Autoportret przybysza na Wschodzie. Stambuł w dziewiętnastowiecznych polskich i słowackich relacjach z podróży (Adam Mickiewicz – Gustáv Zechenter-Laskomerský – Henryk Sienkiewicz)
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 29.04.2026
Studia Litteraria Universitatis Iagellonicae Cracoviensis, 2025, Volume 20, Issue 4, s. 281-297
https://doi.org/10.4467/20843933ST.25.023.22945Autorzy
Przedmiotem niniejszego artykułu jest analiza trzech relacji z podróży do Stambułu – Adama Mickiewicza (1855; listy do córki, Marii Mickiewiczówny i przyjaciółki, Wiery Chlustin), Gustáva Zechentera-Laskomerskiego (1864; dziennik podróży Zo Slovenska do Carihradu) i Henryka Sienkiewicza (1886; listy do szwagierki i powiernicy, Jadwigi Janczewskiej). Za najważniejsze dwie kategorie tych zapisków uznane zostało podejście do wschodniej odmienności kulturowej, czyli orientalnego Innego, oraz odsłony autokreacji obecne w tych relacjach (wszystkie mają swoich wyraźnych odbiorców). Każdy z podróżników na swój sposób radzi sobie z odmiennością tureckiego miasta i odmiennością tego, co ono reprezentuje, czyli orientalną kulturę. Każdy rozdarty jest w jakiś sposób między utożsamieniem a dystansem. Ich relacje z podróży ujawniają zasadnicze różnice w odbiorze Stambułu i różnice w emocjach towarzyszących temu procesowi, wskazują również jednak na nieoczekiwane podobieństwa w sposobie widzenia i opisu miasta.
Balcer, Adam. 2019. Turcja. Wielki Step i Europa Środkowa. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury.
Barkey, Karen. 2008. Empire of Difference: The Ottomans in Comparative Perspective. Cambridge: Cambridge University Press.
Chmel, Rudolf. 2014. Kompleks słowacki. Eseje, przeł. Magdalena Bystrzak. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury.
Czapliński, Przemysław. 2017. Poruszona mapa. Wyobraźnia geograficzno-kulturowa polskiej literatury przełomu XX i XXI w. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Czermińska, Małgorzata. 2009. „Podróż egzotyczna i zwrot do wnętrza: narracje niefikcjonalne między »orientalizmem« a intymistyką”. Teksty Drugie 4 (118): 13–22.
Domańska, Ewa. 2008. „O poznawczym uprzywilejowaniu ofiary. (Uwagi metodologiczne)”. W (Nie)obecność. Pominięcia i przemilczenia w narracjach XX wieku, red. Hanna Gosk, Bożena Karwowska, 19–36. Warszawa: Elipsa.
Douglas, Mary. 2007. Czystość i zmaza. Analiza pojęć nieczystości i tabu, przeł. Marta Bucholc. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Gennep, Arnold. 2006. Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, przeł. Beata Biały. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Hudymač, Aleksandra. 2021. „Wizja Orientu w dzienniku podróży Zo Slovenska do Carihragu Gustáva Zechentera-Laskomerskiego”. W Oblicza orientalizmu, red. Michał Fijałkowski, Krystyna Wierzbicka-Trwoga, 51–66. Warszawa: Wydawnictwo DiG.
Janion, Maria. 2007. Niesamowita Słowiańszczyzna: fantazmaty literatury. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Jarosiński, Zbigniew. 1975. „Tekst użytkowy i tekst literacki w drugiej połowie XIX wieku”. Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja 4 (22): 7–27.
Klátik, Zlatko. 1968. Vývin slovenského cestopisu. Bratislava: Vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied.
Kostenicz, Ksenia. 1978. Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Ostatnie lata Mickiewicza. Styczeń 1850 – 26 listopada 1855. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Kuziak, Michał, Nawrocki, Bartłomiej (red.). 2016. Romantyzm środkowoeuropejski w kontekście postkolonialnym, cz. I. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.
Mickiewicz, Adam. 1933. Dzieła wszystkie, t. XVI: Rozmowy z Adamem Mickiewiczem, red. Stanisław Pigoń, wstęp Władysław Mickiewicz. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.
Mickiewicz, Adam. 1955. Dzieła, t. XVI: Listy, cz. III: Od roku 1845 do roku 1855, red. Julian Krzyżanowski.Warszawa: Czytelnik.
Nawarecki, Aleksander. 2003. Mały Mickiewicz. Studia mikrologiczne. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Piwińska, Marta. 2005. Złe wychowanie. Fragmenty romantycznej biografii. Gdańsk: słowo/obraz terytoria.
Reychman, Jan. 1955. „Pobyt Mickiewicza w Turcji w r. 1855”. Przegląd Orientalistyczny 3 (15): 296–282.
Reychman, Jan. 1972. Podróżnicy polscy na Bliskim Wschodzie w XIX wieku. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Rutkowski, Krzysztof. 2020. Mickiewicz w Stambule. Opowieść filmowa. Warszawa: Fundacja Evviva L’arte.
Said, Edward. 1991. Orientalizm, przeł. Witold Kalinowski, wstęp Zdzisław Żygulski jun. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Shaw, Stanford, Jay, Shaw, Ezel Kural. 2012. Historia Imperium Osmańskiego i Republiki Tureckiej, t. 2: 1808–1975, przeł. Bartłomiej Świetlik. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Dialog”.
Sienkiewicz, Henryk. 1996. Listy, t. II, cz. II, red. Maria Bokszczanin. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Siwecka, Dorota. 2007. Zapytaj Mickiewicza. Gdańsk: słowo/obraz terytoria.
Skwarczyńska, Stefania. 2006. Teoria listu. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
Šmatlák, Stanislav. 2001. Dejiny slovenskej literatúry II (19. storočie a prvá polovica 20. storočia). Bratislava: Slovenské literárne centrum.
Sztachelska, Jolanta. 2000. „Nagie twarze i maski. Listy Henryka Sienkiewicza do Jadwigi Janczewskiej”. W Sztuka pisania. O liście polskim w wieku XIX. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
Sztachelska, Jolanta. 2017. „Z wycieczki na wschód. O innej Europie oraz o gatunkowej płynności listu w korespondencjach podróżnych Henryka Sienkiewicza”. Napis XXIII: 90–115.
Świerczyńska, Dobrosława. 1994. „Mickiewiczowskie »Rozmowy chorych«”. Pamiętnik Literacki 85/2: 150–153.
Wereszycki, Henryk. 1986. Pod berłem Habsburgów. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Zechenter-Laskomerský, Gustáv. 1960. Cestopisy. Bratislava: Slovenské vydavateľstvo krásnej literatúry.
Informacje: Studia Litteraria Universitatis Iagellonicae Cracoviensis, 2025, Volume 20, Issue 4, s. 281-297
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Uniwersytet Jagielloński w Krakowie
Polska
Publikacja: 29.04.2026
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Finansowanie artykułu:
Udział procentowy autorów:
Informacje o autorze:
Aleksandra Hudymač – doktor, literaturoznawczyni, adiunkt w Instytucie Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Slawistka (słowacystka) i polonistka. Jej obszar zainteresowań badawczych to dziewiętnastowieczne piśmiennictwo intymistyczne (epistolografia i dzienniki podróży). Autorka publikacji, między innymi: Modele dyskursu odrodzeniowego w dziewiętnastowiecznej epistolografii słowiańskiej (2014); Epištolárne dielo Ľudovíta Štúra – automytologizačné strategie a figury (2019); Tvárou v tvár s „Iným”. Kukučínova cesta do Dalmácie a Čiernej Hory (2020); Wizja Orientu w dzienniku podróży „Zo Slovenska do Carihradu” Gustava Zechentera-Laskomerskiego (2021).
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
Polski