autorów:

Patrick Outhwaite (Autor) - 100%

Korekty artykułu:

-

Języki publikacji:

Angielski

Preaching Against Hussite Utraquism in Poland: Stanisław of Skarbimierz and Mikołaj of Błonie on Frequent Communion

cytuj

Pobierz PDF Pobierz

pobierz pliki

RIS BIB ENDNOTE