FAQ
PL | EN

Ustawienia prywatności (cookies)

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Aby uzyskać więcej informacji i spersonalizować swoje preferencje, kliknij „Ustawienia”. W każdej chwili możesz zmienić swoje preferencje, a także cofnąć zgodę na używanie plików cookie na poniższej stronie.
Polityka prywatności (link otworzy się w nowym oknie)
* z wyjątkiem niezbędnych plików cookies do prawidłowego działania strony oraz realizacji obowiązków prawnych administratora
Przesuwając suwak w prawo aktywujesz konkretną zgodę. Przesuwając suwak w lewo wyłączasz taką zgodę.

Spór o różokrzyżowców? Konflikty ideowe w wiślańskim środowisku ezoterycznym w latach 30. XX wieku

Data publikacji: 20.05.2026

Studia Religiologica, 2025, Tom 58, Numer 4, s. 325-343

https://doi.org/10.4467/20844077SR.25.015.23346

Autorzy

Małgorzata Alicja Biały
https://orcid.org/0000-0002-5867-8995 Orcid
Kontakt z autorem
Wszystkie publikacje autora →

Pobierz pełny tekst

Drukuj drukuj Cytuj cytuj

Tytuły

Spór o różokrzyżowców? Konflikty ideowe w wiślańskim środowisku ezoterycznym w latach 30. XX wieku

Abstrakt

This article explores ideological and worldview divisions within the esoteric milieu of Wisła in the 1930s, centred around Józef Chobot, Agnieszka Pilchowa, and Jan Hadyna. As a starting point, it takes the 1934 conflict sparked by divergent understandings of spirituality and interpretations of the Rosicrucian tradition, symbolised by a polemic in esoteric journals. The analysis highlights tensions between adherents of Max Heindel’s Christian-mystical The Rosicrucian Fellowship and Harvey Spencer Lewis’s universalist AMORC, showing that the debate over Rosicrucianism reflected a deeper clash between spiritualist messianism and a theosophically inspired project of spiritual synthesis. Press sources and correspondence reveal that these divisions mirrored a broader redefinition of Polish esoteric spirituality in the Second Republic, combining local mystical traditions with international esoteric movements.

Bibliografia

Pobierz bibliografię

Aktualia astrologiczne, „Niebo Gwiaździste” 1938, nr 2.

Bailey A., Nowoczesne ruchy ezoteryczne, „Wiedza Duchowa” 1934, z. 1, s. 27–28; z. 4, s. 118–120; z. 5, s. 150–151; z. 6, s. 182–183.

Campbell C., The Cult, the Cultic Milieu and Secularization, „A Sociological Yearbook of Religion in Britain” 1972, vol. 5, s. 120–121.

Cegielski T., Ordo ex Chao, Warszawa 1994.

Chajn L., Polskie wolnomularstwo 1920–1938, Warszawa 1984.

Chobotowa K., Pokłosie Zjazdu…, „Hejnał” 1937, z. 1.

Collen-Kołodziej W., W służbie wiedzy, „Świat Ducha” 1935, z. 1, s. 3.

Drzewid (P.Ś.), „Imperator wiedzy tajemnej”, „Świat Ducha” 1934, z. 3, s. 23–24.

Drzewid (P.Ś.), Szkoła opętanych, „Świat Ducha” 1934, z. 4, s. 25–26.

Edighoffer R., Harvey Spencer Lewis, [w:] Dictionary of Gnosis and Western Esotericism, J.-P. Brach, R. van den Broek, A. Faivre, W. J. Hanegraaff (red.), Leiden–Boston 2006, s. 692–693.

Edighoffer R., Różokrzyżowcy, Warszawa 1998.

Edighoffer R., Rosicrucianism I: First Half of the 17th Century, [w:] Dictionary of Gnosis and Western Esotericism, J.-P. Brach, R. van den Broek, A. Faivre, W.J. Hanegraaff (red.), Leiden–Boston 2006, s. 1009–1014.

Edighoffer R., Rosicrucianism II: 18th Century, [w:] Dictionary of Gnosis and Western Esotericism, J.-P. Brach, R. van den Broek, A. Faivre, W. J. Hanegraaff (red.), Leiden–Boston 2006, s. 1014–1018.

Garuda J. [M. Florkowa], Pod powierzchnią życia, Kraków 1937.

Hadyna J.K., Od redakcji!, „Hejnał” 1933, z. 12, b.n.s.

Hadyna S., Przez okna czasu. Jasnowidząca z Wisły, Kraków 1993.

Hass L., Ambicje rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905–1928, Warszawa 1984.

Hass L., Zasady w godzinie próby. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1929–1941, Warszawa 1987.

Hass L., Masoneria Polska XX wieku. Losy, loże, ludzie, Warszawa 1993.

Heindel A.F., Ukrzyżowanie i Zmartwychwstanie, „Hejnał” 1930, z. 4, s. 98–100.

Heindel A.F., Czy Bóg jest osobowością, „Hejnał” 1930, z. 6, s. 176–179.

Heindel M., Wolnomularstwo a katolicyzm, „Odrodzenie” 1925, z. 9, s. 23.

Heindel M., Zagadnienia Życia i Śmierci, „Hejnał” 1929, z. 2, s. 33–35; z. 3, s. 68–70; z. 4, s. 111–112; z. 5, s. 135–137; z. 8, s. 227–228.

Heindel M., Ezoteryczne znaczenie Świąt Wielkanocnych, „Hejnał” 1930, z. 4, s. 111–113.

Heindel M., Birth of the Rosicrucian Fellowship the History of its Inception, Oceanside 2012.

Introvigne M., Rosicrucianism III: 19th–20th Century, [w:] Dictionary of Gnosis and Western Esotericism, J.-P. Brach, R. van den Broek, A. Faivre, W.J. Hanegraaff (red.), Leiden–Boston 2006, s. 1018–1020.

J.Ch., Nowoczesny ruch spirystyczny w Niemczech i Austrii, „Hejnał” 1929, z. 11, s. 348.

J.R., Różokrzyżowcy. Zarys dziejów i doktryny, Wisła 1937.

Kasperek A., Józef Chobot – spóźniony dwudziestowieczny romantyk, „Rocznik Wiślański” 2023, t. XV, s. 26–35.

Kasperek A., Zachodnia tradycja ezoteryczna jako obiekt badań socjologicznych: historia i perspektywy, „Studia Religiologica” 2019, nr 3 (52), s. 265–276.

Komunikaty i odpowiedzi redakcji, „Lotos” 1938, z. 3.

Komunikaty i odpowiedzi redakcji, „Wiedza Duchowa” 1934, z. 5.

Komunikaty Redakcji, „Lotos” 1935, z. 1.

Komunikaty redakcji i administracji, „Lotos” 1937, z. 6.

Komunikaty Redakcji i Administracji, „Wiedza Duchowa” 1934, z. 12.

Kronika, „Odrodzenie” 1923, z. 4.

Kurek B., Jeszcze o „imperatorze”…, „Świat Ducha” 1934, z. 4, s. 27–28.

Kurek B., Międzynarodowe Stowarzyszenie Różokrzyżowców, „Dziwy Życia” 1935, z. 1, s. 7–12.

Lipowski A., Różokrzyżowcy, „Hejnał” 1929, z. 9, s. 285–286; z. 12, s. 370–371.

McIntosh Ch., The Rose Cross and the Age of Reason, Leiden–New York–Köln 1992.

Moczulski R.J., Potęga Myśli Ludzkiej, „Lotos” 1935, nr 6, s. 212–214.

Moczulski R.J., Różokrzyżowcy – ich historja, organizacja oraz ideologja, „Lotos” 1937, nr 4, s. 114–119; nr 5, s. 142–148; nr 6, s. 176–180; nr 7–8, s. 245–252; nr 9, s. 281–287; nr 10, s. 313–320; nr 11, s. 340–345; nr 12, s. 378–383; „Lotos” 1938, nr 1, s. 15–26.

Moczulski R.J., Uniwersytet Różokrzyżowców, „Wiedza Duchowa” 1934, nr 5, s. 152–153.

Moczulski R.J., Złudzenie, „Lotos” 1935, nr 4, s. 97–103.

„OBEIM. Ogólnopolski Biuletyn Ezoteryczny i Metapsychiczny” 1937, kier. M. Szpyrkówna, nr 1.

Od Redakcji, „Hejnał” 1938, nr 5.

Od Redakcji, „Wiedza Duchowa” 1934, z. 1.

O zapomnianej placówce, „Lotos” 1938, z. 1, s. 34–35.

Patocka-Sigłowy U., Lotos. Miesięcznik poświęcony rozwojowi i kulturze życia wewnętrznego oraz Przegląd metapsychiczny, [w:] Internetowy Leksykon Polskiego Ezoteryzmu 1890–1939, http://www.tradycjaezoteryczna.ug.edu.pl/node/432 (dostęp: 12.02.2024).

Pilch J., Od redakcji, „Hejnał” 1934, z. 1, s. 1.

Platonicus, Temple Echoes, „Rosicrucian Digest” 1947.

Polskie Tradycje Ezoteryczne 1890–1939, t. 2: Formacje, ludzie, idee, M. Rzeczycka, I. Trzcińska (red.), Gdańsk 2019.

Polskie Tradycje Ezoteryczne 1890–1939, t. 5: Idee przewodnie, M. Dobkowski, T. Cegielski (red.), Gdańsk–Warszawa 2020.

Prinke R.T., Zwodniczy ogród błędów. Piśmiennictwo alchemiczne do końca XVIII wieku, Warszawa 2014.

Prokopiuk J., Historia Różo-Krzyża, Wyd. A.M.O.R.C., Kraków 2013.

Rzeczycka M., Ezoteryczna Wisła w dialogu. Redakcje przedwojennych czasopism wiślańskich wobec polskich i zagranicznych nurtów inicjacyjnych oraz ezoterycznych koncepcji przemiany świata, [w:] Świat od nowa. Programy alternatywnej duchowości na Śląsku Cieszyńskim w XX wieku, I. Trzcińska, R. Czyż (red.), t. 1, Kraków 2024, s. 247–280.

Sieradzan P., Tarło-Maziński Zygmunt Włodzimierz, [w:] Kultura polska wobec zachodniej filozofii ezoterycznej w latach 1890–1939, http://www.tradycjaezoteryczna.ug.edu.pl/node/682 (dostęp: 3.03.2024).

Słownik wiedzy duchowej, oprac. A. Lipowski, „Hejnał” 1934, z. 1.

Świat od nowa. Programy alternatywnej duchowości na Śląsku Cieszyńskim w XX wieku, I. Trzcińska, R. Czyż (red.), t. 1–2, Kraków 2024.

Tomaszewski P., Działalność i ideologia Związku Synarchicznego w latach 1924–1939, [w:] Historia i Polityka, H. Stys (red.), t. 4, Toruń 2005, s. 227.

Vigilatus, Podróż do źródeł Tradycji, https://www.amorc.pl/publikacje/podroz-do-zrodel-tradycji (dostęp: 4.04.2024).

Yates F.A., The Rosicrucian Enlightenment, London–Boston 1972.

Zeloticus [R.J. Moczulski], „Katedra Duszy” Różokrzyżowców, „Wiedza Duchowa” 1934, z. 8, s. 246–249.

Zeloticus [R.J. Moczulski], W obronie syntezy, „Wiedza Duchowa” 1934, z. 10, s. 314–319.

Zasoby online

A.M.O.R.C. w pytaniach i odpowiedziach, https://www.amorc.pl/publikacje/a-m-o-r-c-w-pytaniach-i-odpowiedziach.html (dostęp: 5.04.2024).

Współczesna strona AMORC, https://www.rosicrucian.org (dostęp: 12.02.2024).

The Rosicrucian Fellowship, https://www.rosicrucian.com/index.html (dostęp: 12.02.2024).

Rosicrucian Fundamentals, https://www.rosicrucian.com/rf_fund.htm (dostęp: 12.02.2024).

Informacje

Informacje: Studia Religiologica, 2025, Tom 58, Numer 4, s. 325-343

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski:
Spór o różokrzyżowców? Konflikty ideowe w wiślańskim środowisku ezoterycznym w latach 30. XX wieku
Angielski:
The Rosicrucian Debate? Ideological Conflicts in the Esoteric Milieu of Wisła in the 1930s

Publikacja: 20.05.2026

Status artykułu: Otwarte __T_UNLOCK

Licencja: CC BY 4.0  ikona licencji

Finansowanie artykułu:

Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2017/25/N/HS1/01317.

Udział procentowy autorów:

Małgorzata Alicja Biały (Autor) - 100%

Korekty artykułu:

-

Języki publikacji:

Polski

Spór o różokrzyżowców? Konflikty ideowe w wiślańskim środowisku ezoterycznym w latach 30. XX wieku

cytuj

Pobierz PDF Pobierz

pobierz pliki

RIS BIB ENDNOTE