Szajch Mā’ al-‘Aynayn (1831–1910) – mauretański sufi i bojownik w historii i literaturze
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 20.05.2026
Studia Religiologica, 2026, Tom 59, Numer 1, s. 1-20
https://doi.org/10.4467/20844077SR.26.001.23350Autorzy
Shaykh Mā’ al-̒Aynayn al-Qalqamī is one of the most important figures in the modern history of Mauritania, Western Sahara (Rio de Oro and As-Sāqiya ǎl-Ḥamrā’), and Morocco. He was a mystic, founder of the ̒Ayniyya Sufi brotherhood, and a political activist who became famous for his fight against French colonialism and its symbol in his country. His action was supported by the sultans of Morocco, who were also threatened by French influence, Therefore, he is sometimes associated with that country, and his tomb in Tiznīt (Morocco) is a place of pilgrimage. As a Muslim scholar and politician, he represented a conservative outlook, and his eclectic views were oriented towards pan-Islamism. The purpose of this article is to provide a broader presentation of Mā’ al-̒Aynayn, a figure under-researched in Polish orientalist and historical literature, much like the history of Mauritania itself. The first part presents the sheikh’s biography and actions in the light of historical sources, primarily Arabic. The second part explores his reception in Moorish folk literature and in the work of the French writer JMG Le Clezio – in his novel Desert and in the travelogue Gens des nuages [“People in the Clouds”], written with his wife Jemia.
Arendonk C. van, Graham W.A., Sharīf, [w:] The Encyclopaedia of Islam, CD-ROM Edition v.1.1., Leiden 2001.
Barclay F.J., Postcolonial France?: The Problematisation of Frenchness through North African Immigration: A Literary Study of Metropolitan Novels 1980–2000, niepublikowana praca doktorska, University of Glasgow 2006, http://theses.gla.ac.uk/3248/ (dostęp: 26.09.2025).
Basset R., Mission au Sénégal, Paris 1910.
Bazzaz S., Forgotten Saints: History, Power, and Politics in the Making of Modern Morocco, Cambridge, Mass., 2010.
Blalack J., Al-Shaikh Māʾ al-̒Aynayn: Maghrebi-Saharan Literary Geographies on the Eve of Colonization, „Journal of the African Literature Association” 2020, nr 14(3).
Cintio M. di, Walls: Travels Along the Barricades, New Brunswick 2013 (epub).
Danecki J., Kultura islamu. Słownik, Warszawa 1997.
Danecki J., Omar al-Muchtar. Libijski bohater narodowy, „As-Sadaka” 1981, nr 3.
Danecki J., Podstawowe wiadomości o islamie, Warszawa 2007.
Danecki J., Wstęp do dialektologii języka arabskiego, Warszawa 1989.
Depont O., Coppolani X., Les confréries religieuses musulmanes, Alger 1897.
Deverdun G., Aḥmad al-Hība, [w:] The Encyclopaedia of Islam, CD-ROM Edition v.1.1., Leiden 2001.
Dūfūr Ġ., Tārīḫ al-̒Amaliyyāt al-̒Askariyya fī Mūrītānyā, q. 17–1920, tłum. i opr. M. Wuld Bayya, Nawākšūt 2012 [wyd. franc. Dufour G., Mauritanie terre de guerriers: historique des opérations militaires du XVIIe siècle à 1920, Paris 2004].
Dziekan M.M., Islam i polityka w Maroku na początku XX wieku. Naṣīḥat ahl al-islām Muḥammada Ibn Ǧaʿfara al-Kattānīego (1857–1927), „Studia Religiologica” 2023, nr 2.
Dziekan M.M., Symbolika liter w kulturze islamu. Numerologia Al-Buniego, „Przegląd Orientalistyczny” 2002, nr 1–2.
Al-Fāsī ̒A.Ḥ., Muʿǧam aš-šuyūḫ al-musammā riyāḍ al-ǧanna aw al-mudhiš al-muṭrib, Ar-Ribāṭ 1931.
Gajusz Pliniusz Sekundus, Historia naturalna, t. 1: Kosmologia i Geografia. Księgi II–VI, tekst, wstęp, przekład i komentarz I. Mikołajczyk, N. Rataj, E. Twardowska-Antczak, K. Antczak, red. nauk. I. Mikołajczyk, Toruń 2017.
Al-Ġazālī A.Ḥ., Iḥyā’ ʿulūm ad-dīn, Ṣaydā–Bayrūt 2005.
Gillier R.P.L., Pénétration en Mauritanie. Découverte – explorations – conquête; la police du désert et la pacification d́́efinitive, Paris 1926.
Harrington K.N., Writing the Nomadic Experience in Contemporary Francophone Literature, Lanham–Boulder–New York–Toronto–Plymouth, UK, 2013 (epub).
Ibn Ǧuzayy, At-Tashīl fī ʿulūm at-tanzīl, Bayrūt 1995.
Kasznik A.H., Abd el-Kader 1808-1883, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1997.
Kochubey Y., From the History of Arabic Mauritanian Literature: Al-Wasit, [w:] Arabowie. Islam. Świat, M.M. Dziekan, I. Kończak, A. Płaczek (red.), Łódź 2007.
Koran, tłum. J. Bielawski, Warszawa 1986.
Kowalska-Lewicka A., Mauretania, Warszawa 1976.
Le Clézio J.M.G., Pustynia, tłum. K. Osińska-Boska, Warszawa 2008.
Le Clézio J. et J.M.G, Gens des nuages. Photographies de Bruno Barbey, Paris 1997.
Mā’ al-̒Aynayn, Fātiq ar-ratq ̒Alā rātiq al-fatq, [Al-Qāhira] 2006.
Mā’ al-̒Aynayn, Ar-Riḥla al-ḥiǧāziyya, Ar-Ribāṭ 2010.
Mā’ al-̒Aynayn, Mubṣir al-mutašawwif ̒Alā muntaḫab at-taṣawwuf, t. II, Bayrūt 2023.
Mā’ al-̒Aynayn, Naʿt al-bidāyāt wa-tawṣīf an-nihāyāt, [Bayrūt], b.r.w.
Mā’ al-̒Aynayn A., Al-Hāǧis al-waḥdawī fī fikr aš-šayḫ Mā’ al-̒Aynayn. Namūḏaǧ: as-siyāsa wa-attaṣawwuf, [w:] Aš-Šayḫ Mā’ al-̒Aynayn. Fikr wa-ǧihād, N.̒A. Mā’ al-̒Aynayn (red.), Tiznīt 2001.
Mā’ al-̒Aynayn Ḥ., Aš-Šayḫ Mā’ al-̒Aynayn wa-ǧihāduhu al-ʿilmī wa-ǎl-waṭanī, Ar-Ribāṭ 1995.
Magri-Mourgues V., La légende du désert: désert de Le Clézio, [w:] P. Halen, G. Nauroy, A. Spica (red.), Le Désert, un espace paradoxal, Bern 2003.
Majewicz A., Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa 1989.
Martin B.G., Muslim Brotherhoods in Nineteenth-Century Africa, Cambridge–London–New York–Melbourne 1976.
Martin B., The Fiction of J.M. G. Le Clézio. A Postcolonial Reading, Oxford–Bern–Berlin–Bruxelles–Frankfurt am Main–New York–Wien 2012.
Mawqiʿ aš-Šayḫ Mā’ al-̒Aynayn, https://www.cheikh-maelainin.com/ (dostęp: 26.09.2025).
Montet E., Culte des saints musulmans dans l’Afrique du Nord et plus spécialement au Maroc, Genève 1909.
Mort Ma el Aïnin, „Le Petit Parisien”, 5.11.1910, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k563781k (dostęp: 26.09.2025).
Muḥammad Ibn ‘Abd al-Muṭṭalib (Prorok Mahomet), Mowa pożegnalna, wstęp J. Danecki, tłum. M.M. Dziekan, „Studia Arabistyczne i Islamistyczne” 1996, t. 4.
Murabbīh Rabbuh, Qurrat al-̒Aynayn fī karamāt Aš-Šayḫ Mā’ al-̒Aynayn, rkps. w Bibliotece Narodowej w Rabacie.
An-Nāṣirī A.I.H., XIX-wieczne Maroko w Kitāb al-istiqṣā, tłum. z języka arabskiego, wstęp, oprac. i przypisy M.M. Dziekan, Łódź 2018.
An-Nāṣirī Ǧ.I.A., Al-Muḥīṭ bi-ǎl-muhimm min aḫbār Ṣaḥrā’ Al-Maġrib wa-Šinqīṭ, Ad-Dār al-Bayḍā’–Bayrūt 2015.
Norris H.T., Mā’ al-̒Aynayn al-Ḳalḳamī, [w:] The Encyclopaedia of Islam, CD-ROM Edition v.1.1., Leiden 2001.
Norris H.T., Mūrītānyā, [w:] The Encyclopaedia of Islam, CD-ROM Edition v.1.1., Leiden 2001.
Norris H.T., Shaykh Mā’ al-̒Aynayn al-Qalqamī in the Folk-Literature of the Spanish Sahara I, „Bulletin of the School of Oriental and African Studies” 1968, nr 31(1), s. 113–136.
Norris H.T., Shaykh Mā’ al-̒Aynayn al-Qalqamī in the Folk-Literature of the Spanish Sahara II, „Bulletin of the School of Oriental and African Studies” 1968, nr 31(2).
OsmanlıcaSözlükler, https://www.osmanlicasozlukler.com/osmanlica-sozluk-madde-37694.html (dostęp: 26.09.2025).
Park Th., Boum A., Historical Dictionary of Morocco, Lanham, Maryland–Toronto–Oxford 2005.
Patrizi L., Transmission and Resistance in Nineteenth-Century Maghreb: Naʿt al-bidāyāt wa-tawṣīf al-nihāyāt by Mā’ al-̒Aynayn (d. 1910), [w:] Sufism, Literary Production, and Printing in the Nineteenth Century, R. Chih, C. Mayeur-Jaouen, R. Seesemann (red.), Würzburg 2014.
Pazzanita A.G., Historical Dictionary of Mauritania, Lanham, Maryland–Toronto–Plymouth, UK, 2008.
Piłaszewicz S., Potęga Księgi i Miecza Prawdy. Religia, cywilizacja i kultura islamu w Afryce Zachodniej, Warszawa 1994.
Puigaudeau O. du, Une nouvelle généalogie de cheikh Mā’-el-̒Aïnin ū. Māmīn, „Hespéris Tamuda” 1971, t. XII.
Ar-Riḥla al-ḥiǧāziyya (Qirā’a fī riḥlat ḥaǧǧ Aš-Šayḫ Mā’ al-̒Aynayn min ḫilāl muqaddimat muḥaqqiq al-kitāb al-ustāḏ Murabbīh Rabbuh Mā’ al-̒Aynayn), https://www.cheikh-maelainin.com/ (dostęp: 26.09.2025).
Robinson D., Paths of Accomodation. Muslim Societies and French Colonial Authorities in Senegal and Mauritania, 1880–1920, Athens–Oxford 2000.
Aš-Šayḫ Māʿ al-̒Aynayn šāhid ̒Alā maġribiyyat Aṣ-Ṣaḥrā’, https://www.youtube.com/watch?v=aUdIHHLyBjE (dostęp: 26.09.2025).
Aš-Šayḫ Mā’ al-̒Aynayn. Fikr wa-ǧihād, N.̒A. Mā’ al-̒Aynayn (red.), Tiznīt 2001.
Aš-Šinqīṭī A.I.A, Al-Wasīṭ fī tarāǧim udabā’ Šinqīṭ, Al-Qāhira 1989 (1. wyd. 1911).
As-Sūsī M.M., Al-Maʿsūl, Al-Muḥammadiyya 1960.
Stępniewska-Holzer B., Rozpowszechnianie się Islamu w Sudanie Zachodnim od XII do XVI wieku, Wrocław 1972.
Trimingham J.S., The Sufi Orders in Islam, Oxford 1971.
al-Wāriṯ A., Intišār aṭ-ṭarīqa ǎl-ma̒Ayniyya fī Al-Maġrib, [w:] Aš-Šayḫ Mā’ al-̒Aynayn. Fikr waǧihād, N. ̒Alī Mā’ al-̒Aynayn (red.), Tiznīt 2001.
White Smith K., Forgetting to Remember: Anamnezis and History in J.M. G. Le Clézio’s Désert, „Studies in 20th Century Literature” 1985, nr 10(1).
Wuld Bayya M., Al-Muqaddima, [w:] Ġ. Dūfūr, Tārīḫ al-̒Amaliyyāt al-̒Askariyya fī Mūrītānyā, q. 17–1920, tłum. i oprac. M. Wuld Bayya, Nawākšūt 2012.
Informacje: Studia Religiologica, 2026, Tom 59, Numer 1, s. 1-20
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Publikacja: 20.05.2026
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 218
Liczba pobrań: 227
