Od hazardu do alegorii Mądrości Bożej. Gra w kości w łacińskich tekstach z XVI i XVII wieku
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 22.12.2025
Terminus, 2025, Tom 27, zeszyt 3 (76), s. 261-286
https://doi.org/10.4467/20843844TE.25.015.22617Autorzy
Od hazardu do alegorii Mądrości Bożej. Gra w kości w łacińskich tekstach z XVI i XVII wieku
The topic of the game of dice is vividly present in ancient culture. Based on numerous references in literary works and iconography, researchers are trying to reconstruct the rules of the game. However, the aim of this article is to examine the form and content of Neo-Latin texts on the games with animal bones. In the 16th and 17th centuries, authors of philosophical and moral treatises, as well as mathematicians wrote on this topic All these writers reached for ancient literature, although they used it in different ways, according to the purpose they had in mind. The outstanding humanists Niccolò Leonico Tomeo and Erasmus of Rotterdam used the same literary form, namely dialogue, but they implemented it in slightly different ways. For Leonico Tomeo, the philosophical interpretation is the most important, while for Erasmus, the philological and moral layer is principal. The great scholar from Rotterdam also included in his dialogue a detailed instruction on playing at knucklebones as gambling. However, this was a special case, because the Latin treatises in which dice were present had primarily a didactic purpose. The most extensive work devoted to the subject of games Palamedes, sive, de tabula lusoria, alea, et variis ludis by Daniel Souterius, who was the opponent of gambling, has a moral message. Remarkably, in the annex, the author included the laws of the Polish king Casimir the Great, prohibiting games of knucklebones. On the other hand, Maciej Kazimierz Sarbiewski discusses Venus in one of the chapters of the treatise Dii gentium. The starting point for his long considerations was the naming of the luckiest throw in a game of knucklebones after Venus (iactus Veneris). In his allegorical interpretation, Sarbiewski argues that playing using a board, pawns and dice is like the action of Divine Wisdom, and iactus Veneris for everybody is the heavenly homeland. Reading early modern Latin texts allows for a better understanding of the genesis of the astragals and the history of games. The game of dice should therefore be treated not only as entertainment and gambling, but also as a tool of cultural communication rich in symbolism.
Sarbiewski M.K., [Dii gentium], [s.l.], [post 1627], Biblioteka Narodowa, rps 3045 II, https://polona.pl/preview/fd8170b8-df35-4fed-8cec-871e21e933c7 (dostęp: 7.12.2024).
Aelianus Claudius, De natura animalium libri XVII, varia historia, epistolae, fragmenta, vol. 2, ed. R. Hercher, Leipzig 1866.
Alciato A., Emblematy, tłum. i wyd. B. Czarski, Warszawa 2021.
Alexander Ab Alexandro, Dies Geniales, Roma: Giacomo Mazzocchi, 1522.
Apollonius Rhodius, The Argonautica of Apollonius Rhodius, ed. G. Mooney, London 1912.
Aristophanes, Comoediae, t. 2, rec. F.W. Hall, W.M. Geldart, Oxford 1907.
Aristoteles, Opera, t. 4, rec. I. Bekker, Oxford 1837.
Boulenger J.C., De ludis privatis ac domesticis veterum liber unicus, Lyon: Louis Prost, 1627.
Calcagnini C., Opera aliquot, Basel: [Johann Froben], 1544.
Callimachus, Works, ed. A.W. Mair, London–New York 1921.
[Cicero] Marcus Tullius Cicero, De divinatione, rec. C.F. W. Muller, Leipzig 1915.
[Cicero] Marcus Tullius Cicero, De officiis, with an English translation, ed. W. Miller, Cambridge–London, 1913.
[Cicero] Marcus Tullius Cicero, Orationes, vol. 6, ed. A.C. Clark, Oxford 1918.
[Cicero] Marcus Tullius Cicero, Orationes, vol. 1, ed. C.A. Curtis, Oxford 1908.
Diodorus Siculus, Diodorus of Sicily in Twelve Volumes with an English translation by C.H. Oldfather, vol. 4–8, Cambridge (Mass.)–London 1989.
Diogenes Laertius, Diogenes Laertius, ed. R.D. Hicks, Cambridge (Mass.)–London 1925.
Erasmus Desiderius, Familiarum colloquiorum opus, Basel: Johann Froben, 1529.
Erasmus Desiderius Roterodamus, Ἀστραγαλισμός sive talorum lusus, w: Opera omnia Desiderii Erasmi Roterodami, t. I 3, ed. L.-E. Halkin, F. Bierlaire, R. Hoven, Amsterdam 1972, s. 620–628.
Erasmus Desiderius Roterodamus, Opera omnia Desiderii Erasmi Roterodami, t. II 1, ed. M.L. van Poll-van de Lisdonk, M. Mann Phillips, Chr. Robinson, Amsterdam 1993.
Erasmus Desiderius Roterodamus, Opera omnia Desiderii Erasmi Roterodami, t. II 2, ed. M.L. van Poll-van de Lisdonk, M. Cytowska 1998, Amsterdam 1998.
Erasmus Desiderius Roterodamus, Opera omnia Desiderii Erasmi Roterodami, t. II 3, ed. M. Szymański, Amsterdam 2005.
Erasmus Desiderius Roterodamus, Opera omnia Desiderii Erasmi Roterodami, t. II 4, ed. F. Heinimann, E. Kienzle, Amsterdam 1987.
Erasmus Desiderius Roterodamus, Opera omnia Desiderii Erasmi Roterodami, t. II 5, ed. F. Heinimann, E. Kienzle, Amsterdam 1981.
Erasmus Desiderius Roterodamus, Opera omnia Desiderii Erasmi Roterodami, t. II 9, ed. F. Heinimann, M.L. van Poll-van de Lisdonk, Amsterdam 2005.
Herburt J., Statuta regni Poloniae in ordinem alphabeti digesta, Gdańsk: Balthasar Andreae, Frankfurt: Gottfried Tambach, 1620.
Herodotus, Herodotus, with an English translation by A. D. Godley, Cambridge 1920.
Homerus, Ilias, vol. 2, ed. M.L. West, Munchen-Leipzig 2000.
[Horatius] Quintus Horatius Flaccus, Opera, ed. D.R. Shackleton Bailey, Stuttgard 1995.
Isidorus Hispalensis, Etymologiarum sive Originum libri XX, t. 2, rec. W.M. Lindsay, Oxford 1911.
Iustinianus, Digesta. Digesta justyniańskie, oprac. T. Palmirski, t. 2, Kraków 2013.
[Iuvenalis] Decimus Iunius Iuvenalis, Juvenal and Persius, ed. G.G. Ramsay, London–New York 1918.
Leonico Tomeo N., Dialogi: nunc primum in lucem editi quorum nomina proxima pagina habentur, Venezia: Gregorio de Gregori, 1524.
Leonico Tomeo N., De varia historia libri tres: nuper in lucem editi, Lyon: Sebastien Gryphius, 1532.
Lukian, Bogowie miłości, w: Lukian, Dialogi, tłum. W. Madyda, t. 3, Wrocław 2006, s. 29–62.
Manning J., The Emblem, London 2002.
[Martialis] Marcus Valerius Martialis, Epigrammata, ed. I. Borovskij, Stuttgart 1976.
Mauritius Martinus, Tractatus philologicus de sortitione veterum, Hebraeorum inprimis: ex S. Scriptura, Talmude, Paraphrasibus et Commentatoribus, aliisque tam Hebraeorum quam exterorum monumentis congestus, Basel: J.L. Konig, 1692.
[Ovidius] Publius Ovidius Naso, Die Liebeskunst, lateinisch und deutsch, ed. F.W. Lenz, Berlin 1969.
[Ovidius] Publius Ovidius Naso, Tristia. Ex Ponto, with English translation, ed. A.L. Wheeler, Cambridge (Mass.)–London 1996.
Pausanias, Graeciae descriptio, vol. 1–3, ed. F. Spiro, Leipzig 1903.
Persius A., Juvenal and Persius, ed. G.G. Ramsay, London–New York 1918.
Peucer Caspar, Commentarius de praecipuis divinationum generibus, Wittenberg: Johann Krafft, 1560.
Plato, Opera, t. 5, ed. J. Burnet, Oxford 1914.
Plaut, Komedie, tłum. E. Skwara, t. 3, Warszawa 2004.
Plaut, Komedie, tłum. E. Skwara, t. 2, Warszawa 2003.
[Plautus] Titus Maccius Plautus, Comoediae, vol. 1, ed. F. Leo, Berlin 1895.
[Plinius] Caius Plinius Secundus, Naturalis historiae libri XXXVII, ed. K.F. Mayhoff, Leipzig 1841–1914.
Plutarch, Moralia, vol. 3, ed. F.C. Babbitt, Cambridge–London 1931.
Plutarchus, Plutarch’s Lives, ed. B. Perrin, Cambridge (Mass.)–London 1916–1919.
Polyaenus, Strategmaton libri octo, ed. J. Melber, Leipzig 1887.
[Propertius] Sextus Propertius, Elegiae, ed. L. Muller, Leipzig 1898.
Purcell N., Literate Games: Roman Urban Society and the Game of Alea, „Past & Present” 147 (1995), s. 3–37.
[Rosinus J.], Romanarum antiquitatum libri decem ex variis scriptoribus summa fide singularique diligentia collecti, Basel: haeredes Petri Pernae, 1583.
Sarbiewski M.K., Dii gentium. Bogowie pogan, tłum. i oprac. K. Stawecka, Wrocław 1972.
Souterius D., Palamedes, sive de tabula lusoria, alea, et variis ludis, Leiden: Officina Elzeviriana, 1622.
[Suetonius] Caius Suetonius Tranquillus, De vita caesarum libri VIII et de grammaticis et rhetoribus librum, ed. R.A. Kaster, Oxford 2016.
Austin R.G., Roman Board Games. I, „Greece and Rome” 4 (1934), s. 24–34.
Austin R.G., Roman Board Games. II, „Greece and Rome” 4 (1935), s. 76–82.
Baggio Corradi A., Niccolo Leonico Tomeo’s Dialogi (1524): The Philosophy of a Renaissance Scholar, doctoral thesis, School of Advanced Study, University of London, 2022, s. 100, https://sas-space.sas.ac.uk/9823/ (dostęp: 7.12.2024).
Bellhouse D., Decoding Cardano’s Liber de Ludo Aleae, „Historia Mathematica” 32 (2005), s. 180–202.
Beullens P., Gotthelf A., Theodore Gaza’s Translation of Aristotle’s De Animalibus: Content, Influence, and Date, „Greek, Roman, and Byzantine Studies” 47 (2007), s. 469–513.
Bubczyk R., Gry w szachy i kości jako rozrywki duchowieństwa w średniowiecznej Polsce, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Historia” 58 (2003), s. 25–33.
Carcopino J., Życie codzienne w Rzymie w okresie rozkwitu Cesarstwa, tłum. M. Pąkcińska, Warszawa 1966.
Care B., Il gioco degli astragali: un passatempo tra antico e moderno, „Ludica: annali di storia e civilta del gioco” 15–16 (2009–2010), s. 32–42.
Costanza S., Nomi antichi e moderni dei tiri di astragali. Fonti letterarie, lessicografiche e folcloriche (vezyris), „Incontri di filologia classica” 20 (2020–2021), s. 1–30.
Cytowska M., Od tłumacza, w: Erazm z Rotterdamu. Rozmowy (wybór), tłum. i oprac. M. Cytowska, Warszawa 1969, s. 5–19.
David F.N., Studies in the History of Probability and Statistics I. Dicing and Gaming (A Note on the History of Probability), „Biometrika” 42 (Jun., 1955), no. 1–2, s. 1–15.
De Grossi Mazzorin J., Minniti C., L’uso degli astragali nell’antichita tra ludo e divinazione, w: Atti del 6° Convegno Nazionale di Archeozoologia, a cura di J. De Grossi Mazzorin, D. Sacca, C. Tozzi, Pisa 2012, s. 213–220.
Forstner D., Świat symboliki chrześcijańskiej, tłum. W. Zakrzewska et al., Warszawa 1990.
Fortuna S., Niccolo Leonico Tomeo e Galeno: Manoscritti, Edizioni e Traduzioni, w: Storia Della Tradizione e Edizione Dei Medici Greci. Atti Del VI Convegno Internazionale (Parigi, 12–14 Aprile 2008), a cura di V. Boudon-Millot, A. Garzya, J. Jouanna, A. Roselli, Napoli 2010, s. 323–333.
Garin E., Noterella erasmiana, „Rinascita” 5 (1942), s. 332–333.
Graves R., Mity greckie, tłum. H. Krzeczkowski, Warszawa 1974.
Janicki M.A., „Człowiek-Boże igrzysko”, czyli o zaginionych inskrypcjach sprzed bramy zamku wawelskiego, „Studia Waweliana” 11/12 (2002/2003), s. 265–270.
Jurewicz O., Winniczuk L, Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym, Warszawa 1968.
Kidd S., Greek Dicing, Astragaloi and the ‘Euripides’ Throw, „Journal of Hellenic Studies” 137 (2017), s. 112–118.
Komornicka A., Dialog, w: Słownik rodzajów i gatunków literackich, red. G. Gazda, S. Tynecka‑Makowska, Kraków 2006, s. 162–169.
Kurke L, Ancient Greek Board Games and How to Play Them, „Classical Philology” 94 (1999), s. 247–267.
Schadler U., Games, Greek and Roman, w: The Encyclopedia of Ancient History, ed. R.S. Bagnall et al., Oxford 2012, s. 2841–2844.
Schadler U., Pente grammai – the Ancient Greek Board Game Five Lines, w: Proceedings. Board Game Studies Colloquium IV, ed. J. Nuno Silva, Lisbon 2009, s. 173–196.
Stanek K., Gry planszowe i typu alea w życiu codziennym starożytnych Rzymian w okresie Cesarstwa. Terminologia i próba rekonstrukcji zasad gry, „Studia Antiquitatis et Medii Aevi Incohantis” 1 (2016), s. 78–101.
Starnawski J., Zarys dziejów dialogu w piśmiennictwie polskim średniowiecznym, renesansowym i reformacyjnym, „Roczniki Humanistyczne” 34 (1986), nr 1.
Stempin A., Magia gry – sztuka rywalizacji, w: Magia gry. Sztuka rywalizacji/ The magic of the game: The art of the contest, red. A. Stempin, Poznań 2012, s. 5–14.
Tibaldini M., Talus: Etymology of a Ludonym and How the Names of an Ancient Gaming Practice Could be Indicative of Processes of Cultural Transmission and Stratification, „Sapiens Ubique Civis” 2 (2021), s. 69–104.
Voemel J.Th., De Euripide casu talorum, „Philologus” 13 (1858), no. 1–4, s. 302–312.
The British Museum, https://www.britishmuseum.org/collection/object/G_1867-0510-1 (dostęp: 6.12.2024).
Staatliche Museen zu Berlin, https://id.smb.museum/object/698930 (dostęp: 6.12.2024).
Informacje: Terminus, 2025, Tom 27, zeszyt 3 (76), s. 261-286
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Uniwersytet Warszawski
Polska
Publikacja: 22.12.2025
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY
Finansowanie artykułu:
Udział procentowy autorów:
Informacje o autorze:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 217
Liczba pobrań: 40