Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 20.05.2026
Studia Religiologica, 2025, Tom 58, Numer 4, s. 325-343
https://doi.org/10.4467/20844077SR.25.015.23346Autorzy
This article explores ideological and worldview divisions within the esoteric milieu of Wisła in the 1930s, centred around Józef Chobot, Agnieszka Pilchowa, and Jan Hadyna. As a starting point, it takes the 1934 conflict sparked by divergent understandings of spirituality and interpretations of the Rosicrucian tradition, symbolised by a polemic in esoteric journals. The analysis highlights tensions between adherents of Max Heindel’s Christian-mystical The Rosicrucian Fellowship and Harvey Spencer Lewis’s universalist AMORC, showing that the debate over Rosicrucianism reflected a deeper clash between spiritualist messianism and a theosophically inspired project of spiritual synthesis. Press sources and correspondence reveal that these divisions mirrored a broader redefinition of Polish esoteric spirituality in the Second Republic, combining local mystical traditions with international esoteric movements.
Aktualia astrologiczne, „Niebo Gwiaździste” 1938, nr 2.
Bailey A., Nowoczesne ruchy ezoteryczne, „Wiedza Duchowa” 1934, z. 1, s. 27–28; z. 4, s. 118–120; z. 5, s. 150–151; z. 6, s. 182–183.
Campbell C., The Cult, the Cultic Milieu and Secularization, „A Sociological Yearbook of Religion in Britain” 1972, vol. 5, s. 120–121.
Cegielski T., Ordo ex Chao, Warszawa 1994.
Chajn L., Polskie wolnomularstwo 1920–1938, Warszawa 1984.
Chobotowa K., Pokłosie Zjazdu…, „Hejnał” 1937, z. 1.
Collen-Kołodziej W., W służbie wiedzy, „Świat Ducha” 1935, z. 1, s. 3.
Drzewid (P.Ś.), „Imperator wiedzy tajemnej”, „Świat Ducha” 1934, z. 3, s. 23–24.
Drzewid (P.Ś.), Szkoła opętanych, „Świat Ducha” 1934, z. 4, s. 25–26.
Edighoffer R., Harvey Spencer Lewis, [w:] Dictionary of Gnosis and Western Esotericism, J.-P. Brach, R. van den Broek, A. Faivre, W. J. Hanegraaff (red.), Leiden–Boston 2006, s. 692–693.
Edighoffer R., Różokrzyżowcy, Warszawa 1998.
Edighoffer R., Rosicrucianism I: First Half of the 17th Century, [w:] Dictionary of Gnosis and Western Esotericism, J.-P. Brach, R. van den Broek, A. Faivre, W.J. Hanegraaff (red.), Leiden–Boston 2006, s. 1009–1014.
Edighoffer R., Rosicrucianism II: 18th Century, [w:] Dictionary of Gnosis and Western Esotericism, J.-P. Brach, R. van den Broek, A. Faivre, W. J. Hanegraaff (red.), Leiden–Boston 2006, s. 1014–1018.
Garuda J. [M. Florkowa], Pod powierzchnią życia, Kraków 1937.
Hadyna J.K., Od redakcji!, „Hejnał” 1933, z. 12, b.n.s.
Hadyna S., Przez okna czasu. Jasnowidząca z Wisły, Kraków 1993.
Hass L., Ambicje rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905–1928, Warszawa 1984.
Hass L., Zasady w godzinie próby. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1929–1941, Warszawa 1987.
Hass L., Masoneria Polska XX wieku. Losy, loże, ludzie, Warszawa 1993.
Heindel A.F., Ukrzyżowanie i Zmartwychwstanie, „Hejnał” 1930, z. 4, s. 98–100.
Heindel A.F., Czy Bóg jest osobowością, „Hejnał” 1930, z. 6, s. 176–179.
Heindel M., Wolnomularstwo a katolicyzm, „Odrodzenie” 1925, z. 9, s. 23.
Heindel M., Zagadnienia Życia i Śmierci, „Hejnał” 1929, z. 2, s. 33–35; z. 3, s. 68–70; z. 4, s. 111–112; z. 5, s. 135–137; z. 8, s. 227–228.
Heindel M., Ezoteryczne znaczenie Świąt Wielkanocnych, „Hejnał” 1930, z. 4, s. 111–113.
Heindel M., Birth of the Rosicrucian Fellowship the History of its Inception, Oceanside 2012.
Introvigne M., Rosicrucianism III: 19th–20th Century, [w:] Dictionary of Gnosis and Western Esotericism, J.-P. Brach, R. van den Broek, A. Faivre, W.J. Hanegraaff (red.), Leiden–Boston 2006, s. 1018–1020.
J.Ch., Nowoczesny ruch spirystyczny w Niemczech i Austrii, „Hejnał” 1929, z. 11, s. 348.
J.R., Różokrzyżowcy. Zarys dziejów i doktryny, Wisła 1937.
Kasperek A., Józef Chobot – spóźniony dwudziestowieczny romantyk, „Rocznik Wiślański” 2023, t. XV, s. 26–35.
Kasperek A., Zachodnia tradycja ezoteryczna jako obiekt badań socjologicznych: historia i perspektywy, „Studia Religiologica” 2019, nr 3 (52), s. 265–276.
Komunikaty i odpowiedzi redakcji, „Lotos” 1938, z. 3.
Komunikaty i odpowiedzi redakcji, „Wiedza Duchowa” 1934, z. 5.
Komunikaty Redakcji, „Lotos” 1935, z. 1.
Komunikaty redakcji i administracji, „Lotos” 1937, z. 6.
Komunikaty Redakcji i Administracji, „Wiedza Duchowa” 1934, z. 12.
Kronika, „Odrodzenie” 1923, z. 4.
Kurek B., Jeszcze o „imperatorze”…, „Świat Ducha” 1934, z. 4, s. 27–28.
Kurek B., Międzynarodowe Stowarzyszenie Różokrzyżowców, „Dziwy Życia” 1935, z. 1, s. 7–12.
Lipowski A., Różokrzyżowcy, „Hejnał” 1929, z. 9, s. 285–286; z. 12, s. 370–371.
McIntosh Ch., The Rose Cross and the Age of Reason, Leiden–New York–Köln 1992.
Moczulski R.J., Potęga Myśli Ludzkiej, „Lotos” 1935, nr 6, s. 212–214.
Moczulski R.J., Różokrzyżowcy – ich historja, organizacja oraz ideologja, „Lotos” 1937, nr 4, s. 114–119; nr 5, s. 142–148; nr 6, s. 176–180; nr 7–8, s. 245–252; nr 9, s. 281–287; nr 10, s. 313–320; nr 11, s. 340–345; nr 12, s. 378–383; „Lotos” 1938, nr 1, s. 15–26.
Moczulski R.J., Uniwersytet Różokrzyżowców, „Wiedza Duchowa” 1934, nr 5, s. 152–153.
Moczulski R.J., Złudzenie, „Lotos” 1935, nr 4, s. 97–103.
„OBEIM. Ogólnopolski Biuletyn Ezoteryczny i Metapsychiczny” 1937, kier. M. Szpyrkówna, nr 1.
Od Redakcji, „Hejnał” 1938, nr 5.
Od Redakcji, „Wiedza Duchowa” 1934, z. 1.
O zapomnianej placówce, „Lotos” 1938, z. 1, s. 34–35.
Patocka-Sigłowy U., Lotos. Miesięcznik poświęcony rozwojowi i kulturze życia wewnętrznego oraz Przegląd metapsychiczny, [w:] Internetowy Leksykon Polskiego Ezoteryzmu 1890–1939, http://www.tradycjaezoteryczna.ug.edu.pl/node/432 (dostęp: 12.02.2024).
Pilch J., Od redakcji, „Hejnał” 1934, z. 1, s. 1.
Platonicus, Temple Echoes, „Rosicrucian Digest” 1947.
Polskie Tradycje Ezoteryczne 1890–1939, t. 2: Formacje, ludzie, idee, M. Rzeczycka, I. Trzcińska (red.), Gdańsk 2019.
Polskie Tradycje Ezoteryczne 1890–1939, t. 5: Idee przewodnie, M. Dobkowski, T. Cegielski (red.), Gdańsk–Warszawa 2020.
Prinke R.T., Zwodniczy ogród błędów. Piśmiennictwo alchemiczne do końca XVIII wieku, Warszawa 2014.
Prokopiuk J., Historia Różo-Krzyża, Wyd. A.M.O.R.C., Kraków 2013.
Rzeczycka M., Ezoteryczna Wisła w dialogu. Redakcje przedwojennych czasopism wiślańskich wobec polskich i zagranicznych nurtów inicjacyjnych oraz ezoterycznych koncepcji przemiany świata, [w:] Świat od nowa. Programy alternatywnej duchowości na Śląsku Cieszyńskim w XX wieku, I. Trzcińska, R. Czyż (red.), t. 1, Kraków 2024, s. 247–280.
Sieradzan P., Tarło-Maziński Zygmunt Włodzimierz, [w:] Kultura polska wobec zachodniej filozofii ezoterycznej w latach 1890–1939, http://www.tradycjaezoteryczna.ug.edu.pl/node/682 (dostęp: 3.03.2024).
Słownik wiedzy duchowej, oprac. A. Lipowski, „Hejnał” 1934, z. 1.
Świat od nowa. Programy alternatywnej duchowości na Śląsku Cieszyńskim w XX wieku, I. Trzcińska, R. Czyż (red.), t. 1–2, Kraków 2024.
Tomaszewski P., Działalność i ideologia Związku Synarchicznego w latach 1924–1939, [w:] Historia i Polityka, H. Stys (red.), t. 4, Toruń 2005, s. 227.
Vigilatus, Podróż do źródeł Tradycji, https://www.amorc.pl/publikacje/podroz-do-zrodel-tradycji (dostęp: 4.04.2024).
Yates F.A., The Rosicrucian Enlightenment, London–Boston 1972.
Zeloticus [R.J. Moczulski], „Katedra Duszy” Różokrzyżowców, „Wiedza Duchowa” 1934, z. 8, s. 246–249.
Zeloticus [R.J. Moczulski], W obronie syntezy, „Wiedza Duchowa” 1934, z. 10, s. 314–319.
A.M.O.R.C. w pytaniach i odpowiedziach, https://www.amorc.pl/publikacje/a-m-o-r-c-w-pytaniach-i-odpowiedziach.html (dostęp: 5.04.2024).
Nauki Różokrzyżowe, https://www.amorc.pl/ideal-i-dewiza/ksztaltowanie-zycia/4-nauki-rozokrzyzowe.html (dostęp: 4.04.2024).
Współczesna strona AMORC, https://www.rosicrucian.org (dostęp: 12.02.2024).
The Rosicrucian Fellowship, https://www.rosicrucian.com/index.html (dostęp: 12.02.2024).
Rosicrucian Fundamentals, https://www.rosicrucian.com/rf_fund.htm (dostęp: 12.02.2024).
Informacje: Studia Religiologica, 2025, Tom 58, Numer 4, s. 325-343
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Publikacja: 20.05.2026
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Finansowanie artykułu:
Udział procentowy autorów:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 165
Liczba pobrań: 181