FAQ
Logotyp Uniwersytetu Jagiellońskiego

Reforma ciała. Fizyczność Żydów polskich w oświeceniowych ocenach potencjału obywatelskiego

Data publikacji: 24.03.2026

Studia Judaica, 2025, Nr 2 (56), s. 291-315

https://doi.org/10.4467/24500100STJ.25.017.23221

Autorzy

Anna Zabraniak
Uniwersytet Wrocławski
, Polska
https://orcid.org/0000-0002-9337-3767 Orcid
Kontakt z autorem
Wszystkie publikacje autora →

Pobierz pełny tekst

Drukuj drukuj Cytuj cytuj

Tytuły

Reforma ciała. Fizyczność Żydów polskich w oświeceniowych ocenach potencjału obywatelskiego

Abstrakt

The political thought of the Enlightenment, grounded in utilitarianism and populationism, along with advancements in medical science, sparked a growing interest in the human body, particularly regarding its role in benefiting society and the state. This focus extended to groups excluded from citizenship and social life, such as Jews. Evaluations of physicality, including health and sanitary conditions, helped identify aspects of traditional life in need of reform. Conversely, the Jewish body often evoked fear or disgust, creating a psychological barrier to imagining Polish-Jewish coexistence and hindering the realization of productivization goals.

Bibliografia

Pobierz bibliografię
1. Źródła archiwalne

Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie, sygn. rkps nr 1408a: Salomon Polonus, Zbiór próśb Żydów francuskich do Narodowego Zgromadzenia, mowa J. X. Grzegorza Plebana Embermenilskiego Deputata Nantskiego za Żydami z francuskiego na polski język przełożony, z dodatkami projektu reformy Żydów polskich i potrzebnymi notami objaśniona przez imć Salomona Polonusa doktora medycyny, konsyliarza J. K. mci, w Wilnie roku 1792.

2. Źródła wydane

Birnbaum Pierre, Est-il des moyens de rendre les Juifs plus utiles et plus heureux? Le concours de l’Académie de Metz (1787), Paris 2017.

Brodowski Franciszek, De morbis Judaeorum in Republica Cracoviensi habitantum: commentatio inauguralis quam pro summis in medicina et chirurgia honoribus in antiquissima Universitate Jagiellonica obtinendis, Cracoviae 1841.

Butrymowicz Mateusz, Sposób uformowania Żydów polskich w pożytecznych krajowi obywatelów, Warszawa 1789.

Calmanson Jakub, Uwagi nad niniejszym stanem Żydów polskich i ich wydoskonaleniem, tłum. J[ulian] C[zechowicz], Warszawa 1797.

Hurwicz Zalkind, Usprawiedliwienie, czyli apologia Żydów, Warszawa 1789.

Kaczkowski Stanisław, Rzut oka na Żydów, Kalisz 1816.

Krajewski Michał Dymitr, Podolanka wychowana w stanie natury życie i przypadki swoje opisująca, Lwów 1784.

Lafontaine Franciszek Leopold, Chirurgisch-medicinische Abhandlungen verschiedenen inhalts Polen betreffend, Breslau–Leipzig 1792.

Levy Alexander, Answer to Mr. Joshua Van Oven’s letters on the present state of the Jewish poor in London…, London 1802.

Łętowski Ludwik, O Żydach w Polsce, Warszawa 1816.

Majer Józef, Obraz postępu nauki lekarskiej, o ile nań wpłynęły prace lekarzy polskich w trzech latach ostatnich…, „Rocznik Wydziału Lekarskiego w Uniwersytecie Jagiellońskim” 4 (1843).

Mojecki Przecław, Żydowskie okrucieństwa, mordy y zabobony, Kraków 1598.

Myśli względem założenia osad żydowskich po wsiach, „Pamiętnik Historyczno-Polityczny” 2 (1785).

Nax Jan Ferdynand, Wykład początkowych prawideł ekonomiki polityczney: z przystosowaniem Przepisów Gospodarstwa Narodowego do onego wydzwignienia i polepszenia stosownie do aktualnego Stanu, w którym rzeczy zostają, Warszawa 1790.

Niemcewicz Julian Ursyn, Rok 3333 czyli sen niesłychany, Warszawa 1913.

Ochocki Jan Duklan, Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego, t. 1, Warszawa 1910.

Origanius Dawid, Prognosticon albo zalecenie cieliencia smrodliwego narodu zydowskiego na ten nowy rok, Praga 1629.

Oven Joshua van, Letters on the present state of the Jewish poor in the metropolis with proposition for ameliorating their condition by improving the morals of the youth of both sexes…, London 1802.

Pawlikowski Józef, Myśli polityczne dla Polski, Warszawa 1789.

R. A., Żydzi, „Przyjaciel Ludu” 2 (1842), nr 35.

Staszic Stanisław, O przyczynach szkodliwości Żydów i środkach usposobienia ich, aby się społeczeństwu użytecznymi stali, „Pamiętnik Warszawski” 4 (1816).

Staszic Stanisław, Przestrogi dla Polski, Warszawa 1790.

Theiner Jan, O żydach polskich, sposobie ich życia i najgłówniejszych między nimi panujących chorobach, „Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego” 4 (1840), posz. 1.

Tissot Samuel, Rada Dla Literatow, Sedentaryuszow Y tych wszystkich, ktorzy przywiązanemi do urzędu swoiego, pracami rozumu zdrowie swoie wycieńczaią […], tłum. Joachim Karwowski, Warszawa 1774.

Wolf Elcan Isaac, Von den Krankheiten der Juden: seinen Brüdern in Deutschland gewidmet, Mannheim 1777.

Zwierciadło polskie dla publicznosci, choć nie kształtne ale w reprezentacyi rzetelne, w którym widzieć można roznych ludzi i wielorakie ich defekta a osobliwie Zydow szczegulnosci[!] i powszechnosci szkodliwych, dnia 12 października 1789 roku zrobione a teraz dla przeyrzenia się w nim i widzenia wielu ciekawosci dnia 10 listo-pada 1790 roku odkryte, Warszawa 1790.

3. Opracowania

Bauer Ela, “Polishing” the Jewish Masses: Personal Hygiene, Public Health, and Jews in Fin de Siècle Warsaw, „Jewish History” 35 (2021), nr 1.

Bergman Eleonora, Czy był rewir żydowski w Warszawie w latach 1809–1862, [w:] Żydzi Warszawy. Materiały konferencji w 100. rocznicę urodzin Emanuela Ringelbluma (21 listopada 1900 – 7 marca 1944), red. Eleonora Bergman, Olga Zienkiewicz, Warszawa 2000.

Bernardini Paolo L., Lucci Diego, Degeneration and Regeneration of the Jews in Henri Grégoire’s Work, [w:] ciż, The Jews, Instructions for Use: Four Eighteenth-Century Projects for the Emancipation of European Jews, Boston 2012.

Bogusławski Stanisław, Skrofuloza, [w:] Mała encyklopedia medycyny, t. 3, red. Tadeusz Rożniatowski, Warszawa 1987.

Boon Sonja, Corporeal Virtue and Embodied Citizenship, [w:] taż, Telling the Flesh: Life Writing, Citizenship, and the Body in the Letters to Samuel Auguste Tissot, Montreal–Kingston–London 2015.

Brandstaetter Roman, Moszkopolis, „Miesięcznik Żydowski” 2 (1932), nr 2.

Efron John M., Haskalah and Healing: Jewish Medicine in the Age of Enlightenment, [w:] tenże, Medicine and the German Jews: A History, New Haven 2008.

Eisenbach Artur, Emancypacja Żydów na ziemiach polskich 1785–1870 na tle europejskim, Warszawa 1988.

Goldberg Jacob, Jewish Marriage in Eighteenth-Century Poland, „Polin” 10 (1997).

Hirszhorn Samuel, Sprawa żydowska podczas Sejmu Czteroletniego (1788–1792), czyli odpowiedź na pytanie: co dała Żydom Konstytucja 3 maja 1791 r.?, Warszawa 1916.

Kassouf Susan, The Shared Pain of the Golden Vein: The Discursive Proximity of Jewish and Scholarly Diseases in the Late Eighteenth Century, „Eighteenth-Century Studies” 32 (1998), nr 1.

Michalski Jerzy, Sejmowe projekty reformy położenia ludności żydowskiej w Polsce w latach 1789–1792, [w:] Lud żydowski w narodzie polskim. Materiały z sesji naukowej w Warszawie 15–16 września 1992, red. Jerzy Michalski, Warszawa 1994.

Mosse George L., The Countertype, [w:] tenże, The Image of Man: The Creation of Modern Masculinity, New York–Oxford 1998.

Srogosz Tadeusz, Reforma opieki społecznej i zdrowotnej jako czynnik poprawy parametrów ilościowych i jakościowych potencjału ludnościowego według populacjonistów polskich drugiej połowy XVIII wieku, „Przegląd Nauk Historycznych” 2 (2003), nr 1.

Zienkowska Krystyna, Obywatele czy mieszkańcy? Nieudana próba reformy statusu Żydów polskich w czasie Sejmu Czteroletniego, [w:] Sejm Czteroletni i jego tradycje, red. Jerzy Kowecki, Warszawa 1991.

Zienkowska Krystyna, Stereotyp Żyda w publicystyce polskiej w drugiej połowie XVIII wieku, [w:] Lud żydowski w narodzie polskim, red. Jerzy Michalski, Warszawa 1994.

4. Strony internetowe

Fijałkowski Paweł, „Będąc ludźmi, chcemy być współecznikami pracy”. Aktywność polityczna warszawskich Żydów w okresie Sejmu Czteroletniegohttps://www.jhi.pl/artykuly/warszawscy-zydzi-w-okresie-sejmu-czteroletniego,3146 [dostęp: 1 lipca 2024].

Informacje

Informacje: Studia Judaica, 2025, Nr 2 (56), s. 291-315

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski: Reforma ciała. Fizyczność Żydów polskich w oświeceniowych ocenach potencjału obywatelskiego
Angielski: Reforming the Body: The Physicality of Polish Jews in the Enlightenment Assessments of Civic Potential

Autorzy

Publikacja: 24.03.2026

Status artykułu: Otwarte __T_UNLOCK

Licencja: CC BY 4.0  ikona licencji

Finansowanie artykułu:

Artykuł powstał w ramach projektu Narodowego Centrum Nauki nr 2019/35/B/HS3/00434 pt.: „Dwa Oświecenia. Polacy, Żydzi i ich drogi do nowoczesności”.

Udział procentowy autorów:

Anna Zabraniak (Autor) - 100%

Korekty artykułu:

-

Języki publikacji:

Polski

Reforma ciała. Fizyczność Żydów polskich w oświeceniowych ocenach potencjału obywatelskiego

cytuj

Pobierz PDF Pobierz

pobierz pliki

RIS BIB ENDNOTE